II OSK 993/22

II OSK 993/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-12-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Grzegorz Rząsa
Leszek Kiermaszek /przewodniczący/
Małgorzata Miron /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6272 Wizy, zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony, na osiedlenie się, wydalenie z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej
Hasła tematyczne
Cudzoziemcy
Skarżony organ
Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 77 par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2017 poz 2206
art. 348 pkt 2
Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach - tekst jedn.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Leszek Kiermaszek Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Miron (spr.) sędzia del. WSA Grzegorz Rząsa po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2021 r. sygn. akt IV SA/Wa 1285/21 w sprawie ze skargi A.K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia 24 maja 2021 r. nr DL.WIPO.412.995.2018/ARo w przedmiocie zobowiązania do powrotu oraz zakazu ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 grudnia 2021 r. sygn. akt IV SA/Wa 1285/21 oddalił skargę A.K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia 24 maja 2021 r., nr DL.WIPO.412.995.2018/ARo w przedmiocie zobowiązania do powrotu oraz zakazu ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen.
Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Komendant Placówki Straży Granicznej w Warszawie – Okęcie decyzją z 7 maja 2018 r. nr NW-WA/3110/D-ZDP/2017 orzekł o zobowiązaniu A.K. (obywatela Ukrainy) do powrotu oraz o zakazie ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen na okres 3 lat od dnia wydania decyzji.
Organ pierwszej instancji stwierdził, że w sprawie zachodzi przesłanka zobowiązania do powrotu, o której mowa w art. 302 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz.U. z 2017 r., poz. 2206 ze zm.; dalej: ustawa o cudzoziemcach), z uwagi na fakt, że cudzoziemiec przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nielegalnie, tj. nie posiada ważnej wizy lub innego ważnego dokumentu uprawniającego go do wjazdu na to terytorium i pobytu na nim, jeżeli wiza lub inny dokument są lub były wymagane. Jednocześnie organ wykluczył zaistnienie przesłanek określonych w art. 303 ust. 1 i 2 ww. ustawy, w tym przesłanek udzielenia zgody na pobyt humanitarny lub zgody na pobyt tolerowany.
Po rozpatrzeniu odwołania cudzoziemca Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: Szef Urzędu) decyzją z 24 maja 2021 r. nr DL.WIPO.412.995.2018/Aro:
1. uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej odstąpienia od określenia terminu dobrowolnego powrotu oraz w części dotyczącej zakazu ponownego wjazdu;
2. orzekł o: określeniu terminu dobrowolnego powrotu do 15 dni od dnia doręczenia decyzji; zakazie ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres 3 lat od dnia wykonania decyzji lub w przypadku braku informacji o jej wykonaniu, od dnia upływu terminu dobrowolnego powrotu w niej określonego oraz zakazie ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen na okres 3 lat od dnia wykonania decyzji na wypadek, jeżeli w terminie określonym w decyzji strona nie opuści terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub przekroczy lub będzie usiłowała przekroczyć granicę wbrew przepisom prawa;
3. w pozostałej części utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
Organ wskazał, że w dniu 14 listopada 2017 r. funkcjonariusze Placówki Straży Granicznej w Warszawie-Okęcie przeprowadzili kontrolę legalności pobytu wobec A.K., w wyniku której ustalono, że cudzoziemiec przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nielegalnie tj. nie posiada ważnej wizy lub innego ważnego dokumentu uprawniającego go do wjazdu na to terytorium i pobytu na nim, jeżeli wiza lub inny dokument są lub były wymagane.
W sprawie ustalono, że A.K. wjechał na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej 29 listopada 2010 r. na podstawie paszportu ważnego do 8 września 2020 r. oraz zamieszczonej w ww. dokumencie polskiej wizy typ C wydanej 3 listopada 2010 r. i ważnej od 8 listopada 2010 r. do 31 grudnia 2010 r. na czas pobytu 54 dni.
Ustalono także, że 1 czerwca 2013 r. decyzją Komendanta Rejonowego Policji Warszawa III cudzoziemiec został zobowiązany do opuszczenia terytorium RP. 15 czerwca 2013 r. w systemie Pobyt odnotowano przekroczenie granicy przez cudzoziemca. Rozpytany o powyższą okoliczność cudzoziemiec oświadczył, iż zrealizował zobowiązanie wyjeżdżając z terytorium Polski w czerwcu 2013 r. do Włoch, a z Włoch na Ukrainę. Następnie cudzoziemiec oświadczył, że ostatni raz na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej wjechał w 2015 r, podróżując przez Rumunię.
A.K. przebywał w zakładzie karnym od 10 czerwca 2016 r. do 14 listopada 2017 r. Postanowieniem Sądu Okręgowego Warszawa – Praga w Warszawie z 14 listopada 2017 r. sygn. akt VIII Kow 3538/17 cudzoziemcowi udzielono warunkowego przedterminowego zwolnienia z odbycia pozostałej części sumy zasadniczych kar pozbawienia wolności. Wobec cudzoziemca wyznaczono okres 2 lat próby, oddano pod dozór kuratora sądowego do 13 listopada 2019 r., a także nałożono na niego obowiązek wykonywania pracy zarobkowej.
Cudzoziemiec 22 grudnia 2017 r. złożył do Wojewody Mazowieckiego wniosek o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy w trybie art. 114 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach. W dniu 12 czerwca 2018 r. Wojewoda pozostawił ww. wniosek bez rozpoznania, a postanowieniem z 13 września 2018 r. bez rozpoznania pozostawiono wniosek strony o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych wniosku o zezwolenie na pobyt.
W kontekście przesłanek zobowiązania do powrotu z art. 302 ust. 1 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach Szef Urzędu wskazał, że w myśl obowiązujących przepisów obywatele Ukrainy są objęci obowiązkiem wizowym przy przekraczaniu granic zewnętrznych Państw Członkowskich, jeżeli nie są posiadaczami paszportów biometrycznych. Z uwagi na powyższe w dniu przeprowadzonej kontroli cudzoziemiec był zobligowany w czasie pobytu na terytorium Polski i strefy Schengen do posiadania wizy lub innego dokumentu pobytowego uprawniającego go do wjazdu i pobytu na tych terytoriach. Wobec braku ww. dokumentów w sprawie w całości została wypełniona przesłanka określona w art. 302 ust. 1 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach.
W ocenie organu okoliczności pobytu A.K. na terytorium Polski nie wskazują, że w sprawie zachodzi przesłanka z art. 348 pkt 2 i 3 ustawy o cudzoziemcach. Z materiału dowodowego nie wynika, aby cudzoziemiec nawiązał w Polsce trwałe więzy prywatne. Jak wynika z treści zeznań cudzoziemca złożonych w trakcie przesłuchania w dniu 15 października 2017 r., jego przyjazd na terytorium Polski miał charakter ekonomiczny. Nic też nie wskazuje, by cudzoziemiec był w związku małżeńskim z obywatelką polską lub cudzoziemką posiadającą zezwolenie na pobyt stały lub zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego UE na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub by pozostawał on w związku nieformalnym z obywatelką polską i na tym terytorium wychowywał małoletnie dzieci.
W trakcie przesłuchania cudzoziemiec zeznał, że na terytorium Republiki Czeskiej przebywa jego małoletnia córka, która znajduje się pod opieką matki — byłej żony skarżącego. Ponadto w treści odwołania podniósł, że w Polsce przebywa matka cudzoziemca, z którą mieszka i jest on z nią emocjonalnie związany. Odnosząc się do faktu emocjonalnego związku skarżącego z matką organ odwoławczy, powołując się na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wyjaśnił, że okoliczność ta nie wyczerpuje znamion życia rodzinnego w rozumieniu art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Jednocześnie wskazał, strona nie dołączyła żadnego materiału dowodowego potwierdzającego istotny stopień zależności matki od dorosłego syna. Również fakt pobytu jego małoletniej córki, będącej pod opieką matki, na terytorium Republiki Czeskiej, nie czyni niedopuszczalnym zobowiązanie cudzoziemca do powrotu. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym zeznań cudzoziemca nie wynika, aby utrzymywał on z córką bliższe relacje osobiste. Jednocześnie w ocenie organu nic nie stoi na przeszkodzie, aby córka odwiedzała ojca w kraju pochodzenia – na Ukrainie, a ponadto utrzymywała kontakty przez środki łączności.
Szef Urzędu wskazał także, że fakt, iż skarżący przybył do Polski w celu podjęcia pracy, a następnie pozostał tutaj przez wiele lat nielegalnie, mając tego pełną świadomość, to w ocenie organu odwoławczego, konieczność powrotu do kraju pochodzenia nie będzie stanowiła nieuzasadnionej ingerencji w jego życie prywatne.
A.K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższa decyzję, w której zarzucił organowi naruszenie:
1) art. 7, art. 77, art. 107 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735; dalej: k.p.a.) poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania matki skarżącego oraz jego braci na okoliczność sytuacji rodzinnej;
2) art. 80 k.p.a. poprzez wyprowadzenie z materiału dowodowego błędnego wniosku, że brak jest obiektywnych trudności uniemożliwiających powrót skarżącego do kraju pochodzenia;
3) art. 438 ust. 2 ustawy o cudzoziemcach poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy sytuacja rodzinna skarżącego uzasadnia udzielenie zgody na pobyt.
Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji jej poprzedzającej w całości, jak również zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa adwokackiego.
W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przywołanym na wstępie wyrokiem oddalił skargę.
Sąd podkreślił, że decyzja o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu jest decyzją związaną. W sprawie nie jest natomiast okolicznością sporną zaistnienie pozytywnej przesłanki do wydania takiej decyzji określonej w art. 302 ust 1 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach. Sąd uznał jednocześnie za bezzasadne zarzuty podniesione w skardze.
Skarżący, powołując się na relacje z matką oraz córką, uważa, że w jego przypadku zaistniały przesłanki do odstąpienia od wydania decyzji o zobowiązaniu do powrotu, a zastosowanie winien znaleźć przepis art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach (w skardze mylnie wskazano w tym zakresie na naruszenie art. 438 ust. 2 ww. ustawy).
Sąd wyjaśnił, że przepisy Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., dotyczące ochrony życia prywatnego lub rodzinnego nie mogą być interpretowane w sposób prowadzący do narzucania państwu przyjmującemu cudzoziemców konieczności legalizowania im pobytu na wybranej przez nich podstawie prawnej i formie, wbrew przepisom prawa krajowego oraz bez względu na okoliczności faktyczne sprawy. Zdaniem Sądu okoliczności niniejszej sprawy nie wskazują, aby skarżący nawiązał z Polską trwałe więzy prywatne. Nie pozostaje on także w trwałym związku z obywatelką polską ani nie ma dzieci z takiego związku. Odnosząc się zaś do relacji skarżącego z matką Sąd podzielił stanowisko Szefa Urzędu, że związki cudzoziemca z członkami rodziny innymi niż najbliższymi (tj. pomiędzy małżonkami, konkubentami, rodzicami i ich małoletnimi dziećmi, czy pomiędzy małoletnim rodzeństwem) wymagają wykazania dodatkowych elementów zależności dla uznania, że zobowiązanie cudzoziemca do powrotu będzie stanowić ingerencję w życie rodzinne. Skarżący takich elementów jednak nie przedstawił. Nie wskazał na jakąkolwiek okoliczność, która wskazywałaby, że wraz z matką prowadzi on życie rodzinne w rozumieniu art. 8 Konwencji. W tej sytuacji, skoro skarżący nie podjął nawet próby uzasadnienia swojego stanowiska co do istoty swojej relacji z matką, to trudno stawiać organowi zarzut, że nie przeprowadził dowodu z przesłuchania matki i braci skarżącego. Podane okoliczności nie wskazywały na zasadności przeprowadzenia takiego przesłuchania. Sąd przypomniał, że cudzoziemiec winien współpracować z organami, również w kontekście wskazywania oraz udowadniania przesłanek uzasadniających wydanie orzeczenia na jego korzyść. Z biernej postawy skarżącego nie można w każdym razie z całą pewnością czynić zarzutów organom prowadzącym postępowanie, że nienależycie, w nie dość wyczerpujący sposób wyjaśniły okoliczności sprawy. Sąd nie dopatrzył się również naruszenia zasady proporcjonalności w związku z zobowiązaniem cudzoziemca do powrotu, pod katem naruszenia jego prawa do poszanowania życia prywatnego lub rodzinnego.
A.K. wywiódł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości. Sądowi pierwszej instancji zarzucił:
1) naruszenie przepisu prawa procesowego, tj. art. 7 w zw. z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz.U. z 2022 r., poz.329 ze zm., dalej: p.p.s.a.) poprzez stwierdzenie, że brak jest podstaw do czynienia zarzutu organom, że w nie dość wyczerpujący sposób wyjaśniły okoliczności sprawy w przypadku, jeśli strona nie zgłasza wniosków dowodowych i nie współpracuje z organami, w sytuacji, w której zasady ogólne obligują organ do działania z urzędu;
2) naruszenie przepisu prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77, art. 107 w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania matki skarżącego oraz jego braci na okoliczność jego sytuacji rodzinnej;
3) nadto, biorąc pod uwagę obecny konflikt zbrojny na terenie Ukrainy, należy podnieść, że utrzymanie zaskarżonej decyzji w mocy spowoduje naruszenie art. 2 i art. 5 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzone w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.; dalej: Konwencja).
W oparciu o powyższe skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji jej poprzedzającej w całości, a także zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa adwokackiego. Strona zrzekła się rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Jak stanowi art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 powołanej ustawy, a taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie, to Sąd rozpoznający sprawę związany jest granicami kasacji.
Rozpoznając w powyższych granicach wniesioną skargę kasacyjną należało uznać, że nie zawiera ona usprawiedliwionych podstaw.
Analiza uzasadnienia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz zarzutów skargi kasacyjnej i ich uzasadnienia prowadzi do wniosku, że spór w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny, czy Sąd pierwszej wadliwie ocenił zaskarżoną decyzję i nie dostrzegł, że została ona wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 k.p.a. Powyższe uchybienie, w ocenie skarżącego kasacyjnie, miało bowiem doprowadzić do przedwczesnego stwierdzenia, że w stosunku do skarżącego nie zaistniały przesłanki do udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych z uwagi na ochronę życia rodzinnego rozumianego jako relacje łączące go z matką. Przedstawione przez autora skargi kasacyjnej twierdzenia co do zaistnienia takich przesłanek nie zasługują jednak na uwzględnienie.
Zauważyć należy, że w rozpoznawanej skardze kasacyjnej nie postawiono zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego (poza art. 2 i art. 5 Konwencji o ochronienie praw człowieka i podstawowych wolności – o czym w dalszej części) –przede wszystkim art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach. W tej sytuacji przyjęta przez organy i zaakceptowana przez Sąd pierwszej instancji wykładnia powyższego przepisu oraz jego zastosowanie pozostają poza zakresem oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Zgodnie z art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach cudzoziemcowi udziela się zgody na pobyt ze względów humanitarnych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli zobowiązanie go do powrotu naruszałoby m.in. jego prawo do życia rodzinnego w rozumieniu przepisów Konwencji.
Pojęcie życia rodzinnego podlegającego ochronie na podstawie art. 8 Konwencji obejmuje szereg sytuacji faktycznych, także w zakresie relacji pomiędzy rodzicami a dziećmi. O ile kwestie dotyczące więzi rodzinnych pomiędzy rodzicami a małoletnimi dziećmi właściwie nie budzą wątpliwości, także w orzecznictwie Trybunału Praw Człowieka, o tyle kwestia istnienia takich więzi pomiędzy rodzicami a pełnoletnimi już dziećmi nie jest oczywista. W sprawach imigracyjnych przyjmuje się, że nie stanowi życia rodzinnego relacja pomiędzy rodzicami i dorosłymi dziećmi, chyba że da się ustalić dodatkowy element zależności (por. orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka [dalej: ETPCz]: wyrok z 12 stycznia 2010 r. w sprawie Khan A. W. przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga nr 47486/06; wyrok z 18 listopada 2014 r. K. Senchishak przeciwko Finlandii, skarga nr 5049/12; wyrok z 30 czerwca 2015 r. A. S. przeciwko Szwajcarii, skarga nr 39350/13). Podkreślono, że o życiu rodzinnym między matką a dorosłym synem można mówić tylko w razie wzajemnej zależności wykraczającej poza zwykłe więzi emocjonalne (decyzja Komisji S. i S. v. Wielka Brytania z 10 grudnia 1984 r., 10375/83). Innymi słowy, za więź rodzinną podlegającą ochronie na podstawie artykułu 8 Konwencji można uznać więź pomiędzy rodzicem a pełnoletnim dzieckiem, które np. sprawuje faktyczną opiekę nad starym i/lub schorowanym rodzicem, sprawuje faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym krewnym, etc. Każdorazowo konieczna jest szczegółowa ocena okoliczności faktycznych składających się na daną relację.
Stosowne orzecznictwo Trybunału w tej materii wyczerpująco przedstawiono również w zaskarżonej decyzji (str. 6-7). Odnosząc się zatem do powołanego w treści odwołania faktu emocjonalnego związku skarżącego z matką, która przebywa na terytorium Polski, Szef Urzędu uznał, że nie wyczerpuje to znamion życia rodzinnego w rozumieniu art. 8 Konwencji. Sąd pierwszej instancji uznał, że nie sposób czynić organom prowadzącym postępowanie zarzutu nienależytego, niewyczerpującego wyjaśnienia okoliczności sprawy, skoro skarżący zachował bierną podstawę i nie podjął próby uzasadnienia istoty swych relacji z matką. Naczelny Sąd Administracyjny podziela tę ocenę.
Nie można zgodzić się ze stroną wnoszącą skargę kasacyjną, że to wyłącznie na organach administracji spoczywał ciężar dowodu w zakresie okoliczności odnoszących się do przesłanek określonych w art. 303 ust. 1 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach, uzasadniających odstąpienie od wydania decyzji o zobowiązaniu do powrotu i udzielenia cudzoziemcowi zezwolenia na pobyt ze względów humanitarnych, do tego bowiem zmierzają podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty. Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że w kontrolowanej sprawie organy administracji należycie ustaliły wszystkie okoliczności wymienione w art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach i nie można zarzucać Sądowi pierwszej instancji wadliwej oceny postępowania w tym zakresie. Zasada oficjalności postępowania dowodowego, wynikająca z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., nie oznacza, że strona może zachowywać się biernie w jego toku, dlatego też to na niej spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi ona dla siebie korzystne skutki prawne. Oznacza to, że obowiązek poszukiwania dowodów ciąży nie tylko na organie administracji, ale obarcza on także stronę, która w swym dobrze rozumianym interesie powinna wykazać dbałość o przedstawienie środków dowodowych, gdyż nieudowodnienie określonej okoliczności faktycznej może prowadzić do rezultatów dla niej niekorzystnych. Strona postępowania nie może poprzestać na biernym oczekiwaniu, że organ z własnej inicjatywy zgromadzi materiał dowodowy i wyda korzystne dla niej rozstrzygnięcie. Na gruncie spraw dotyczących zobowiązania do powrotu to w istocie cudzoziemiec zainteresowany uzyskaniem zgody na pobyt ze względów humanitarnych powinien precyzyjnie i wyczerpująco wskazać okoliczności, które w jego ocenie mogą stanowić przesłankę odstąpienia od zobowiązania do powrotu i udzielenia ww. zgody.
Oczywiście stanowisko to w żadnej mierze nie może być rozumiane jako zwolnienie organów administracji orzekających w sprawach o zobowiązanie cudzoziemca do powrotu z obowiązków wynikających z zasady prawdy obiektywnej, tj. podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), realizowanej przez zebranie i rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.). Nie wyklucza to jednak obowiązku strony współprzyczynienia się do zapewnienia pełnego i wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego – w drodze złożenia wyjaśnień lub przytoczenia innych dowodów w sprawie. Rozkład ciężaru dowodu w konkretnej sprawie administracyjnej uzależniony jest w dużej mierze od przedmiotu tego postępowania oraz rodzaju okoliczności istotnych dla jej rozstrzygnięcia.
W przypadku okoliczności stanowiących przesłanki udzielenia zezwolenia na pobyt ze względów humanitarnych wymienionych w art. 348 ustawy o cudzoziemcach przyjąć należy, że w zasadzie wyłącznie kwestie wymienione w pkt 1 tego przepisu, odnoszące się do sytuacji w kraju pochodzenia, organ jest w stanie ustalić w oparciu o dostępne mu materiały (np. opracowania sporządzone przez Wydział Informacji o Krajach Pochodzenia Urzędu do Spraw Cudzoziemców, raporty organizacji pozarządowych czy ustalenia dokonane w postępowaniu w przedmiocie nadania statusu uchodźcy). W zakresie pozostałych przesłanek, wymienionych w art. 348 pkt 2 i 3 ustawy o cudzoziemcach, niewątpliwie organ ma znacznie ograniczone możliwości zgromadzenia z urzędu stosownego materiału dowodowego.
Tymczasem w niniejszej sprawie trafnie dostrzegł Szef Urzędu oraz Sąd Wojewódzki, że cudzoziemiec nie przedstawił żadnych okoliczności ani dowodów mogących świadczyć, że zobowiązanie go do powrotu naruszy jego prawo do poszanowania życia rodzinnego w kontekście jego relacji z przebywającą w Polsce matką. Na etapie postępowania administracyjnego, w toku przesłuchania w dniu 15 listopada 2017 r., strona wskazywała jedynie, że w Polsce przebywa jego matka O.T., ma kartę pobytu i zezwolenie na pobyt stały. Z kolei w treści odwołania skarżący oświadczył lakonicznie, że jest on jedynym oparciem i pomocą dla swojej matki, jest z nią emocjonalnie bardzo związany i to ona jest dla niego najważniejszą osobą w życiu. W świetle przywołanego orzecznictwa relacja pomiędzy skarżącym a jego matką, opierająca się jedynie o więź emocjonalną, nie kwestionowana wszak przez organ, nie mogła stanowić o życiu rodzinnym w rozumieniu art. 8 Konwencji, a tym samym wypełniać przesłanki do udzielenia stronie zgody na pobyt ze względów humanitarnych w oparciu o art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach. Skoro skarżący nie przestawił żadnego innego materiału dowodowego, a nawet samej argumentacji potwierdzającej istotny stopień zależności matki od dorosłego syna, wykraczającej poza związek emocjonalny, to Szef Urzędu nie miał obowiązku przeprowadzać dodatkowego postępowania dowodowego na okoliczność prowadzenia życia rodzinnego w odniesieniu do relacji cudzoziemca z matką, w szczególności nie był zobowiązany do przesłuchania matki skarżącego – O.T. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy został prawidłowo oceniony przez orzekające w sprawie organy jako wystarczający do wydania decyzji a wszystkie okoliczności mające znaczenie dla sprawy zostały prawidłowo ustalone.
W konsekwencji przyjęcia, że stan faktyczny został prawidłowo ustalony, jako niezasadne należało uznać zarzuty skargi kasacyjnej postawione w pkt 1 i 2 petitum skargi kasacyjnej.
Jedynie na marginesie zauważyć trzeba, że zupełnie niezrozumiały jest formułowany w skardze kasacyjnej zarzut "braku przesłuchania matki i braci skarżącego". Analiza akt niniejszej sprawy, przede wszystkim akt administracyjnych, prowadzi do wniosku, że skarżący nie tylko nie domagał się przesłuchania w toku postępowania swoich braci, ale wręcz brak jest jakiejkolwiek informacji o tym, by skarżący w ogóle posiadał braci. W trakcie przesłuchania oraz w odwołaniu wskazywał tylko na matkę. Wprawdzie podobne sformułowanie (o braku przesłuchania matki i braci) znalazło się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (str. 10) i w tym miejscu uznać je można za omyłkę pisarską Sądu, to powielanie tego błędu w skardze kasacyjnej pochodzącej od cudzoziemca nie znajduje uzasadnienia.
W kontekście wskazywanej w skardze kasacyjnej okoliczności, która zaistniała po wydaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia, mianowicie rozpoczęcia przez Rosję działań wojennych na terenie Ukrainy, należy zaakcentować, że Naczelny Sąd Administracyjny ma świadomość agresji rosyjskiej przeciwko Ukrainie rozpoczętej 24 lutego 2022 r. oraz wynikających z niej poważnych zagrożeń dla życia i zdrowia ludności cywilnej. Oceniając powyższe wskazać należy, że okoliczności te – doniosłe niewątpliwie dla sytuacji życiowej cudzoziemca, nie mogły mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Przede wszystkim w odniesieniu do procedury powrotowej, inaczej niż ma miejsce to w przypadku postępowania w sprawie udzielenia ochrony międzynarodowej, brak jest przepisu prawa unijnego, który nakazywałby sądowi pełne rozpatrzenie sprawy ex nunc zarówno co do okoliczności faktycznych, jak i kwestii prawnych, czyli uwzględnienie stanu faktycznego i prawnego z dnia orzekania, a nie z daty wydania decyzji (zob. art. 46 ust. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej, Dz.U. UE. L. z 2013 r. Nr 180, str. 60). Powyższe nie oznacza, że skarżący nie może skorzystać z ochrony, jaka powinna przysługiwać każdemu cudzoziemcowi w świetle zasady non-refoulement. Przede wszystkim w sprawach dotyczących zobowiązania cudzoziemca do powrotu ustawodawca przewidział odrębny tryb postępowania w przypadku stwierdzenia po wydaniu ostatecznej decyzji okoliczności, o których mowa w art. 348 (lub 351) ustawy o cudzoziemcach, w tym m.in. faktu, że w kraju pochodzenia zagrożone będzie prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa cudzoziemca zobowiązanego do powrotu. W takim wypadku, zgodnie z art. 356 ust. 2 pkt 1 tej ustawy, organ z urzędu wszczyna odrębne postępowanie o udzielenie zgody na pobyt ze względów humanitarnych. Przepis ten ma stanowić gwarancję, że cudzoziemcowi może zostać udzielona ochrona nawet po zakończeniu postępowania w przedmiocie zobowiązania do powrotu, o ile spełnione zostaną przesłanki określone w art. 348 i wyjdą na jaw dopiero w tym czasie. Wprawdzie ustawodawca ukształtował powyższe postępowanie jako "wszczynane z urzędu", jednakże nie można przyjąć, że osoba uprawniona nie może skutecznie domagać się wszczęcia postępowania w tym trybie. A zatem skarżący ma realną możliwość skutecznego żądania wszczęcia postępowania w oparciu o art. 356 ust. 2 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach. W tym właśnie postępowaniu winny być badane przesłanki do udzielenia mu zgody na pobyt ze względów humanitarnych związane z aktualną sytuacją panującą na Ukrainie (por. wyroki NSA: z 7 czerwca 2022, II OSK 2500/21 i z 5 października 2022 r., II OSK 2503/21).
W okolicznościach sprawy należało uznać, że skarga kasacyjna jest pozbawiona usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu.
Z tego powodu na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.
Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a.