II OSK 798/16

II OSK 798/16 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2018-01-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2016-04-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Elżbieta Naumowicz /sprawozdawca/
Marzenna Linska - Wawrzon
Roman Ciąglewicz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6209 Inne o symbolu podstawowym 620
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Sygn. powiązane
II SA/Go 427/15 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 2015-12-30
Skarżony organ
Inspektor Sanitarny
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 1369
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Dnia 12 stycznia 2018 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Roman Ciąglewicz Sędziowie: sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon sędzia del. WSA Elżbieta Naumowicz (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Ewa Dubiel po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2018 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 30 grudnia 2015 r. sygn. akt II SA/Go 427/15 w sprawie ze skargi [...] na postanowienia Lubuskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...]oraz z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr P[...] w przedmiocie odmowy uwzględnienia zarzutów oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2015 r., sygn. akt II SA/Go 427/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił skargę [...] na postanowienie Lubuskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...], w przedmiocie odmowy uwzględnienia zarzutów oraz oddalił skargę [...]na postanowienie Lubuskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...]w przedmiocie odmowy uwzględnienia zarzutów.
W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył okoliczności faktyczne i prawne sprawy, z których wynikało, że w związku z odmową poddania obowiązkowym szczepieniom ochronnym [...], pomimo stosownego upomnienia z dnia 23 maja 2014 r., Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Zielonej Górze (dalej również jako PPIS) wystawił w dniu 15 grudnia 2014 r. na [...] tytuły wykonawcze odpowiednio o numerach: [...], obejmujące obowiązek poddania ich małoletniego syna [...] (urodzonego [...]r.) szczepieniom przeciwko: wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis oraz odrze, śwince i różyczce. Powyższe tytuły wykonawcze wraz z wnioskiem o wszczęcie egzekucji administracyjnej zostały przesłane Lubuskiemu Państwowemu Wojewódzkiemu Inspektorowi Sanitarnemu w Gorzowie Wielkopolskim, który - działając na podstawie porozumienia, jakie zawarł w dniu 23 kwietnia 2014 r. z Wojewodą Lubuskim, w sprawie powierzenia prowadzenia spraw z zakresu egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze niepieniężnym (Dz. Urz. Woj. Lubuskiego z 2014 r. poz. 931) - wszczął postępowania egzekucyjne, doręczając zobowiązanym w dniu 26 stycznia 2015 r. odpis tytułów wykonawczych.
Pismami z dnia 29 stycznia 2015 r. [...] zgłosili na podstawie art. 33 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U z 2014 r. poz. 1619), powoływanej dalej jako u.p.e.a., zarzuty w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego, wskazując na brak wymagalności obowiązku, niedopuszczalność egzekucji oraz niespełnienie wymogów określonych w art. 26 i 27 tej ustawy. Zarzucając naruszenie art. 27 c, art. 26 § 1d, art. 26 b § 1 i 2, art. 26 § 7 pkt 7 ww. ustawy, podali, że moment wymagalności dla szczepień określonych w tytule wykonawczym nie nadszedł, ponieważ ich dziecko nie ukończyło wieku określonego w wymienionych przepisach oraz podnieśli, że Program Szczepień Ochronnych nie jest źródłem prawa, gdyż nie mieści się w katalogu wymienionym w Konstytucji RP. Wskazali ponadto na brak możliwości wszczynania egzekucji przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, gdyż obowiązek poddania się obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu wynika bezpośrednio z przepisów prawa, a nie z decyzji lub postanowienia. Zarzucili też, że wadliwe jest wystawienie odrębnych tytułów wykonawczych na każdego z rodziców i niepotwierdzenie zgodności danych zawartych w doręczonym wydruku tytułu wykonawczego, na którym znajduje się nieczytelna pieczęć i nie jest on potwierdzony za zgodność z oryginałem.
Tożsamymi w swej treści postanowieniami z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...] Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Zielonej Górze, powołując się na przepis art. 34 § 4 u.p.e.a., nie uwzględnił zgłoszonych wyżej zarzutów [...].
W wyniku rozpatrzenia zażaleń wniesionych na powyższe postanowienia Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Gorzowie Wielkopolskim postanowieniami z dnia [...]kwietnia 2015 r., nr [...] utrzymał w mocy zaskarżone postanowienia organu pierwszej instancji. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazał art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 K.p.a., art. 18 i art. 34 § 2 u.p.e.a. oraz art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b i ust. 2 oraz art. 17 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2013 r. poz. 947, z późn. zm.). W uzasadnieniach organ wyjaśnił, że bezspornym w sprawie jest fakt, iż dziecko zobowiązanych - [...]nie zostało poddane obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Prawidłowo więc wierzyciel w swoim tytule wykonawczym jako podstawę prawną do wystawienia tytułu wykonawczego wskazał art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, przewidujący obowiązek poddania się szczepieniom ochronnym przez osoby przebywające na terytorium RP, w przypadku osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych, odpowiedzialność za wypełnienie tego obowiązku ciąży na osobie sprawującej prawną lub faktyczną pieczę nad osobą małoletnią (art. 5 ust. 2 tej ustawy), przy czym jest to obowiązek wynikający z mocy samego prawa, który egzekwowany jest bez konieczności wydawania w tym przedmiocie jakiegokolwiek aktu administracyjnego, tj. decyzji czy postanowienia. Zdaniem organu odwoławczego zaskarżone postanowienia wyczerpująco wskazały okoliczności faktyczne i prawne, które stanowiły podstawę wystawienia tytułów wykonawczych i skierowanie spraw na drogę postępowania egzekucyjnego, wyjaśniły również, że obowiązek poddania dziecka szczepieniom ochronnym, obowiązkiem o charakterze niepieniężnym z mocy samego prawa podlega egzekucji administracyjnej, dlatego zgodnie z art. 20 § 1 u.p.e.a. organem egzekucyjnym jest w tym przypadku Wojewoda. PPIS jako wierzyciel, w przypadku niewykonania obowiązku poddania dziecka szczepieniom ochronnym, obowiązany był zaś do wystawienia tytułu wykonawczego i skierowanie go na drogę postępowania egzekucyjnego do organu egzekucyjnego, jakim jest w rozpoznawanej sprawie Wojewoda Lubuski, przy czym z mocy zawartego w dniu [...] kwietnia 2014 r. porozumienia egzekucję powyższych obowiązków prowadzi LWPIS.
Wskazał też organ, że tytuł wykonawczy zawiera dane wskazane w art. 27 § 1 pkt 7 u.p.e.a., gdyż w tytule egzekucyjnym widnieje pieczęć zawierająca wymagane prawem dane wierzyciela. W odniesieniu do zarzutu wystawienie dwóch tytułów wykonawczych podał, że według art. 27c u.p.e.a., jeżeli egzekucja ma być prowadzona z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, to tytuł wykonawczy wystawia się na oboje małżonków.
Na powyższe postanowienia [...]wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim skargi o jednobrzmiącej treści, wnosząc o stwierdzenie nieważności zaskarżonych postanowień w całości oraz poprzedzających ich postanowień organu pierwszej instancji. Skarżący zarzucili naruszenie:
- przepisów prawa materialnego, tj. art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez uznanie za zgodne z prawem postanowienia organu I instancji, mimo że jest ono dotknięte wadą nieważności oraz art. 20 § 2 u.p.e.a., poprzez jego wadliwe zastosowanie, gdyż stanowi on, że tylko w przypadkach określonych innymi przepisami państwowy inspektor sanitarny (mieszczący się w pojęciu innego organu powołanego do ochrony zdrowia) może występować jako organ egzekucyjny w zakresie egzekucji administracyjnej;
- przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6 K.p.a. poprzez uznanie kompetencji organów inspekcji sanitarnej do egzekucji obowiązku szczepień ochronnych oraz art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. poprzez nieustalenie, że syn T. H. nie miał przeprowadzonych aktualnych badań kwalifikacyjnych.
W uzasadnieniach skarg podniesiono, że wobec braku podstaw do władczego rozstrzygania przez organ inspekcji sanitarnej o nakazaniu poddania małoletniego dziecka szczepieniu ochronnemu - brak jest podstaw do uznania organów inspekcji sanitarnej jako właściwych do prowadzenia egzekucji powyższego obowiązku niepieniężnego w rozumieniu art. 20 § 1 u.p.e.a. Zdaniem skarżących, prowadzenie egzekucji przez organy inspekcji sanitarnej nastąpiło z naruszeniem przepisów o właściwości, co prowadzi do stwierdzenia nieważności zaskarżonych rozstrzygnięć.
Skarżących zarzucili, że organy administracyjne nie zebrały w sposób wyczerpujący i nie rozpatrzyły całego materiału dowodowego, podczas gdy stan faktyczny niniejszej sprawy budzi wątpliwości i nie daje jednoznacznej odpowiedzi co do istnienia lub braku przeciwwskazań do wykonania obowiązkowych szczepień, ponieważ małoletni T. H. nie został poddany badaniom lekarskim kwalifikującym go lub nie do poddania obowiązkowym szczepieniom. Skarżący wskazali na przepisy rozporządzenia Ministra Zdrowia, według których kwalifikacyjne badanie lekarskie oraz wykonanie szczepienia u dziecka, które ukończyło 6 lat, a nie ukończyło lat 18, można przeprowadzić po powiadomieniu przedstawiciela prawnego lub opiekuna faktycznego oraz po uzyskaniu jego pisemnej zgody i informacji na temat uwarunkowań zdrowotnych mogących stanowić przeciwwskazania do szczepień. Zdaniem skarżących, obawy dotyczące powikłań poszczepiennych znajdują pokrycie w rzeczywistości.
Postanowieniem z dnia 22 września 2015 r. o sygn. akt II SA/Go 430/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim połączył do wspólnego rozpoznania sprawę ze skargi [...] ze sprawą o sygn. akt II SA/Go 427/15, ze skargi [...].
Oddalając skargi wyrokiem z dnia 30 grudnia 2015 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim uznał zaskarżone postanowienia za zgodne z prawem i przyjął, że przedmiotem sądowej kontroli były postanowienia wyrażające stanowisko wierzyciela w zakresie zgłoszonych zarzutów, określone w art. 34 § 1 u.p.e.a. Przywołując wskazany przepis Sąd podał, że zarzuty zgłoszone na podstawie art. 33 § 1 pkt 1-7, 9 i 10 u.p.e.a, a przy egzekucji obowiązków o charakterze niepieniężnym - także na podstawie art. 33 § 1 pkt 8 u.p.e.a., organ egzekucyjny rozpatruje po uzyskaniu stanowiska wierzyciela w zakresie zgłoszonych zarzutów, a na postanowienie w sprawie stanowiska wierzyciela przysługuje zażalenie (art. 34 § 2 u.p.e.a.). Sąd dostrzegł, że wprawdzie organ pierwszej instancji jako podstawę prawną wadliwie wskazał art. 34 § 4 u.p.e.a., stanowiący podstawę rozpoznania zarzutów przez organ egzekucyjny, jednak ta okoliczność nie mogła stanowić podstawy do wyeliminowania zaskarżonych postanowień oraz postanowień ich poprzedzających, gdyż Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny, jako organ wyższego stopnia względem wierzyciela, w uzasadnieniu swojego postanowienia wskazał rolę, w jakiej PPIS występuje w postępowaniach poddanych kontroli. Poza tym, według Sądu, pomimo powołania wadliwej podstawy prawnej, PPIS w istocie zrealizował swój obowiązek wierzyciela wyrażenia stanowiska co do poszczególnych zarzutów w zakresie w jakim był do tego uprawiony, jak i zobowiązany przepisem art. 34 § 1 u.p.e.a. Z treści tych postanowień powinno jednoznacznie wynikać i wynika stanowisko wierzyciela w kwestii zarzutów, tzn. czy wierzyciel je podziela czy też nie. Postanowienia PPIS, podobnie jak zaskarżone postanowienia Lubuskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego, wymogi te niewątpliwie spełniają.
Odnosząc się do zarzutu niedopuszczalności egzekucji, określonym w art. 33 § 1 pkt 6 u.p.e.a., Sąd pierwszej instancji uznał zarzut ten za nieuzasadniony i podkreślił, że w przepisie tym chodzi o niedopuszczalność egzekucji ze względów formalnych, a nie merytorycznych, o których mowa w art. 33 § 1 pkt 1 i 2 u.p.e.a. W tym zakresie wskazał, że przestrzeganie ustawowego obowiązku poddania się przymusowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym zabezpieczone zostało przymusem administracyjnym, bowiem w myśl art. 2 § 1 pkt 10 u.p.e.a. egzekucji administracyjnej podlegają obowiązki o charakterze niepieniężnym pozostające we właściwości organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego lub przekazane do egzekucji administracyjnej na podstawie szczególnego przepisu. Wierzycielem jest natomiast podmiot uprawniony do żądania wykonania obowiązku lub jego zabezpieczenia w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym lub zabezpieczającym (art. 1a pkt 13 u.p.e.a.). Zgodnie z art. 5 § 1 pkt 2 u.p.e.a., uprawnionym do żądania wykonania w drodze egzekucji administracyjnej obowiązków określonych w art. 2 u.p.e.a. jest m.in. dla obowiązków wynikających z orzeczeń sądów lub innych organów albo bezpośrednio z przepisów prawa - organ lub instytucja bezpośrednio zainteresowana w wykonaniu przez zobowiązanego obowiązku albo powołana do czuwania nad wykonaniem obowiązku, a w przypadku braku takiej jednostki lub jej bezczynności - podmiot, na którego rzecz wydane zostało orzeczenie lub którego interesy prawne zostały naruszone w wyniku niewykonania obowiązku. Zdaniem Sądu, w rozpatrywanej sprawie podmiotem tym pozostaje PPIS, co wynika z treści art. 2, art. 4 ust. 1, art. 5 pkt 3, art. 10 ust. 1 oraz art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 2011 r. nr 212, poz. 1263, z późn. zm.). W szczególności Sąd zwrócił uwagę, że art. 5 pkt 3 tej ustawy do zadań Państwowej Inspekcji Sanitarnej zalicza ustalanie zakresów i terminów szczepień ochronnych oraz sprawowanie nadzoru w tym zakresie, stąd też organy inspekcji sanitarnej, sprawujące z mocy ustawy nadzór nad realizacją ustawowego obowiązku szczepień, są uprawnione i zobowiązane do jego egzekwowania. Natomiast art. 12 ust. 1 ustanawia domniemanie kompetencji właściwego miejscowo państwowego powiatowego inspektora sanitarnego w tego rodzaju sprawach. Tym samym PPIS uprawniony był do wystawienia w niniejszej sprawie tytułów wykonawczych wobec skarżących i złożenia wniosku o wszczęcie w stosunku do nich egzekucji.
Z kolei, w kwestii zarzutu niedopuszczalności egzekucji poprzez prowadzenie jej przez niewłaściwy organ (art. 33 § 1 u.p.e.a.), Sąd stwierdził, powołując się na orzecznictwo, że organem uprawnionym do prowadzenia egzekucji obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym, który powstaje z mocy prawa, bez konieczności jego konkretyzacji w decyzji, jest wojewoda - zgodnie z art. 20 § 1 pkt 1 u.p.e.a. Wskazał przy tym Sąd, że w stanie prawnym rozpatrywanej sprawy należy jednak uwzględnić treść zawartego w dniu 23 kwietnia 2014 r. porozumienia pomiędzy Wojewodą Lubuskim i Lubuskim Państwowym Wojewódzkim Inspektorem Sanitarnym w sprawie powierzenia prowadzenia spraw z zakresu egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze niepieniężnym, opublikowanego w Dzienniku Urzędowym Województwa Lubuskiego, którego podstawę prawną stanowił art. 20 ust. 1-3 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie (Dz. U. nr 31, poz. 206, z późn. zm.) i w myśl § 1 tego porozumienia Wojewoda powierzył, a Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny przyjął do wykonania prowadzenie spraw z zakresu egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze niepieniężnym na terenie województwa dotyczących poddania osób małoletnich obowiązkowym szczepieniom ochronnym w ramach Narodowego Programu Szczepień Ochronnych. Zgodnie z § 2 porozumienia, przy realizowaniu obowiązków wynikających z niniejszego porozumienia Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny zobowiązał się do: 1) przestrzegania przepisów dotyczących prowadzenia egzekucji określonych w u.p.e.a.; 2) używania w pismach urzędowych związanych z postępowaniem w zakresie egzekucji świadczeń niepieniężnych własnych pieczęci nagłówkowych i druków korespondencyjnych, a do podpisu pieczęci o treści: "z upoważnienia Wojewody" z podaniem nazwiska i stanowiska służbowego osoby podpisującej; 3) powoływania w podstawie prawnej pism urzędowych nazwy, daty i miejsca publikacji niniejszego porozumienia. Sąd wskazał, że postanowienie wydane w toku postępowania egzekucyjnego przez Lubuskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego jest nadal w istocie postanowieniem Wojewody jako organu egzekucyjnego, w imieniu którego działa upoważniony organ. Na tle art. 20 ustawy o wojewodzie i administracji rządowej w województwie Sąd wywiódł, że wojewoda może powierzyć prowadzenie, w jego imieniu, niektórych spraw z zakresu swojej właściwości kierownikom państwowych i samorządowych osób prawnych oraz innych państwowych jednostek organizacyjnych funkcjonujących w województwie, natomiast Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny, jako organ rządowej administracji zespolonej w województwie (art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej), niewątpliwie jest kierownikiem państwowej jednostki organizacyjnej funkcjonującej w województwie. Ustawa o wojewodzie i administracji rządowej w województwie nie zastrzega przy tym, jakiego szczebla ma to być państwowa jednostka organizacyjna, komu ma podlegać, ani jak ma być usytuowana w strukturze administracji publicznej. Z tego względu brak jest podstaw do uznania, że Wojewoda nie mógł przekazać temu organowi w drodze porozumienia prowadzenia spraw z zakresu egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze niepieniężnym na terenie województwa dotyczących poddania osób małoletnich obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Porozumienie to zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Województwa, zgodnie z wymogiem zawartym w art. 20 ust. 2 ustawy o wojewodzie i administracji rządowej w województwie, przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego w niniejszej sprawie, dlatego nie ma podstaw do przyjęcia, aby nie mogło ono być stosowane. Ponadto użycie w tym porozumieniu sformułowania Narodowy Program Szczepień Ochronnych, zamiast prawidłowo Program Szczepień Ochronnych pozostaje bez znaczenia dla ważności i skuteczności tego porozumienia. Sąd podkreślił, że uznanie porozumienia za akt prawa miejscowego ma doniosłe konsekwencje w sferze możliwości jego kwestionowania w indywidualnej sprawie. Ważność bowiem aktów prawa miejscowego nie podlega kontroli w indywidualnej sprawie taka jak niniejsza, lecz w specjalnych trybach przewidzianych przez przepisy prawa np. w odniesieniu do aktów prawa miejscowego stanowionych przez wojewodę jest to tryb przewidziany przez art. 61 i 63 ustawy o wojewodzie i administracji rządowej w województwie. Zdaniem Sądu, niezasadne są wnioski o stwierdzenie nieważności zaskarżonych postanowień i postanowień je poprzedzających na podstawie art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a., tj. naruszenie przepisów dotyczących właściwości organu. Poddane kontroli postępowanie ograniczało się bowiem wyłącznie do wyrażenia przez wierzyciela stanowiska wobec sformalizowanych zarzutów wniesionych w postępowaniu egzekucyjnych przez zobowiązanych. Ani PPIS, ani też Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny nie występowały w roli organów egzekucyjnych. PPIS występował bowiem w roli wierzyciela, mającego jedynie przedstawić w formie postanowienia swoje stanowisko odnośnie zgłoszonych zarzutów, natomiast Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w roli organu odwoławczego (organu wyższego stopnia) względem tego wierzyciela, co wynika z art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy o PIS, który rozpoznał zażalenie na wyrażone w formie postanowienia stanowisko w sprawie zarzutów, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. w zw. z art. 144 K.p.a i art. 18 i 34 § 2 u.p.e.a. Brak jest zatem podstaw do uznania, aby organy te wydając kontrolowane postanowienia, naruszyły przepisy o swojej właściwości rzeczowej. W tym kontekście jako niezasadny ocenił Sąd również sformułowany w skardze zarzut - wywodzony z naruszenia przepisów o właściwości rzeczowej - dotyczący naruszenia przez organy art. 6 K.p.a., statuującego obowiązek działania na podstawie przepisów prawa.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku, opartą na przesłance z art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm. [obecnie: Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.]), zwanej dalej P.p.s.a., wnieśli D. H. i M. S., domagając się o uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, tj.
- art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez błędną ocenę naruszenia przepisów o właściwości określonych w art. 19 u.p.e.a., a w konsekwencji oddalenie skargi, podczas gdy przy orzekaniu przez Sąd na mocy art. 134 P.p.s.a. w granicach sprawy, bez związania zarzutami skargi, istniały podstawy, na zasadzie art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a., do stwierdzenia nieważności zaskarżonego postanowienia PWIS oraz postanowienia go poprzedzającego, jako wydanego w postępowaniu wszczętym z naruszeniem przepisów o właściwości określonych w art. 20 § 1 u.p.e.a., wobec czego wydane przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Zielonej Górze i przez Lubuskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego postanowienia zostały wydane z naruszeniem art. 26 § 1 i art. 34 § 1 i 2 u.p.e.a.;
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. przez jego niezastosowanie i oddalenie skargi, podczas gdy przy orzekaniu przez Sąd na mocy art. 134 P.p.s.a. w granicach sprawy, bez związania zarzutami skargi, istniały podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia Lubuskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego, jako wydanego z naruszeniem przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci naruszenia art. 29 § 1 u.p.e.a. przez orzekanie w sprawie zarzutów dotyczących wymagalności obowiązku stwierdzonego tytułem wykonawczym w drugiej instancji przez organ będący jednocześnie w sprawie organem egzekucyjnym.
Ponadto w skardze kasacyjnej zawarto wniosek o zwrócenie się z pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego w zakresie zgodności art. 2, art. 5 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 1, 10 pkt 1 i pkt 2, ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2013 r. poz. 947) z art. 2, art. 30, art. 31 ust. 1, 2 i 3, oraz art. 68 ust. 1, 2 i 3, art. 87 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim nie przewidują one wolności wyboru rodziców w zakresie szczepień tak jak to jest w większości krajów Unii Europejskiej, właściwego rejestru powikłań tzw. "NOP", celowego funduszu przeznaczonego na wsparcie finansowe, rehabilitację osób, u których wystąpiły powikłania, jak i w zakresie w jakim to Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, czy też Minister Zdrowia w formie rozporządzenia określają Program Szczepień Ochronnych na dany rok, wykaz chorób, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek przez co rozstrzyga o wolnościach obywatelskich z pominięciem ustawy.
Z uwagi na ww. wniosek wniesiono ponadto o zawieszenie postępowania w sprawie do czasu wydania rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny.
Przy piśmie z dnia 11 stycznia 2018 r., złożonym w dniu 12 stycznia 2017 r., pełnomocnik skarżących przedstawił uzupełniające stanowisko w sprawie, w zakresie "obowiązkowości" szczepień.
Natomiast przy piśmie z dnia 12 stycznia 2018 r., stanowiącym załącznik do protokołu rozprawy, swoje stanowisko w sprawie przedstawiło Ogólnopolskie Stowarzyszenie Wiedzy o Szczepieniach "[...]" w [...], dopuszczone na rozprawie w dniu 12 stycznia 2018 r. do udziału w postępowaniu w charakterze uczestnika.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Z akt sprawy nie wynika, by zaskarżone orzeczenie zostało wydane w warunkach nieważności, której przesłanki określa art. 183 § 2 P.p.s.a. Nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyła się wyłącznie do zbadania zasadności zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów.
Zarzuty te oparte zostały wyłącznie na podstawie kasacyjnej, określonej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., czyli na naruszeniu przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego mogły zatem uwzględniać jedynie ewentualne naruszenie wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa procesowego.
Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej uznał za niezasadne.
W pierwszej kolejności wskazania wymaga, że - jak trafnie przyjął Sąd pierwszej instancji - zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie dotyczą stanowiska wierzyciela w sprawie zarzutów sformułowanych przez -[...]w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym realizacji obowiązku poddania małoletniego [...] szczepieniom ochronnym. Akty te mogły być objęte kontrolą sądu w świetle przepisów P.p.s.a. obowiązujących przed dniem 15 czerwca 2015 r., gdyż po nowelizacji art. 3 § 2 pkt 3 P.p.s.a., dokonanej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2015 r. poz. 658) spod kontroli sądowoadministracyjnej wyłączone zostały postanowienia wierzyciela o niedopuszczalności zgłoszonego zarzutu oraz postanowienia, których przedmiotem jest stanowisko wierzyciela w sprawie zgłoszonego zarzutu.
Wstępnie Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym zaznacza, że dokonując oceny legalności zaskarżonego orzeczenia poprzez pryzmat postawionych zarzutów kasacyjnych, podziela w pełni pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 22 listopada 2017 r., sygn. akt II OSK 386-388/16, II OSK 799/16, w których uznano, że porozumienie zawarte na podstawie art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie (Dz. U. Nr 31, poz. 206, z późn zm.) w związku z art. 20 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2012 r. poz. 1015, z późn zm.), o powierzeniu przez wojewodę państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu zadań wojewody jako organu egzekucyjnego obowiązków o charakterze niepieniężnym pozostających w jego właściwości, wynikających bezpośrednio z przepisów prawa, nie ma wpływu na właściwość organu egzekucyjnego, którym nadal pozostaje wojewoda.
Właściwość do wydania postanowienia w sprawie stanowiska wierzyciela wynika z tego, jaki konkretnie podmiot w danej sprawie jest wierzycielem, tj. podmiotem uprawnionym do żądania wykonania obowiązku lub jego zabezpieczenia w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym lub zabezpieczającym (art. 1a pkt 13 u.p.e.a.). Uzyskanie takiego stanowiska jest wymagane przez organ egzekucyjny przed rozpatrzeniem zgłoszonych zarzutów (art. 34 § 1 u.p.e.a.). Zgodnie zaś z ogólną regułą postępowania egzekucyjnego, wyrażoną w art. 17 § 1 u.p.e.a., zajmowane przez wierzyciela stanowisko w sprawach dotyczących postępowania egzekucyjnego następuje w formie postanowienia. Na postanowienie to służy zażalenie, jeżeli niniejsza ustawa lub Kodeks postępowania administracyjnego tak stanowi. Zażalenie wnosi się do organu odwoławczego za pośrednictwem organu, który wydał zaskarżone postanowienie, w terminie 7 dni od dnia doręczenia lub ogłoszenia postanowienia. Zgodnie z art. 18 u.p.e.a. jeżeli przepisy niniejszej ustawy nie stanowią inaczej, w postępowaniu egzekucyjnym mają odpowiednie zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. W art. 34 § 2 u.p.e.a. ustawodawca potwierdził, że na postanowienie w sprawie stanowiska wierzyciela przysługuje zażalenie.
Z powołanych powyżej przepisów wynika, że na postanowienie wierzyciela przysługuje zażalenie, które co do zasady wnosi się do organu odwoławczego, poza przypadkami wymienionymi w art. 17 § 1a i 1b (nie dotyczą przedmiotowej sprawy). Wskazanie organu odwoławczego na podstawie art. 18 u.p.e.a. powinno nastąpić w oparciu o reguły wynikające z Kodeksu postępowania administracyjnego.
Przenosząc powyższe unormowania na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, iż wierzycielem jest PPIS w Zielonej Górze, gdyż z mocy art. 5 pkt 3 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 2011 r. nr 212, poz. 1263, z późn. zm.), w zakresie działania tego organu mieści się ustalanie zakresów i terminów szczepień ochronnych oraz sprawowanie nadzoru w tym zakresie. Jest to więc także organ, który zgodnie z art. 5 § 1 pkt 2 u.p.e.a. jest uprawniony do żądania wykonania w drodze egzekucji administracyjnej obowiązków wynikających bezpośrednio z obowiązujących przepisów prawa, ponieważ z uwagi na swoje kompetencje jest w zasadzie powołany do czuwania nad wykonaniem obowiązku (sprawuje w tym zakresie nadzór). W tej zaś sprawie przedmiotem egzekucji jest właśnie obowiązek wynikający bezpośrednio z przepisów prawa, tj. zastosowania obowiązkowych szczepień ochronnych. To PPIS w Zielonej Górze, mając na względzie ww. przepisy określające jego właściwość jako wierzyciela, był uprawniony do wydania postanowienia pierwszoinstancyjnego w sprawie stanowiska wierzyciela. Zgodnie z zaś z art. 17 § 1 w związku z art. 18 u.p.e.a. organem odwoławczym od tak wydawanych postanowień przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Zielonej Górze jako wierzyciela jest Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Gorzowie Wielkopolskim. Wynika to z tego, że art. 18 u.p.e.a. odsyła w tym zakresie do reguł postępowania zawartych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Stosownie do art. 127 § 2 w związku z art. 144 K.p.a., właściwym do rozpatrzenia zażalenia na postanowienie jest organ administracji publicznej wyższego stopnia, chyba że ustawa przewiduje inny organ odwoławczy. Na podstawie art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej, w postępowaniu administracyjnym organem wyższego stopnia w rozumieniu K.p.a. w stosunku do państwowego powiatowego inspektora sanitarnego jest państwowy wojewódzki inspektor sanitarny.
Nie można nie dostrzegać, że w wydanych postanowieniach, stanowiących przedmiot zaskarżenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Gorzowie Wielkopolskim powołując w podstawie prawnej przepis art. 34 § 2 u.p.e.a., rozstrzygnął o utrzymaniu w mocy postanowień wydanych przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Zielonej Górze. W treści tych postanowień wyraźnie wskazał, że rozpatrzył sprawę jako organ odwoławczy, w trybie art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Nie ulega zatem wątpliwości, że wbrew ocenie skarżących kasacyjnie, zarówno zaskarżone postanowienia, jak i poprzedzające je postanowienia w sprawie stanowiska wierzyciela, zostały wydane przez podmioty właściwe, tj. odpowiednio przez PPIS w Zielonej Górze jako wierzyciela i Lubuskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Gorzowie Wielkopolskim jako organ odwoławczy. Tym samym nie było podstaw do stwierdzenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. aby postanowienia te zapadły z wadą nieważności, o jakiej mowa w art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a., jak zasadnie wywiódł to Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.
Dla powyższej oceny nie ma znaczenia fakt, że Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny prowadzi w ogólności postępowanie egzekucyjne. Jednocześnie należy wyraźnie podkreślić, że nie jest to organ egzekucyjny, o jakim mowa art. 20 § 1 u.p.e.a. Ponieważ mamy do czynienia z egzekucją obowiązku wynikającego bezpośrednio z przepisów prawa, organem egzekucyjnym jest wojewoda. Nie mamy zatem w okolicznościach tej sprawy przypadku aby organ egzekucyjny był jednocześnie organem odwoławczym od stanowiska wierzyciela. Fakt, że w okolicznościach tej sprawy pomiędzy Wojewodą Lubuskim a Lubuskim Państwowym Wojewódzkim Inspektorem Sanitarnym w Gorzowie Wielkopolskim, zostało zawarte porozumienie – na podstawie art. 20 ustawy o wojewodzie i administracji rządowej w województwie w związku z art. 20 § 1 pkt 1 u.p.e.a., o powierzeniu prowadzenia spraw z zakresu egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze niepieniężnym na terenie województwa lubuskiego dotyczących poddania osób małoletnich obowiązkowym szczepieniom ochronnym w ramach Narodowego Programu Szczepień Ochronnych – nie ma wpływu na właściwość organu egzekucyjnego, ponieważ Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Gorzowie Wielkopolskim wykonuje takie zadania nie w imieniu własnym, lecz w imieniu wojewody. Taki ma bowiem charakter powierzenie przez wojewodę zadań w trybie art. 20 ust. 1 ustawy o wojewodzie i administracji rządowej w województwie. Zgodnie bowiem z art. 20 ust. 1-3 tej ustawy, wojewoda może powierzyć, w drodze porozumienia ogłaszanego w wojewódzkim dzienniku urzędowym, prowadzenie, w jego imieniu, niektórych spraw z zakresu swojej właściwości jednostkom samorządu terytorialnego lub organom innych samorządów działających na obszarze województwa, kierownikom państwowych i samorządowych osób prawnych oraz innych państwowych jednostek organizacyjnych funkcjonujących w województwie.
Wskazania wymaga, że powołany przepis nie stanowi aby przeszkodę do zawarcia porozumienia stanowiła podległość służbowa pomiędzy stronami porozumienia oraz uprawnienia nadzorcze pomiędzy takim stronami porozumienia. Nie różnicuje kierowników państwowych jednostek organizacyjnych funkcjonujących w województwie od sposobu ich zespolenia z administracją rządową. Co prawda, w doktrynie i orzecznictwie wypowiedziano przeciwny pogląd, zgodnie z którym "strony porozumienia są równorzędnymi i niezależnymi podmiotami, nie powiązanymi więzami organizacyjnymi; w szczególności żadna z nich, zwłaszcza organ administracji rządowej, nie ma pozycji dominującej". Jednak stanowisko to - zawarte we wskazywanym w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyroku NSA o sygn. akt SA/Rz 1109/95 - dotyczyło innego rodzaju porozumienia, tj. porozumienia zawieranego na podstawie art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym. Stanowisko to zostało wypowiedziane bowiem w odniesieniu do relacji wojewody, ale z organem jednostki samorządu terytorialnego, a więc z organem, który ma zasadniczo odmienną pozycję ustrojową niż organ administracji zespolonej, będący stroną porozumienia w niniejszej sprawie. I rzeczywiście pomiędzy wojewodą, a organem jednostki samorządu terytorialnego trudno mówić o podporządkowaniu hierarchicznym, poza uprawnieniami nadzorczymi wojewody, co zachowuje swoją aktualność w obowiązującym stanie prawnym wynikającym z tzw. "ustaw samorządowych", jednak o takich samych regułach zawierania porozumień nie można wprost mówić w odniesieniu do porozumień zawieranych na podstawie art. 20 ust. 1 ww. ustawy o wojewodzie i administracji rządowej w województwie, ponieważ już niejako w specyfikę takich porozumień jest wpisana określona hierarchiczna zależność pomiędzy stronami zawieranego porozumienia wynikająca ze sposobu zespolenia. Taka ocena wynika z tego, że w zbiorze kierowników państwowych jednostek organizacyjnych funkcjonujących w województwie, o jakich mowa w art. 20 ust. 1 ustawy o wojewodzie i administracji rządowej w województwie, znajdują się także państwowy wojewódzki inspektor sanitarny, jako organ rządowej administracji zespolonej w województwie; na którego stanowisko powołuje i odwołuje wojewoda, jak i z mocy samej ustawy wojewoda w ramach zawartego porozumienia sprawuje kontrolę w sprawie powierzonych zadań (art. 20 ust. 3 ustawy wojewodzie i administracji rządowej w województwie). Jest to więc inny rodzaj porozumienia, który wykazuje określone cechy hierarchiczności jego stron. A zatem to, że w okolicznościach tej sprawy wojewoda jest organem egzekucyjnym i jednocześnie zwierzchnikiem administracji zespolonej w województwie, w tym Lubuskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Gorzowie Wielkopolskim, oraz w związku z zawartym porozumieniem posiada uprawnienia kontrolne, nie oznacza, że Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny nie może być organem odwoławczym od stanowiska wierzyciela, którym jest Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Zielonej Górze.
Jednocześnie przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie wykluczają, że nawet organ egzekucyjny może być jednocześnie wierzycielem. Wręcz przeciwnie, przewidują taką możliwość (np. art. 26 § 4 u.p.e.a.). Stąd w orzecznictwie wskazano na bezprzedmiotowość postępowania w sprawie stanowiska wierzyciela w sytuacji gdy organ egzekucyjny jest jednocześnie wierzycielem. Jednak taka sytuacja w niniejszej sprawie nie występuje, ponieważ wierzycielem w tej sprawie jest PPIS w Zielonej Górze, a Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Gorzowie Wielkopolskim, jako organ odwoławczy od stanowiska wierzyciela, jest podmiotem, który dodatkowo wykonuje w imieniu organu egzekucyjnego - Wojewody Lubuskiego powierzone zadania w zakresie egzekucji. Powtórzenia w tym miejscu wymaga, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie mamy do czynienia z sytuacją, aby wierzyciel był jednocześnie organem egzekucyjnym. W tej jednak sprawie Lubuski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Gorzowie Wielkopolskim działał na podstawie własnych kompetencji, wynikających z ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, Kodeksu postępowania administracyjnego i ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w powiązaniu z art. 134 P.p.s.a., art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 19, art. 20 § 1, art. 26, art. 34 § 1 i 2 u.p.e.a., a także art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 134 P.p.s.a. i art. 29 § 1 u.p.e.a. nie zawierają usprawiedliwionych podstaw, ponieważ z uwagi na obowiązujące przepisy prawa brak jest podstaw do przyjęcia, aby doszło do zmiany właściwości organu egzekucyjnego. Niezależnie od zawartego porozumienia pomiędzy wojewodą a państwowym wojewódzkim inspektorem sanitarnym to wojewoda w tej sprawie pełni rolę organu egzekucyjnego.
Odnośnie wniosku o skierowanie pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego, skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego nie znalazł podstaw do wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym we wnioskowanym w skardze kasacyjnej zakresie. W tej bowiem sprawie mamy do czynienia ze zderzeniem się dwóch interesów indywidualnego i ogólnospołecznego. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia, przy czym władze publiczne są obowiązane do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom (art. 68 ust. 1 i 3 Konstytucji RP). "Obowiązkowość" szczepień dotyczy sfery właśnie w wymiarze całego społeczeństwa, celem zabezpieczenia go przed występującymi zagrożeniami (wewnętrznymi i zewnętrznymi). Zgodnie zaś z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla m.in. ochrony zdrowia albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. W tej zaś sprawie nie jest kwestionowane, a ponadto w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano, że obowiązek szczepień wynika bezpośrednio z ustawy. Ponadto ustawodawca przewidział odpowiedni mechanizm poprzedzający wykonanie szczepienia, tj. badanie kwalifikacyjne celem stwierdzenia czy nie istnieją w danym indywidualnym przypadku przeciwwskazania do wykonania szczepienia. Nie wydaje się zatem aby tego rodzaju rozwiązanie miało prowadzić do naruszenia praw i wolności. Brak jest również podstaw do przyjęcia aby ww. rozwiązania ustawowe dotyczące "obowiązkowości" szczepień były niezgodne z prawem unijnym. W orzecznictwie europejskim wskazywano, że sama w sobie obowiązkowość szczepień nie jest niezgodna z prawem unijnym, lecz brak zagwarantowanych prawnie odpowiednich środków kompensujących ewentualne wystąpienie niepożądanych powikłań poszczepiennych. Co prawda, prawo cywilne nie wyklucza dochodzenia swoich roszczeń w związku z doznaną krzywdą lub utratą zdrowia, jednak nie można wykluczać, że dla szybkości i skuteczności dochodzenia praw właściwsze byłyby odpowiednie normy prawa administracyjnego. Są to jednak w głównej mierze postulaty de lege ferenda, które nie mają wpływu na wynik niniejszej sprawy, w tym na dopuszczalną prawnie "obowiązkowość" szczepień.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zarzuty skargi kasacyjnej są nieuzasadnione, a zaskarżony wyrok jest zgodny z prawem. Stąd, na podstawie art. 184 P.p.s.a., wniesioną skargę kasacyjną oddalił.