III OSK 2090/21

III OSK 2090/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-04-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-01-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Małgorzata Masternak - Kubiak /przewodniczący sprawozdawca/
Mariusz Kotulski
Przemysław Szustakiewicz
Symbol z opisem
6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne
Kombatanci
Sygn. powiązane
IV SA/Wr 194/19 - Wyrok WSA we Wrocławiu z 2019-09-05
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2014 poz 1001
art. 2 pkt 2
Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w  obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz sędzia del. WSA Mariusz Kotulski po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 5 września 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 194/19 w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 22 marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu wykonywania pracy przymusowej w warunkach deportacji oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 5 września 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 194/19, po rozpoznaniu skargi M. S. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 22 marca 2019 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu wykonywania pracy przymusowej w warunkach deportacji – oddalił skargę w całości.
Jak wskazał Sąd pierwszej instancji postępowanie administracyjne w sprawie wszczęte zostało wnioskiem M. S. (dalej: "wnioskodawca", "strona" lub "skarżący") z dnia 10 października 2018 r., w którym domagał się przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r. poz. 1001 ze zm.) - dalej: "ustawa o osobach deportowanych". Jako tytuł upoważniający do ubiegania się o przedmiotowe świadczenie wnioskodawca wskazał: "III Rzesza - deportacja do pracy przymusowej 01.09.1939 - 08.05.1945". Z uzasadnienia wniosku wynika, że skarżący - po wypędzeniu jego rodziców wraz z wielodzietnym rodzeństwem do miejscowości za K., oddalonym ok. 30 km od H. - został "przekazany" do pracy w gospodarstwie rolnym P. B., który mieszkał tam od dnia 28 maja 1930 r. do dnia 15 stycznia 1945 r. Wnioskodawca wywodził, że gospodarstwo jego rodziców zostało przekazane "innemu Niemcowi", a on sam mieszkał w gospodarstwie rolnym P. B., gdzie wykonywał przymusową pracę. Wnioskodawca wskazał, że wykonywanie pracy przymusowej potwierdzają: "zeznania świadków, zamieszkałych w czasie wojny w H., którzy nie byli wypędzeni jak moi rodzice i w czasie pilnych prac jak np. żniwa byli zmuszani do prac w gospodarstwie Niemca P. B.".
Decyzją z dnia 27 listopada 2018 r. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych - dalej: "Szef Urzędu" odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że wnioskodawca doznał prześladowań, które nie są objęte przepisami ustawy o osobach deportowanych, gdyż w czasie okupacji niemieckiej nie został wywieziony (deportowany) do pracy przymusowej - wykonywał ją w miejscowości stałego zamieszkania w H.
Strona zwróciła się do Szefa Urzędu o ponowne rozpatrzenie jej wniosku i przyznanie mu wnioskowanego świadczenia pieniężnego, z tym uzasadnieniem, że jej zdaniem "teren okupowany należy traktować na równi z deportacją".
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia 22 marca 2019 r. Szef Urzędu utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 27 listopada 2018 r. W motywach decyzji ostatecznej organ wyjaśnił, że w niniejszej sprawie nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej, ponieważ z twierdzeń strony wynika, że pracę przymusową wykonywała w rodzinnej miejscowości H.
Decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, w której skarżący wniósł o uchylenie obu decyzji wydanych w sprawie , podnosząc, że - wbrew twierdzeniom organu - spełnia kryteria do przyznania świadczenia pieniężnego, gdyż był deportowany do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. i przez 63 miesiące wykonywał niewolniczą pracę na rzecz III Rzeszy. Ponadto strona podniosła, że wykonywanie pracy niewolniczej i prześladowanie w wieku dziecięcym potwierdziła już w dniu 25 listopada 1998 r. Fundacja "Polsko-Niemieckie "Pojednanie".
W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd pierwszej instancji uznał wniesioną skargę za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. W uzasadnieniu wskazał, że do uzyskania wnioskowanego świadczenia pieniężnego, koniecznym było ustalenie faktu deportacji skarżącego z jego dotychczasowego miejsca zamieszkania, jak również ustalenie, że warunki jego pobytu poza dotychczasowym miejscem zamieszkania charakteryzowały się tą szczególną opresyjnością, akcentowaną w orzecznictwie na gruncie ustawy przy definiowaniu pojęcia represji. W badanej sprawie te dwie istotne, doniosłe dla sprawy okoliczności nie zostały wykazane.
Jak wskazał Sąd meriti zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie, że skarżący lub jego rodzice poddani zostali deportacji. Z argumentacji skarżącego zawartej we wniosku o ustalenie świadczenia pieniężnego wynika, że jego rodzice i rodzeństwo zostali wysiedleni "do miejscowości za K., oddalonym ok. 30 km od H.", a on sam został "przekazany" do pracy w gospodarstwie rolnym P. B. Skarżący wskazał również, że wykonywanie przez niego pracy przymusowej potwierdzają zeznania świadków, którzy mieszkali w czasie wojny w H. (w przeciwieństwie do rodziców skarżącego nie zostali wypędzeni przez Niemców), i którzy w okresie pilnych prac (np. w trakcie żniw) byli zmuszani do pracy w gospodarstwie P. B. Z powyższego wynika w ocenie Sądu Wojewódzkiego, że ani skarżący - którego przymuszono do pracy w gospodarstwie rolnym w miejscowości rodzimej - ani rodzina skarżącego - wypędzona przez okupantów do miejscowości oddalonej ok. 30 km od H. - nie zostali deportowani do pracy przymusowej w tym znaczeniu, że "wyrwano" ich z dotychczasowego środowiska, w którym żyli. Powyższej oceny nie zmienia błędne rozumienie terminu "deportacji" przez skarżącego, który we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazuje, że "teren okupowany należy traktować na równi z deportacją".
Dalej Sąd pierwszej instancji wskazał, że materiał aktowy sprawy nie potwierdza również, iż warunki pobytu skarżącego w niemieckim gospodarstwie rolnym nacechowane były szczególną opresyjnością, ani że dotknęły go takie utrudnienia, jak zmiana warunków klimatycznych, społecznych, bariera językowa, czy obyczajowa. Wnioskodawca nie przedstawił żadnych dowodów, co do warunków swej egzystencji. Z wyjaśnień samego skarżącego wynika jedynie, że po wypędzeniu jego rodziców wraz z rodzeństwem z gospodarstwa rolnego do miejscowości oddalonej o 30 km od H., został on "deportowany" do pracy gospodarstwie rolnym P. B., u którego mieszkał w fatalnych warunkach, a gospodarstwo należące do jego rodziny przydzielono "innemu Niemcowi".
W kontekście powyższego zaznaczono, że Sąd meriti nie kwestionuje faktu, iż praca przymusowa wykonywana przez skarżącego była dla niego ciężka i uciążliwa, a życie w otoczeniu wrogości prowadziło do wyobcowania i osamotnienia, co w konsekwencji mogło mieć wpływ na późniejszą utratę zdrowia wnioskującego. Zdarzenia te jednak nie spełniają przesłanek omawianego pojęcia represji w rozumieniu art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym (...).
Stwierdzenie powyższego obligowało Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu do oddalenia skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) – dalej: "P.p.s.a.".
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł M. S. Zaskarżając rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzucił naruszenie prawa materialnego i przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
a) art. 141 § 4 P.p.s.a. w zw. z art. 133 § 1 P.p.s.a. polegające na przedstawieniu stanu sprawy niezgodnie ze stanem rzeczywistym, a także przyjęcie stanu faktycznego ustalonego przez organy niezgodnie z obowiązującą je procedurą,
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. i art. 3 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i art. 80 K.p.a. oraz art. 136 K.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo nie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia przez organy materiału dowodowego oraz nie wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, a przez to oddalenie skargi w sytuacji, w której zebrany i znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy jest niepełny i niewystarczający do wydania decyzji w sprawie oraz nie został oceniony prawidłowo, ale w sposób niepełny i wybiórczy,
c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. i art. 3 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 107 § 1 i 3 K.p.a. poprzez oddalenie skargi mimo nienależytego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, w szczególności brak uzasadnienia poza kryterium geograficznym, a nawet przy tak ograniczonym uzasadnieniu, nie ustalenie, w jakim miejscu znajdowało się gospodarstwo rolne P. B., a więc miejsce w którym skarżący wykonywał pracę przymusową,
d) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. i art. 3 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 2 pkt 2a ustawy o osobach deportowanych przez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że wywiezienie do pracy przymusowej w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania nie może być uznane za deportację, pomimo, że wykonywanie pracy nawet w miejscu położonym w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania nie przesądza jeszcze o braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2a ustawy, a przez to przyjęcie błędnego wzorca kontroli legalności zaskarżonej decyzji, a w konsekwencji:
e) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. i art. 3 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 2 pkt 2a ustawy o osobach deportowanych poprzez oddalenie skargi pomimo braku należytego rozważenia przez organy faktycznego miejsca wykonywania pracy przymusowej i przesłanki deportacji, przy braku uwzględnienia naruszenia powyższych regulacji oraz pomimo przedwczesności rozstrzygania przez organ, z uwagi na wskazane powyżej uchybienia i brak dokonania ustaleń niezbędnych do wydania decyzji.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu; rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz przyznanie kosztów tytułem nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu udzielonej skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym, oświadczając, iż koszty powyższe (opłaty) nie zostały zapłacone w całości lub w części.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor podniósł m.in., że nie uwzględnienie przez organ i Sąd pierwszej instancji wszystkich okoliczności związanych z faktycznym miejscem i okolicznościami wykonywania pracy przymusowej z całą pewnością mogło mieć wpływ na treść orzeczenia, bowiem uchybienie to przekłada się wprost na ustalenie przesłanki deportacji, a nieuwzględnienie tych okoliczności przez Sąd stanowi o niewłaściwym zrealizowaniu funkcji kontrolnej w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Podniesiona okoliczność ma charakter istotny i rzutuje na wynik sprawy. Uznając bezzasadnie za samoistną podstawę oddalenia skargi, niewielkie oddalenie od dotychczasowego miejsca zamieszkania, Sąd pierwszej instancji nie tylko dokonał błędnej wykładni, ale uchylił się od rozważań i odstąpił od merytorycznego rozpoznania wskazanych kwestii, przez co wskazane uchybienia miały istotny wpływ na treść orzeczenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Na wstępie trzeba wskazać, że skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym, pomimo wniosku o rozpoznanie jej na rozprawie. Nastąpiło to na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842) – dalej: "ustawa COVID" oraz zarządzenia Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej NSA. Sąd kasacyjny w obecnym składzie podzielił stanowisko przedstawione w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. II OPS 6/19 (ONSAiWSA 2021 r., nr 3, poz. 35), zgodnie z którym powyższy przepis należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 P.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ustawy COVID-19 jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie istnieją takie okoliczności, które w stanie pandemii oraz w okresie jednego roku po jego zakończeniu nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Biorąc pod uwagę gwarancję prawa do obrony, strona musi mieć zapewnione prawo do przedstawienia swojego stanowiska, tym samym odstępstwo od zachowania formy posiedzenia jawnego powinno nastąpić z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, co oznacza, że standardy ochrony praw stron i uczestników zostały zachowane. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy na posiedzeniu niejawnym było więc dopuszczalne.
Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. i nie zachodzi też żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.
Pozbawiony jest doniosłości prawnej zarzut naruszenia przepisów postępowania tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 151 P.p.s.a. i art. 3 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80, art. 107 § 1 i 2 oraz art. 136 K.p.a.
Przepis art. 3 § 1 P.p.s.a. nie mieści się w zakresie podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., albowiem jest to przepis ustrojowy wyjaśniający funkcje pełnione przez sąd administracyjny i w żaden sposób nie jest związany z postępowaniem dowodowym prowadzonym przez organ. Nie może być zatem ustawowym wzorcem kontroli prawidłowości postępowania wojewódzkiego sądu administracyjnego, gdyż określa zakres regulacji P.p.s.a. (por. wyrok NSA z dnia 26 lipca 2022 r., sygn. I OSK 1893/21, LEX nr 3398041). Wskazuje on odpowiednio na cele działania sądów administracyjnych oraz zakres ich kognicji. Do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść, gdyby Sąd pierwszej instancji nie dokonał kontroli stanowiącego przedmiot skargi aktu, zastosowałby inny rodzaj oceny niż zgodność z prawem bądź wyszedłby poza zakres przedmiotowy postępowania sądowoadministracyjnego, rozpoznając skargę na akt lub czynność niepoddane jego kognicji lub zastosował środki ustawie nieznane.
Wskazać należy, że w przypadku oddalenia skargi można zarzucić Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, P.p.s.a. tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mimo to nie spełni dyspozycji tej normy prawnej i nie uchyli zaskarżonego postanowienia. Natomiast, jeśli z zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd nie dopatrzył się naruszenia takich przepisów, to Naczelny Sąd Administracyjny nie może zarzucić oddalającemu skargę Sądowi pierwszej instancji naruszenia omawianych unormowań, gdyż rozstrzygnięcie jest zgodne z dyspozycją, stosowanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, normy prawnej.
W rozpoznanej sprawie Sąd Wojewódzki nie stosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. P.p.s.a. Podstawą prawną zaskarżonego wyroku był art. 151 P.p.s.a., zgodnie z którym w razie nieuwzględniania skargi sąd skargę oddala. Okoliczność oddalenia skargi nie mogła, więc stanowić bezpośrednio argumentu mającego świadczyć o naruszeniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. Przy tym podobnie, jak przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., również przepis art. 151 tej ustawy stanowi jedynie wynik kontroli przez sąd zaskarżonego aktu. Warunkiem ich zastosowania jest spełnienie hipotezy w postaci odpowiednio stwierdzenia, czy niestwierdzenia przez sąd naruszeń prawa przez organ administracji publicznej. Naruszenie tych przepisów - powoływanych odrębnie, jak i wspólnie - jest zawsze następstwem złamania innych przepisów.
Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że organ w sposób zgodny z przepisami art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i art. 80 K.p.a. zgromadził i ocenił materiał dowodowy, który stanowił wystarczającą podstawę do prawidłowych ustaleń faktycznych i zastosowania właściwych konsekwencji, wynikających z norm prawnych. Rozstrzygnięcie zostało prawidłowo uzasadnione. Skoro Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów postępowania, to nie miał podstaw do zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisu art. 133 § 1 P.p.s.a., należy wskazać, że przepis ten, jako zasadę, ustanawia wyrokowanie po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Może on stanowić podstawę skutecznego zarzutu, tylko gdyby sąd administracyjny przeprowadził kontrolę legalności aktu, która prowadziłaby do przedstawienia stanu sprawy w sposób oderwany od materiału aktowego. Sąd administracyjny nie ma bowiem obowiązku ustalania okoliczności sprawy. Ma natomiast obowiązek brania pod uwagę wszelkich okoliczności, które wynikają z akt sprawy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ustalenia poczynione przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku, znajdują potwierdzenie w aktach sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela też zarzutu naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 141 § 4 P.p.s.a. przez przedstawienie sprawy niezgodnie ze stanem rzeczywistym. Zgodnie z art. 141 § 4 P.p.s.a. uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. może być skutecznie postawiony w dwóch przypadkach:, gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów wymienionych w tym przepisie, i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy, wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania. Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). Za jego pomocą nie można natomiast skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. Przepis art. 141 § 4 P.p.s.a. jest przepisem proceduralnym, regulującym wymogi uzasadnienia. W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z powyższej normy prawnej (por. wyrok NSA z dnia 13 stycznia 2022 r. sygn. akt III OSK 500/21, LEX nr 3287550). W ocenie składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowiska strony przeciwnej, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie; poddaje się zatem kontroli instancyjnej, tj. pozwala w wystarczającym stopniu na ustalenie sposobu rozumowania przez Sąd pierwszej instancji i jego ocenę.
Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego stoi na stanowisku, że w realiach sprawy Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej interpretacji postanowień art. 2 pkt 2 lit a ustawy o osobach deportowanych. Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Wykładni tego przepisu Sąd Wojewódzki zasadnie dokonał w kontekście stanowiska zawartego w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. K 49/07 (OTK-A 2009 r., nr 11, poz. 169). Zgodnie z tezą tego wyroku, przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi.
Pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że nie ma zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.
Zaznaczyć trzeba, że w uzasadnieniu wyroku K 49/07 Trybunał Konstytucyjny w szczególności aprobował pogląd prawny, wyrażony w uchwale składu 7 sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r., sygn. OPS 5/98, (ONSA 1999, nr 1, poz. 1) – dalej: "uchwała OPS 5/98", w którym to Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy osobach deportowanych, niezwiązane z deportacją (wywiezieniem) przymusowe zatrudnienie w latach 1939-45 obywatela polskiego (także małoletniego) w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego, położonym w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania obywatela polskiego, znajdującym się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę (cz. III pkt 2.2 uzasadnienia wyroku K 49/07). Pominąwszy końcową część uchwały OPS 5/98, odnoszącą się do kryterium "geograficznego", wyeliminowanego wyrokiem K 49/07, obywatel polski, którego dotyczyła uchwała OPS 5/98, pracował przymusowo bez deportacji (wywiezienia), w gospodarstwie rolnym w miejscowości, będącej dotychczasowym miejscem jego zamieszkania.
Mając zatem na względzie stanowisko i argumentację Trybunału Konstytucyjnego należy przyjąć, że ustawowy termin "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" należy rozumieć nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu, ale powiązaną z egzystencją w oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych. Deportacja musi łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji wiąże się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Przy czym wykonywanie pracy przymusowej w rodzinnej miejscowości, przesądza o braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 wskazanej ustawy (por. wyroki NSA: z dnia 11 lutego 2014 r., sygn. II OSK 670/13, LEX nr 1497945; z dnia 19 września 2014 r., sygn. II OSK 632/13, LEX nr 1664442).
W stanie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy, osobą "wyrwaną" z dotychczasowego środowiska była zatem każda osoba, deportowana do pracy przymusowej, która pod przymusem musiała opuścić dom rodzinny i deportowana została do innej miejscowości, niż ta, w której zamieszkiwała przed deportacją. Z punktu widzenia prawidłowej wykładni art. 2 pkt 2, nie ma znaczenia, czy miejscowość, do której deportowano obywatela polskiego, była miejscowością sąsiednią w stosunku do miejscowości, w której zainteresowany zamieszkiwał przed deportacją, ani w jakiej pozostawały odległości.
Z akt sprawy wynika, że ani skarżący - którego przymuszono do pracy w gospodarstwie rolnym w miejscowości rodzimej - ani rodzina skarżącego - wypędzona przez okupantów do miejscowości oddalonej ok. 30 km od H. - nie zostali deportowani do pracy przymusowej w tym znaczeniu, że "wyrwano" ich z dotychczasowego środowiska, w którym żyli. Materiał aktowy sprawy nie potwierdza również, że warunki pobytu skarżącego w niemieckim gospodarstwie rolnym nacechowane były szczególną opresyjnością, ani że dotknęły go takie utrudnienia, jak zmiana warunków klimatycznych, społecznych, bariera językowa, czy obyczajowa. Wnioskodawca nie przedstawił żadnych dowodów, co do warunków swej egzystencji.
Z uwagi na powyższe uznać należy, że Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego zarówno w świetle argumentacji Trybunału Konstytucyjnego, jak i w kontekście stanu faktycznego sprawy. Zgromadzony materiał aktowy dowodzi, że obowiązek przymusowej pracy skarżącego nie przybrał szczególnie dotkliwej formy, gdyż nie był połączony z wysiedleniem rozumianym, jako przymusowa zmiana miejsca pobytu (wyrwanie z dotychczasowego środowiska rodzinnego).
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi strony skarżącej kasacyjnie wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a.