II OSK 791/23

II OSK 791/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-10-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-14
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Szymańska /sprawozdawca/
Małgorzata Masternak - Kubiak
Paweł Miładowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6053 Obywatelstwo
Hasła tematyczne
Obywatelstwo
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 1920 nr 7 poz 44
art. 13 w zw. z art. 11
Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Paweł Miładowski Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Masternak - Kubiak Sędzia del. WSA Anna Szymańska (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Szpojankowski po rozpoznaniu w dniu 28 października 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej R. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 stycznia 2023 r. sygn. akt VII SA/Wa 2437/22 w sprawie ze skargi R. L. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 września 2022 r. znak DOiR-I-6270-85/2022/DC w przedmiocie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 27 stycznia 2023 r., sygn. akt VII SA/Wa 2437/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA w Warszawie, sąd wojewódzki, sąd I instancji) po rozpoznaniu skargi R. L. (dalej: wnioskodawca, strona, skarżący kasacyjnie) na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister, organ) z 16 września 2022 r. nr DOiR-I-6270-85/2022/DC w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego – oddalił skargę.
Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 14 lipca 2021 r. (wpływ do organu) skarżący wystąpił o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego.
Wojewoda Mazowiecki (dalej: Wojewoda) decyzją z 30 czerwca 2022 r. nr WSC-I.6122.8212.2021 odmówił potwierdzenia, że skarżący posiada obywatelstwo polskie.
Minister zaskarżoną decyzją, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 55 ust. 1 ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U z 2022 r. poz. 465; dalej: u.o.) utrzymał w mocy decyzję Wojewody. Minister ustalił, że wnioskodawca urodził się 8 kwietnia 1972 r. w [...], jako ślubny syn H. i T. T. Podniesiono, że strona wywodzi posiadanie obywatelstwa polskiego po swojej matce T. L. z domu T., która urodziła się 15 grudnia 1939 r. w [...], jako ślubna córka M. i M. z domu M. Tym samym, o statusie obywatelstwa polskiego matki strony, przesądzał status jej ojca M. T. (dziadka strony), który urodził się 15 grudnia 1916 r. w [...] i nabył obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. z 1920 r. nr 7 poz. 44 ze zm.; dalej: u.o. z 1920 r.) i posiadał to obywatelstwo w dacie urodzenia córki (matki strony). W konsekwencji matka strony nabyła obywatelstwo polskie na podstawie art. 5 u.o. z 1920 r.. Następnie zaznaczono, że dziadek wnioskodawcy zginął w czasie II wojny światowej. Natomiast, po przyjeździe do [...], matka strony nabyła obywatelstwo [...] 10 października 1948 r. Wedle ustaleń Ministra, w dacie przyjazdu matki strony do [...] i nabycia przez nią obywatelstwa [...] w dniu 10 października 1948 r., jej ojciec (dziadek strony) już nie żył. Ponadto, babka strony nabyła obywatelstwo [...] również w 1948 r. Minister stwierdził, że status obywatelstwa małoletniej wówczas matki strony był nierozerwalnie związany ze statusem jej ojca M. T. na mocy art. 13 u.o. z 1920 r., ale tylko za jego życia. W konsekwencji ochrona statusu obywatelstwa polskiego matki strony, wynikająca z powyższego przepisu ustała wraz ze śmiercią jej ojca. Zatem, matka strony wówczas jako małoletnia, utraciła obywatelstwo polskie w dniu nabycia obywatelstwa [...], tj. 10 października 1948 r., bowiem nabyła obywatelstwo obce i nie podlegała obowiązkowi wojskowemu w zakresie unormowanym przepisami o powszechnym obowiązku wojskowym. Wobec informacji, że ojciec wnioskodawcy posiadał wyłącznie obywatelstwo [...], żadne z jego rodziców nie posiadało obywatelstwa polskiego. Zatem nie może być mowy o nabyciu tego obywatelstwa przez skarżącego z mocy prawa. Jednocześnie podniesiono, że brak jest dowodów, aby w statusie obywatelstwa strony miały miejsca zdarzenia, które skutkowały nabyciem obywatelstwa polskiego.
WSA w Warszawie we wskazanym na wstępie wyroku z 27 stycznia 2023 r. nie uwzględnił skargi. W szczególności zdaniem sądu wojewódzkiego, organy obu instancji prawidłowo stwierdziły, że w sprawie nie miał zastosowania art. 13 u.o. z 1920 r. Wyjaśniono, że utrata obywatelstwa polskiego przez żonę i dzieci miały charakter pochodny, tzn. żona i dzieci nie musiały odpowiadać warunkom wymaganym przez poszczególne przepisy, ważne było, że spełniał je mąż lub ojciec. Zatem dopóki żył ojciec rodziny, małżonka obywatela polskiego, jak i jego małoletnie dzieci nie mogły same utracić obywatelstwa polskiego. Podniesiono, że śmierć ojca rodziny powodowała ustanie stosunku publicznoprawnego jego obywatelstwa. Tym samym, zasada jednolitości obywatelstwa małżonków i ich małoletnich dzieci (art. 13 u.o. z 1920 r.) z chwilą śmierci ojca rodziny nie miała już zastosowania. Żona i małoletnie dzieci stawały się samodzielnymi podmiotami stosunku prawnego obywatelstwa.
Sąd pierwszej instancji uznał, że obywatelstwo małoletniej wówczas T. T. było nierozerwalnie związane ze statusem jej ojca do chwili jego śmierci. Po śmierci ojca stała się ona odrębnym podmiotem stosunku prawnego obywatelstwa i mogła je utracić przy spełnieniu przesłanki z art. 11 pkt 1 u.o. z 1920 r. Skoro matka skarżącego nabyła obywatelstwo [...] 10 października 1948 r. oznacza to, że utraciła obywatelstwo polskie w tym samym dniu z powodu nabycia obywatelstwa innego państwa. Przypomniano, że kobiety nie podlegały obowiązkowi wojskowemu w zakresie unormowanym w ustawie z 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym. W konsekwencji utrata obywatelstwa polskiego przez małoletnią matkę skarżącego w 1948 r. powodowała, że nie posiadała ona tego obywatelstwa także w dacie urodzenia wnioskodawcy, tj. 8 kwietnia 1972 r. W konsekwencji organy obu instancji zasadnie odmówiły potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, zaskarżając go w całości, zarzucając:
1) naruszenie prawa materialnego w postaci art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5, art. 11 pkt 1 i art. 13 u.o. z 1920 r. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) - poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż matka wnioskodawcy T. L. (rod. T./T.1) - która nabyła w chwili urodzenia jako dziecko ślubne polskie obywatelstwo po swoim ojcu M. T. - utraciła je z chwilą nabycia obywatelstwa [...] (15 maja 1948 r.) wyłącznie z uwagi na fakt, iż w dacie nabycia ojciec małoletniej T. już nie żył; a tym samym ich błędną wykładnię polegającą na wywiedzeniu wniosku, zgodnie z którym status obywatelski dziecka ślubnego nie jest nierozerwalnie związany ze statusem obywatelskim ojca, podczas gdy zgodnie z przyjętą i potwierdzoną orzecznictwem sądów administracyjnych oraz wykładnią stosowaną od lat przez urzędy wojewódzkie, organy odwoławcze i sądy administracyjne, małoletnie ślubne dziecko nie może utracić obywatelstwa polskiego w inny sposób, aniżeli w sposób pochodny (tj. wskutek utraty obywatelstwa przez ojca tego dziecka);
2) naruszenie prawa procesowego w postaci art. 8 § 2 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. - poprzez jego błędne zastosowanie i odstąpienie od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw przez organy administracji publicznej w takim samym stanie faktycznym i prawnym, w oparciu o orzeczenie sądu administracyjnego w innej sprawie, mające charakter jednostkowy oraz niewiążący organ w sprawie wnioskodawcy, z jednoczesnym pominięciem wskazania przyczyn, dla których organ odstąpił od utrwalonej linii orzeczniczej.
Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżący kasacyjnie wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia i uwzględnienie skargi, względnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: "NSA") zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez NSA.
Skarga kasacyjna jest nieusprawiedliwiona.
Skarżący kasacyjnie prezentuje literalną wykładnię art. 13 w zw. z art. 11 pkt 1 u.o. z 1920 r. Mianowicie wywodzi, że jego małoletnia wówczas matka T. nie utraciła obywatelstwa polskiego wskutek przyjęcia obywatelstwa [...] w 1948 r. Zdaniem skarżącego ze względu na fakt, że ojciec jego matki (dziadek strony) nie żył w dacie nabycia przez matkę obywatelstwa [...], jako osoba małoletnia nie mogła ona utracić polskiego obywatelstwa, wywodzonego z obywatelstwa ojca, który zmarł podczas II wojny światowej. Przypomnieć trzeba, że zgodnie z art. 4 ust. 1 u.o. z 1920 r. obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie. Natomiast w myśl art. 5 przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne - obywatelstwo matki. Bezspornie matka wnioskodawcy poprzez urodzenie w związku małżeńskim nabyła polskie obywatelstwo tożsame z obywatelstwem ojca. Natomiast kluczowe jest, czy utraciła to obywatelstwo wskutek przyjęcia obywatelstwa [...], co miało miejsce 10 października 1948 r. Jak stanowił bowiem art. 11 pkt 1 u.o. z 1920 r. utrata obywatelstwa polskiego następowała przez nabycie obcego obywatelstwa.
Zdaniem skarżącego kasacyjnie status obywatelski dziecka ślubnego, a takowym była jego matka, jest nierozerwalnie związany ze statusem obywatelskim ojca, co należy w pełni zaakceptować. Zatem utrata obywatelstwa polskiego przez jego małoletnią matkę mogła zostać wywiedziona jedynie od sytuacji prawnej oraz ewentualnych czynności podjętych przez dziadka strony (ojca jego matki). Skoro dziadek ów nie żył w dacie uzyskania obywatelstwa [...] przez matkę skarżącego, utrata obywatelstwa polskiego przez córkę nie mogła nastąpić.
Kluczowa w tej sprawie jest usankcjonowana przez u.o. z 1920 r. (art. 1), a następnie Konstytucję z 1921 r. (art. 87), zasada posiadania jednego obywatelstwa. Mianowicie obywatel polski nie mógł być jednocześnie obywatelem innego państwa. Regułę tę powtarza art. 6 pkt 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. Ust. Rz. P. nr 7, poz. 44). Komentatorzy na ówczesne czasy statuują ją jako "jedynie słuszną zasadę" – tak Stanisław Starzyński – Obywatelstwo państwa Polskiego, Kraków, 1921 r., str. 39. Zasada ta została podtrzymana w kolejnym akcie prawnym regulującym obywatelstwo, tj. w art. 1 ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. nr 4, poz. 24). Konsekwencją powyższego było wykluczenie posiadania obywatelstw dwóch państw, w tym wypadku polskiego i [...], co implicite wynikało z art. 11 pkt 1 u.o. z 1920 r.
Zgodnie z tym przepisem utrata obywatelstwa polskiego następowała przez nabycie obcego obywatelstwa. W myśl art. 13 tej ustawy, nadanie i utrata obywatelstwa polskiego, o ile inaczej nie zastrzeżono w akcie nadania lub w orzeczeniu o utracie obywatelstwa, rozciąga się na żonę nabywającego lub tracącego obywatelstwo polskie, tudzież na jego dzieci, w wieku do lat 18. Ten ostatni przepis stanowił z jednej strony wyraz jednolitości obywatelstwa małżonków i ich nieletnich dzieci, z drugiej zaś był wyrazem zasady nierówności praw kobiet i mężczyzn, powszechnie wówczas przyjętej w ustawodawstwie wszystkich prawie państw. Nabycie, jak i utrata obywatelstwa przez żonę i dzieci osoby nabywającej i tracącej obywatelstwo polskie miały charakter pochodny, a więc osoby te nie musiały same odpowiadać warunkom wymaganym w art. 8, 9, 11 ustawy (W. Ramus, Prawo o obywatelstwie polskim, Warszawa 1968 r., s. 61). Oznacza to, że do daty śmierci dziadka skarżącego, co jest kwestią niewyjaśnioną, niemniej jako niekwestionowany należało przyjąć fakt, że zmarł on podczas II wojny światowej (do 8 maja 1945 r.) - czynności dyspozytywne w zakresie obywatelstwa dotyczące jego żony oraz małoletnich dzieci mógł podejmować ojciec rodziny, czyli dziadek skarżącego kasacyjnie, a skutki tych czynności odnosiły się do jego małżonki oraz dzieci. Gwarantowało to zachowanie jedności wszystkich członków rodziny co do podlegania władztwu jednego państwa. Reguła ta zupełnie nie broni się w świetle współczesnych standardów praw podmiotowych, niemniej NSA nie posiada żadnych kompetencji, aby kwestionować powyższy przepis.
Kluczowe jest natomiast to, że zdolność do czynności prawnych ustała z dniem śmierci dziadka strony i tym samym prawo kształtowania sytuacji członków jego rodziny w zakresie obywatelstwa. Nie oznacza to jednocześnie, że wdowa jako przedstawiciel ustawowy została pozbawiona prawa do czynności kształtujących status obywatelski małoletniej córki. Skutki bowiem realizacji prawa do wyboru obywatelstwa innego państwa, wynikające z art. 13 u.o. z 1920 r., czyli utrata polskiego obywatelstwa - należało odpowiednio przenieść na grunt niniejszej sytuacji faktycznej.
W chwili przyjęcia obywatelstwa [...] babka skarżącego M. T. z domu M. była wdową i nie wynika, aby została pozbawiona władzy rodzicielskiej przysługującej jej wobec małoletniego dziecka. W dacie uzyskania obywatelstwa obcego tj. 10 października 1948 r. obowiązywał dekret z 22 stycznia 1946 r. Prawo rodzinne (Dz. U. z 1946 r., nr 3, poz. 4). Zgodnie z art. 21 § 1 tego dekretu w razie śmierci małżonka władzę rodzicielską sprawuje drugi z małżonków. Każde z rodziców jest w zakresie swej władzy rodzicielskiej przedstawicielem ustawowym dziecka i reprezentuje je w sądzie i poza sądem. Dokonując zatem wyboru miejsca zamieszkania i opuszczając teren RP, a następnie przyjmując obywatelstwo państwa obcego, babka skarżącego po śmierci małżonka przejęła w całości czynności związane z kształtowaniem obywatelstwa małoletniego dziecka. Babka skarżącego w dniu 10 października 1948 r. nabyła obywatelstwo [...] i tym samym utrata polskiego obywatelstwa na podstawie art. 11 pkt 1 u.o. z 1920 r. rozciągała się na małoletnią wówczas matkę skarżącego. Słusznie wywodzi WSA w Warszawie, że dopóki żył dziadek skarżącego, jego małżonka, jak i małoletnie dzieci nie mogły utracić obywatelstwa bez czynności podjętych przez mężczyznę. Śmierć jednak jego powodowała ustanie stosunku publicznoprawnego obywatelstwa, a jednocześnie ustanie zasady związania obywatelstwa rodziny z obywatelstwem mężczyzny. Tym samym art. 13 u.o. z 1920 r. (zachowanie jedności rodziny) należy stosować odpowiednio do stanu faktycznego oraz prawnego obowiązującego w dacie nabycia obcego obywatelstwa. Jeżeli ojciec rodziny już nie żył, kompetencje zastrzeżone dla niego przejmowała wdowa – wobec siebie, jak i małoletnich dzieci i tym samym osoby te stawały się samodzielnymi podmiotami stosunku prawnego obywatelstwa.
Wykładnia przepisów proponowana natomiast przez stronę oznaczałaby bezskuteczność czynności podejmowanych przez przedstawiciela ustawowego małoletniej w zakresie kształtowania stosunku prawnego obywatelstwa. Skutkowałoby to tym, że mimo śmierci ojca rodziny, zarówno wdowa, jak i dzieci zostałyby pozbawione prawa co do wyboru obywatelstwa i tym samym zachowałyby polskie obywatelstwo, co z kolei stoi w sprzeczności z generalną wówczas zasadą posiadania jednego obywatelstwa. Z kolei koncepcja, że matka skarżącego utraciłaby polskie obywatelstwo dopiero z datą uzyskania pełnoletniości skutkowałaby przyjęciem instytucji odroczenia skutku w postaci utraty obywatelstwa polskiego - w odniesieniu do małoletniego obywatela polskiego, którego status obywatelski byłby do czasu uzyskania pełnoletności powiązany ze statusem obywatelskim nieżyjącego od wielu lat ojca (obywatela polskiego) – vide wyrok NSA z 19 grudnia 2022 r. sygn. akt II OSK 2095/21. Poza wszystkim ostatni wątek pozostaje irrelewantny dla sprawy, skoro skarżący urodził się w 1972 r., kiedy to jego matka od dawna była osobą pełnoletnią.
W pełni należy podzielić pogląd sformułowany w wyroku NSA z 19 października 2021 r. sygn. akt II OSK 65/21. Mianowicie za bezpodstawne należy uznać stosowanie art. 13 u.o. z 1920 r. w sytuacji, gdy ojciec rodziny nie żył w chwili, w której miałaby nastąpić zmiana obywatelstwa osieroconego dziecka lub wdowy po nim. Taka wykładnia pozbawiałaby wdowę możliwości zmiany obywatelstwa po śmierci męża, chyba że powtórnie wyszłaby za mąż, a dzieci do momentu osiągnięcia pełnoletności. Omawiany art. 13 u.o. z 1920 r. dotyczy nabycia lub utraty obywatelstwa przez ojca rodziny, a więc konkretnych zdarzeń prawnych, których podmiotem może być tylko osoba żyjąca. Cel tej regulacji, jakim jest zasada jednolitości obywatelstwa małżonków, może być zrealizowany tylko za życia obojga.
Nie zasługuje na uwzględnienie również zarzut naruszenia art. 8 § 2 k.p.a. W świetle tego przepisu organy administracji publicznej bez uzasadnionej przyczyny nie odstępują od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym. W rozpoznawanej sprawie taką uzasadnioną przyczyną zmiany utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw przez orzekające w sprawie organy stanowił powołany wyżej wyrok NSA i wskazanie, że zasada jednolitości obywatelstwa małżonków ma zastosowanie wyłącznie za życia obojga rodziców, zatem nie stosuje się jej w przypadku śmierci ojca.
Należy zatem uznać, że nabycie obywatelstwa [...] przez małoletnią matkę skarżącego w dniu 10 października 1948 r. skutkowało utratą przez nią obywatelstwa polskiego (art. 11 pkt 1 u.o. z 1920 r.). Powyższe stanowiło wystarczającą przesłankę do wydania decyzji o odmowie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez syna. Oznacza to, że wykładnia art. 13 w zw. z art. 11 u.o. z 1920 r. przyjęta w zaskarżonym wyroku, jest prawidłowa. Tym samym wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej okazały się nieusprawiedliwione.
Mając powyższe na uwadze, NSA na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.