II OZ 275/13

II OZ 275/13 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2013-04-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2013-04-05
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Łuczaj /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6010 Pozwolenie na budowę, użytkowanie obiektu lub jego części,  wykonywanie robót budowlanych innych niż budowa obiektu, prz
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
II OZ 611/12 - Postanowienie NSA z 2012-07-19
VII SA/Wa 119/12 - Wyrok WSA w Warszawie z 2012-11-14
II OSK 2668/13 - Wyrok NSA z 2015-06-02
Skarżony organ
Inspektor Nadzoru Budowlanego
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy
Dz.U. 2012 poz 270
art. 165,  art. 184 w zw. z  art. 197  par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia [...] marca 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 119/12 o odmowie zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia [...] czerwca 2012 r. w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] grudnia 2011 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia [...] marca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia [...] czerwca 2012 r., którym przyznał E. S. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego, a w pozostałym zakresie wniosek oddalił.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że na powyższe postanowienie z dnia [...] czerwca 2012r. E. S. złożył zażalenie, które Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 19 lipca 2012 r. oddalił .
Następnie, w dniu [...] listopada 2012 r. (data prezentaty Sądu) E. S. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Powyższy wniosek został potraktowany jako wniosek o zmianę postanowienia z dnia [...] czerwca 2012 r.
Sąd wyjaśnił, iż z nadesłanego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca samotnie prowadzi gospodarstwo rolne położone na bardzo słabych glebach. Część gospodarstwa położona jest w kilkunastokilometrowym oddaleniu od siedliska. Orzeczeniem komisji lekarskiej KRUS został uznany za niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym i z tego powodu zmuszony jest do ograniczenia działalności do najmniej pracochłonnych czynności, co oznacza spadek dochodów i wiąże się z koniecznością najmu pracowników. Majątek wnioskodawcy stanowi nieruchomość rolna o powierzchni 18 ha, drewniany dom o powierzchni 60 m2 z 1908 r. oraz stare i niefunkcjonalne budynki gospodarskie. Nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Źródłem jego utrzymania jest renta w wysokości 360 zł miesięcznie oraz dochód z tytułu sprzedaży płodów rolnych - wnioskodawca jednorazowo sprzedał zboże za 1.600 zł. Obecnie jest zadłużony wobec osób fizycznych i instytucji publicznych na kwotę około 14.000 zł.
Zarządzeniem z dnia 27 listopada 2012 r. przesłano wnioskodawcy, celem ustosunkowania się, kserokopię pisma uczestnika postępowania T. M. W piśmie z dnia 12 listopada 2012 r. T. M. poinformował Sąd, że E. S. prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni przekraczającej 27 ha, jest właścicielem trzech ciągników, kombajnu zbożowego, kombajnu do zbioru ziemniaków, kombajnu do zbioru buraków, kompletu maszyn do uprawy gleby, dwóch przyczep rolniczych, ładowarki, hydraulicznej, samochodu ciężarowego. Dodatkowo T. M. załączył kserokopie postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt SA/Bk 733/1 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 maja 2012 r., sygn. akt II OZ 440/12. Postanowieniami tymi sąd wojewódzki cofnął E. S. prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, a Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na powyższe postanowienie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oceniając wniosek o przyznanie prawa pomocy podkreślił, że występująca w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucja "prawa pomocy" stanowi odstępstwo od zasady, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy może mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych, kiedy to spełnione zostaną przesłanki określone w art. 246 p.p.s.a. Zgodnie z § 1 tegoż artykułu Sąd przyznaje prawo pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd wyjaśnił, że rozpoznawany obecnie wniosek jest trzecim z kolei złożonym w sprawie niniejszej. Dwa poprzednie, w przedmiotowym zakresie, zostały oddalone (postanowienia z dnia 29 marca 2012 r. oraz z dnia 4 czerwca 2012 r.), a NSA w sprawie II OZ 611/12 oddalił zażalenie od wydanych postanowień.
Sąd zaznaczył, że przyznanie prawa pomocy na podstawie ponownie złożonego wniosku możliwe jest w przypadku zmiany sytuacji rodzinnej lub majątkowej strony i w nowym stanie faktycznym, o ile zostaną spełnione przesłanki do przyznania tego prawa z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ( art. 165 p.p.s.a.).
Zdaniem Sądu przedłożona dokumentacja nie pozwoliła stwierdzić, że doszło do tak istotnej zmiany w sytuacji skarżącego, iż należy zweryfikować dotychczasowe ustalenia co do jego sytuacji majątkowej i orzec o przyznaniu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie Sądu skarżący również w aktualnie złożonym wniosku nie wykazał w sposób rzetelny, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego. Informacje w nim zawarte oraz przedłożone dokumenty są niemal zbieżne z tymi przedstawionymi w uprzednim wniosku. Nadto Sąd zwrócił uwagę, że budzi wątpliwości oświadczenie o stanie majątkowym wnioskodawcy, gdzie podaje, że jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 18 ha. Sądowi jest jednak znane postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt SA/Bk 733/1, w którym to Sąd stwierdził, że "z informacji uzyskanej przez Sąd wynika, że jest on właścicielem gruntów o powierzchni 27,0625 ha. Wprowadzenie w błąd Sądu w tym zakresie niewątpliwie przekłada się na ocenę sytuacji majątkowej skarżącego. Większa powierzchnia posiadanych gruntów o około 10 ha potencjalnie oznacza większy dochód czy to z umów dzierżawy, czy też z dopłat ze środków UE. W konsekwencji stwierdzić należy, że skarżący uzyskuje wyższe dochody niż zadeklarowane." W ocenie Sądu powyższe niejasności nie pozwoliły uznać złożonego oświadczenia za wiarygodne i przyznać prawo pomocy w żądanym zakresie, jak również nie pozwoliły uznać, że sytuacja majątkowa strony od momentu rozpoznania poprzedniego wniosku uległa pogorszeniu na taką skalę, że przyznanie prawa pomocy jest uzasadnione.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł E. S.
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił brak należytej oceny jego sytuacji życiowej i materialnej, zupełny brak znajomości możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę samotną w wieku 61 lat i uznaną przez lekarzy za niezdolną do pracy w tym gospodarstwie oraz bezpodstawne stwierdzenie, że przedłożona dokumentacja nie pozwala stwierdzić, że doszło do istotnej zmiany sytuacji życiowej skarżącego. Skarżący wskazując na powyższe wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.
W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że uprawia około 18 ha gruntów, ale są to grunty słabej jakości, tj. V i VI klasy. Pozostałe grunty stanowią młody las, siedlisko, wody , tereny zakrzewione i nieużytki. Do tych gruntów skarżący nie uzyskuje żadnych dopłat z Unii Europejskiej, nikt też takich terenów i nieużytków nie wydzierżawi. Pozostałe ok. 6,5 ha stanowi współwłasność z rodziną M., z którą skarżący od lat pozostaje w konflikcie. Skarżący podkreślił, że jeżeli toczą się przeciwko niemu postępowania egzekucyjne, to jest to najlepszy dowód, że nie posiada żadnych pieniędzy, a egzekucja to koszmar i powiększanie długów. Ponadto nie ma żadnych możliwości zarobkowych, gdyż zdrowie mu na to nie pozwala, a ponadto nie ma dodatkowej pracy.
Edward Szepietowski podniósł, że brak mu często pieniędzy na wizyty u lekarzy specjalistów, jak również na zakup przepisanych leków.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) – dalej p.p.s.a. - postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne.
Postanowienia w przedmiocie prawa pomocy należą do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, o których mowa w art. 165 p.p.s.a.
Należy pamiętać, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym).
Należy zauważyć, iż Sąd pierwszej instancji oparł swoje rozstrzygnięcie przede wszystkim na informacji uzyskanej w sprawie o sygn. akt SA/Bk 733/11, iż skarżący jest właścicielem gruntów o powierzchni 27,0625 ha. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż niejasności i wątpliwości co do złożonego oświadczenia nie pozwoliły uznać, że sytuacja majątkowa strony od momentu rozpoznania poprzedniego wniosku uległa pogorszeniu na taką skalę, że przyznanie prawa pomocy jest uzasadnione.
Podkreślić należy, iż o przyznaniu prawa pomocy decyduje obiektywna możliwość poniesienia przez stronę kosztów postępowania. W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji uznając, że oświadczenie skarżącego w tym zakresie jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych E. S. powinien wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych (art. 255 p.p.s.a.). Niepodjęcie przez Sąd takiego działania przy jednoczesnym braku analizy oświadczenia skarżącego co do prowadzonego postępowania egzekucyjnego i wysokości zadłużenia powoduje, że ocena stanu faktycznego w świetle przesłanek art. 246 § 1 p.p.s.a. dokonana przez Sąd pierwszej instancji jest przedwczesna. Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do faktu zadłużenia skarżącego oraz prowadzonych z jego majątku egzekucji. Nadto skarżący podnosi, iż rozbieżność co do powierzchni gospodarstwa rolnego wynika z podawania powierzchni w hektarach i hektarach przeliczeniowych. Te okoliczności pozostały poza oceną Sądu pierwszej instancji. Dodatkowo należy podnieść, iż Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia w żaden sposób nie odniósł się do okoliczności podanych w drukach PPF złożonych w grudniu 2012 r. i styczniu 2013r.
Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie zawiera okoliczności, które zdaniem Sądu pierwszej instancji świadczą o tym, że nie zmieniły się okoliczności sprawy - w rozumieniu art. 165 p.p.s.a.- decydujące o przyznaniu prawa pomocy .
Okoliczność ta skutkuje uznaniem, iż wniosek E. S. o zmianę postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie został należycie rozważony.
Sąd pierwszej instancji nie wskazał też wysokości kosztów, jakie w niniejszej sprawie winien ponieść skarżący i nie ocenił możliwości finansowych skarżącego w aspekcie tych kosztów. Ocena zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może abstrahować od wysokości tych kosztów.
Zaznaczyć należy, iż w niniejszej sprawie należyte rozważenie wniosku o przyznanie prawa pomocy ma szczególne znaczenie z uwagi na etap, na którym znajduje się postępowanie w sprawie. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w postanowieniu.