II OSK 979/22

II OSK 979/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-09-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Stankowski
Paweł Miładowski /sprawozdawca/
Tomasz Bąkowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Go 412/21 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 2021-11-24
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2016 poz 10
art. 9 ust. 1 i 2,  art. 8 ust. 2-5,  art. 4 ust. 1
Ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska - tekst jedn.
Sentencja
Dnia 27 września 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tomasz Bąkowski Sędziowie: Sędzia NSA Paweł Miładowski (spr.) Sędzia del. NSA Jerzy Stankowski po rozpoznaniu w dniu 27 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 24 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 412/21 w sprawie ze skargi R. R. na decyzję Wojewody Lubuskiego z dnia 28 stycznia 2021 r., nr SO-l.6233.4 2019.MLub w przedmiocie zmiany nazwiska oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 24 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 412/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. oddalił skargę R. R. na decyzję Wojewody Lubuskiego z dnia 28 stycznia 2021 r., nr SO-l.6233.4 2019.MLub, którą utrzymano w mocy decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego [...] z dnia 27 czerwca 2019 r., nr USCiSO.5355.11.2.2019.MK, o wyrażeniu na podstawie art. 4 ust. 1 w związku z art. 9 ust. 2 oraz art. 12 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U. z 2016 r. poz. 10), zwanej dalej "u.z.i.n.", zgody na zmianę nazwiska: "R." syn R. i M. rod. K. ur. [...] w S, na nazwisko "K.".
Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie ojciec małoletniego L. R. nie wyraził zgody na zmianę nazwiska syna. Postanowieniem z dnia [...] maja 2019 r. sygn. akt [...] wydanym w sprawie o rozstrzygnięcie istotnej sprawy małoletniego L. R. dotyczącej zmiany jego nazwiska Sąd Okręgowy [...] oddalił apelację wnioskodawczyni M. K. od postanowienia Sądu I instancji z dnia [...] grudnia 2018 r. sygn. akt [...]. W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy wskazał, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] marca 2016 r. sygn. akt [...] władza rodzicielska R. R. nad małoletnim L. została ograniczona do prawa informowania się o stanie zdrowia, rozwoju, edukacji małoletniego. Tym samym wyłączone zostało m.in. prawo do decydowania o noszonym przez syna nazwisku. W tej kwestii prawo decydowania pozostawiono wyłącznie wnioskodawczyni. Nie zachodzi zatem prawna konieczność rozstrzygnięcia kwestii przez sąd w trybie art. 97 k.r.o.
Sąd I instancji, powołując się na treść art. 4 ust. 1 u.z.i.n. i to jak należy wykładać ten przepis (por. wyrok NSA z 18 listopada 2020 r., II OSK 1905/20), stwierdził, że podnoszone przez M. K. argumenty przemawiające w jej ocenie za zmianą nazwiska małoletniego syna bezspornie mają oparcie w stanie faktycznym sprawy (spowodowanie przez ojca wypadku ze skutkiem śmiertelnym i zbiegnięcie z miejsca wypadku; recydywista; popełnione przestępstwo wobec matki dziecka; infamia dziecka z uwagi na przeszłość kryminalną ojca; dziecko od urodzenia przebywa w środowisku matki, w którym w stosunku do niego używane jest nazwisko "K."; żyjąc z matką dziecko nie musiałoby tłumaczyć dlaczego nazywa się inaczej; ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca do prawa o stanie zdrowia, rozwoju, edukacji małoletniego). Nadto fakt wielokrotnej karalności skarżącego oraz związany z tym jego długoletni pobyt w zakładzie karnym, w kontekście treści art. 4 ust. 1, można oceniać jako ważny powód przemawiający za uwzględnieniem wniosku o zmianę nazwiska. Jednakże, w ocenie Sądu, oceniając legalność zaskarżonej decyzji należało uwzględnić również inną, istotną w sprawie okoliczność a polegająca na tym, że od 27 czerwca 2019 r. (data wydania decyzji I instancji) małoletni funkcjonuje w środowisku pod zmienionym nazwiskiem – "K.". W myśl bowiem przytoczonego powyżej art. 12 ust. 2 decyzja o zmianie nazwiska podlega natychmiastowemu wykonaniu. Natychmiastowa wykonalność decyzji o zmianie nazwiska oznacza, że z datą jej wydania (pomimo braku cechy ostateczności decyzji) osoba, której dotyczy ta zmiana posługuje się nazwiskiem zmienionym, a powyższa zmiana podlega ujawnieniu w odpowiednich spisach i rejestrach. Wbrew twierdzeniom skargi okoliczność ta nie mogła pozostać obojętna przy ocenie legalności zaskarżonej decyzji, rozpatrując bowiem każdą sprawę należy mieć na uwadze przede wszystkim dobro małoletniego dziecka. Zgodzić się trzeba ze stanowiskiem organu odwoławczego, że w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy powrót małoletniego do poprzedniego nazwiska pozostawały w sprzeczności z jego prawnie chronionymi dobrami (tj. prawo do poczucia bezpieczeństwa oraz prawo do stabilności sytuacji prawnej i osobistej).
Wskazane powyżej okoliczności podlegały łącznemu uwzględnieniu. W rezultacie jako prawidłowe należy ocenić stanowisko organu zawarte w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym w sprawie wystąpiły ważne powody przemawiające za uwzględnieniem wniosku o zmianę nazwiska małoletniego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku opartą na przesłankach z art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", złożył skarżący, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wlkp., ewentualnie – uchylenie zaskarżonego wyroku oraz rozpoznanie skargi, bowiem istota skargi jest dostatecznie wyjaśniona; oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.
- art. 8 ust. 2 w zw. z art. 9 ust. 2 u.z.i.n. przez błędne zastosowanie polegające na zmianie nazwiska małoletniego wskutek nieprawidłowego przyjęcia, że w niniejszej sprawie zaszły przesłanki do zmiany jego nazwiska bez zgody jego drugiego rodzica, podczas gdy z okoliczności sprawy wynika, że nie zaistniała żadna z enumeratywnie wskazanych ww. art. 8 ust. 2 u.z.i.n. przesłanek zmiany nazwiska małoletniego bez zgody jego drugiego rodzica;
- art. 8 ust. 3 u.z.i.n. przez jego błędną wykładnię i w następstwie uznanie, że wyrok Sądu Okręgowego [...] oddalający apelację matki małoletniego od wyroku Sądu Rejonowego [...] (sygn. akt [...]) pozwala na zmianę nazwiska małoletniego bez zgody drugiego z jego rodziców, podczas gdy matka nie posiadała formalnie zastępczej zgody sądu opiekuńczego na dokonanie tej czynności;
- art. 4 ust. 1 pkt 1 u.z.i.n. przez jego błędną wykładnię i w następstwie uznanie, że w sprawie zaszły okoliczności uzasadniające zmianę nazwiska dziecka, podczas gdy wskazywane przez matkę powody, uwzględnione przez organ I i II instancji nie stanowiły tzw. "ważnych powodów" w rozumieniu ww. przepisu.
Ponadto zarzucono naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 134 ust. 1 p.p.s.a. poprzez brak zbadania decyzji organu w pełnym zakresie pod kątem naruszenia prawa, podczas gdy Sąd był do tego zobowiązany.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną M. K. jako przedstawiciel ustawowy L. K. wniosła o jej oddalenie; przeprowadzenie dowodu w postaci zaświadczenia o przyjęciu dziecka do szkoły podstawowej pod nazwiskiem K.; oraz zasądzenie kosztów postępowania.
Ponieważ strona wnosząca skargę kasacyjną zrzekła się rozprawy w trybie art. 182 § 2 p.p.s.a. i w sprawie nie żądano przeprowadzenia rozprawy, dlatego przedmiotowa sprawa podlegała rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania.
Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał takiej kontroli zaskarżonego wyroku jedynie w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie za niezasadne uznał zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia prawa materialnego i procesowego.
Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej skarżący – ojciec małoletniego nie jest uprawnionym do współdecydowania o zmianie nazwiska swojego syna. Jak wynika z akt sprawy skarżący nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej, lecz w wyniku orzeczenia sądu rodzinnego władza ta została ograniczona. Co prawda, w świetle art. 9 ust. 1 i 2 oraz art. 8 ust. 2-5 u.z.i.n., nie zostało jednoznacznie rozstrzygnięte przez ustawodawcę, czy w razie ograniczenia na mocy orzeczenia sądu rodzinnego władzy rodzicielskiej jednego z rodziców, zgoda rodzica, któremu ograniczono władzę rodzicielską na zmianę imienia dziecka jest niezbędna. Zagadnienie to budziło już wątpliwości interpretacyjne na gruncie analogicznych regulacji zawartych w art. 5 i art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (Dz. U. z 2005 r. Nr 233 poz. 1992 ze zm.). Te wątpliwości interpretacyjne były przyczyną podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały z 13 lipca 1987 r. (III CZP 40/87, OSNC 1988, nr 11, poz. 154), na którą to uchwałę w skardze kasacyjnej powołuje się Wojewoda. Zgodnie z tą uchwałą, "na zmianę nazwiska dziecka w trybie administracyjnym potrzebna jest zgoda ojca mimo ograniczenia jego władzy rodzicielskiej bez względu na zakres obowiązków i uprawnień określonych w wyroku rozwodowym w trybie art. 58 § 1 zdanie drugie k.r.o.". Równocześnie należy zauważyć, że w piśmiennictwie z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego można również spotkać głosy krytyczne wobec tej uchwały (zob. np. J. Słyk, w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Osajdy, 9 wyd., Warszawa 2022, tezy 18 i 19 do art. 97). Co więcej, pogląd wyrażony w uchwale III CZP 40/87 nie może być uznany za jednolicie stosowany przez sądy rodzinne (zob. np. postanowienie Sądu Okręgowy [...] z [...] maja 2019 r., sygn. akt [...], przywołane w uzasadnieniu nieprawomocnego wyroku WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 24 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 412/21, CBOSA).
W tych warunkach prawnych i faktycznych niniejszej sprawy Sąd I instancji trafnie powołał się na postanowienie Sądu Okręgowego [...] z dnia [...] maja 2019 r., sygn. akt [...], o oddaleniu apelacji M. K. od postanowienia Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] grudnia 2018 r., sygn. akt [...], wydanego w sprawie o rozstrzygnięcie istotnej sprawy małoletniego L. R. dotyczącej zmiany jego nazwiska. Sąd Okręgowy w swoim orzeczeniu wskazał, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] marca 2016 r., sygn. akt [...], władza rodzicielska R. R. nad małoletnim L. została ograniczona do prawa informowania się o stanie zdrowia, rozwoju, edukacji małoletniego. Tym samym wyłączone zostało m.in. prawo do decydowania o noszonym przez syna nazwisku. W tej kwestii prawo decydowania pozostawiono wyłącznie wnioskodawczyni. Nie zachodzi zatem prawna konieczność rozstrzygnięcia kwestii przez sąd w trybie art. 97 k.r.o.
W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Na tle tego przepisu procedury cywilnej wskazuje się, że wynikająca z niego prawomocność materialna orzeczeń obejmuje nakaz przyjmowania, że w danej sytuacji stan prawny przedstawia się tak, jak to wynika z zawartego w orzeczeniu rozstrzygnięcia. Przepis art. 365 § 1 k.p.c. adresuje ten nakaz nie tylko do stron, ale i do sądu, który wydał orzeczenie oraz innych sądów, organów państwowych i organów administracji publicznej (por. wyrok SN 15 lutego 2007 r., sygn. akt II CSK 452/06, LEX nr 274151). Co istotne, wynikające z art. 365 § 1 k.p.c. związanie prawomocnym orzeczeniem sądu jest niezależne od tego, czy w ocenie innego sądu lub organu administracji publicznej, orzeczenie to jest wynikiem prawidłowej wykładni lub zastosowania prawa (por. wyrok SN z 6 kwietnia 2022 r., sygn. akt I PSKP 50/21, LEX nr 3421874). Zakres związania prawomocnym orzeczeniem ograniczony jest, co do zasady, do treści sentencji prawomocnego orzeczenia. Niekiedy jednak konieczne jest również sięgnięcie do uzasadnienia prawomocnego rozstrzygnięcia (por. wyrok SN z 27 stycznia 2016 r., sygn. akt II CNP 10/15, LEX nr 2000274). W szczególności, w przypadku orzeczeń oddalających powództwo lub wniosek w postępowaniu nieprocesowym, konieczne jest z reguły, dla określenia granic związania prawomocnym orzeczeniem, odwołanie się do motywów rozstrzygnięcia (por. wyrok SN z 23 listopada 2021 r., sygn. akt III PSK 122/21, Legalis nr 1433137). Przenosząc te ustalenia na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że w świetle przywołanego wyżej prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego zgoda ojca na zmianę nazwiska syna nie jest wymagana w kontekście treści prawomocnego postanowienia ograniczającego władzę rodzicielską ojca dziecka. Zasadnie zatem przyjęto w okolicznościach niniejszej sprawy, że zgoda skarżącego – ojca dziecka w nie była wymagana dla dokonania zmiany nazwiska dziecka.
Dlatego zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia art. 8 ust. 2 w zw. z art. 9 ust. 2 u.z.i.n. oraz art. 8 ust. 3 u.z.i.n. nie zawierają usprawiedliwionych podstaw. Dla tej oceny nie ma zaś znaczenia to, że matka dziecka nie posiadała formalnie zastępczej zgody sądu opiekuńczego na dokonanie czynności zmiany nazwiska dziecka, ponieważ w świetle wiążącego ww. prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego matka dziecka jest uprawniona do samodzielnego decydowania o nazwisku noszonym przez małoletniego i z wnioskiem o zmianę nazwiska powinna wystąpić do właściwego urzędu cywilnego, co właśnie – uczyniła w niniejszej sprawie, w której została wydana zaskarżona decyzja o wyrażeniu zgody na zmianę nazwiska dziecka.
Ponadto w skardze kasacyjnej nie podważono skutecznie oceny, że wskazywane w niniejszej sprawie przez matkę dziecka powody, stanowiły tzw. "ważne powody" w rozumieniu art. 4 ust. 1 u.z.i.n., stanowiące przesłankę do zmiany nazwiska dziecka. Jeżeli skarżący twierdzi, że takowe "ważne powody" nie zaistniały to powinien najpóźniej w skardze kasacyjnej to wykazać. Brak jest podstaw do twierdzenia, że wniosek o zmianę nazwiska dziecka jest powodowany wyłącznie przekorą, kaprysem i złośliwością matki dziecka w stosunku do skarżącego – ojca dziecka. We wniosku przywołano konkretne okoliczności, które mają charakter zobiektywizowany.
W tym miejscu należy wyjaśnić, że art. 4 ust. 1 u.z.i.n. zawiera otwarty katalog przyczyn, z których możliwa jest zmiana nazwiska, a decyzja organu administracji publicznej w tym zakresie oparta jest na uznaniu administracyjnym. W praktyce orzeczniczej sądów administracyjnych za "ważny powód" było uznawane szereg okoliczności, jak: - powrót do nazwiska rodowego wnioskodawcy zmienionego po śmierci naturalnego ojca w związku z przysposobieniem przez męża matki a będącego jedynym żyjącym potomkiem naturalnego ojca (wyrok NSA z dnia 23 czerwca 1983 r., SA/Gd 302/83), - brak akceptacji dotychczasowego nazwiska, będący następstwem doznanego urazu psychicznego (wyrok WSA w Krakowie z dnia 10 maja 2004 r., II SA/Kr 1175/00, Lex nr 570279), - sfera doznań i więzi duchowych, które tworzą lub podtrzymują na tym tle łączność rodzinną oraz rodową (wyrok NSA z dnia 8 września 1981 r., II SA 346/81), - ochrona małoletniego przed rozpoznawaniem go jako syna ojca aresztowanego i oskarżonego o czyn zabroniony i związany z tym stan psychiczny oraz subiektywne nastawienie dziecka do noszonego nazwiska obco brzmiącego utrudniającego funkcjonowanie w środowisku z uwagi na skojarzenie osób i nazwisk, tj. identyfikację z ojcem, którego nazwisko zostało skompromitowane (wyrok WSA w Łodzi z dnia 24 sierpnia 2012 r., III SA/Łd 436/12), - utożsamianie się dziecka wychowywanego wyłącznie przez matkę z jej rodziną, dobro dziecka, silne więzi z rodzicem sprawującym opiekę (wyrok NSA z dnia 16 stycznia 2015 r., II OSK 1433/13, wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r., II OSK 2528/10, postanowienie SO w Łodzi z dnia 26 stycznia 2010 r., XII Ca 331/09), - trwałe psychiczne i subiektywne negatywne nastawienie do noszonego nazwiska, powodujące skoncentrowanie aktywności życiowej wnioskodawcy na dążeniu do jego zmiany, której brak utrudnia spełnianie ról społecznych (wyrok WSA w Krakowie z dnia 17 listopada 2011 r., III SA/Kr 570/11).
Mając na względzie powyższe należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie wskazano na istniejące obiektywnie relacje personalne stanowiące element pojęcia życie rodzinne, w szczególności zaś więzi emocjonalne i psychiczne z członkami danej rodziny, a więc na nazwisko jako element integralnie związany z życiem rodzinnym, co znajduje uzasadnienie w tym, że nazwisko identyfikuje człowieka, wskazuje na jego przynależność do określonej rodziny. Albowiem syn skarżącego w środowisku swojej matki zaczął funkcjonować pod nazwiskiem "K.", zaś skarżący nie przedstawił w tym zakresie żadnego wywodu, który przeczyłby takim ustaleniom organów administracyjnych. Poza tym kwestię istniejących relacji rodzinnych potwierdza okoliczność, że władza rodzicielska skarżącego została ograniczona do prawa informowania o stanie zdrowia, rozwoju, edukacji małoletniego. Ponadto skoro małoletni używa już nazwiska "K.", tym samym zaistniała wprost podstawa z art. 4 ust. 1 pkt 2 u.z.i.n. do zmiany nazwiska małoletniego. Zaistniały nadto także inne "ważne powody" do zmiany nazwiska małoletniego dziecka, uwzględniane w praktyce orzeczniczej, tj. utożsamianie się dziecka wychowywanego wyłącznie przez matkę z jej rodziną, dobro dziecka, silne więzi z rodzicem sprawującym opiekę oraz niejako "skompromitowanie" nazwisko ojca w związku z jego przeszłością kryminalną, a tym samym ochrona dziecka przed infamią z uwagi na przeszłość kryminalną ojca.
Dlatego zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 4 ust. 1 pkt 1 u.z.i.n. nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Ma bowiem rację Sąd I instancji stwierdzając, że podnoszone przez M. K. argumenty, przemawiające w jej ocenie za zmianą nazwiska małoletniego syna, bezspornie mają oparcie w stanie faktycznym sprawy.
W konsekwencji przedstawionej powyżej oceny pozbawiony jest skuteczności zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 134 ust. 1 p.p.s.a. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej Sąd I instancji dokonał w sposób prawidłowy kontroli działalności organów administracji publicznej. O czym już wyżej była mowa, kwestia braku formalnej zgody sądu opiekuńczego na zmianę nazwiska dziecka nie ma znaczenia dla wyniku sprawy; zaś zgodnie z art. 4 ust. 1 u.z.i.n. przyczyną do wyrażenia zgody na zmianę nazwiska było zaistnienie "ważnych powodów" zmiany nazwiska.
Z tych względów, na podstawie art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.
Nie orzeczono o kosztach na rzecz strony skarżącej, ponieważ odpowiedź na skargę kasacyjną została sporządzona osobiście przez stronę.