II OSK 372/24

II OSK 372/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-01-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-22
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Żak
Marta Laskowska - Pietrzak /sprawozdawca/
Tomasz Zbrojewski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne
Akta stanu cywilnego
Sygn. powiązane
II SA/Bd 612/23 - Wyrok WSA w Bydgoszczy z 2023-11-15
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1681
art. 26 ust. 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j.)
Dz.U. 2020 poz 1740
art. 23, art. 24
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Tomasz Zbrojewski Sędziowie: sędzia NSA Anna Żak sędzia del. WSA Marta Laskowska-Pietrzak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Wojewody Kujawsko-Pomorskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 15 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Bd 612/23 w sprawie ze skargi F.M. na decyzję Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia 27 kwietnia 2023 r., nr WSOC.I.6231.6.2023.MB w przedmiocie wydania kopii dokumentów 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. zasądza od F.M. na rzecz Wojewody Kujawsko-Pomorskiego kwotę 460 (czterysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 15 listopada 2023 r., sygn. II SA/Bd 612/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy po rozpoznaniu skargi F. M. (dalej także jako: skarżący) na decyzję Wojewody Kujawsko - Pomorskiego z dnia [...] kwietnia 2023 r. w przedmiocie wydania kopii dokumentów w punkcie pierwszym wyroku uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w T. z dnia [...] lutego 2023 r., a w punkcie drugim orzekł o kosztach postępowania.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
F. M. 21 grudnia 2023 r. złożył wniosek do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w T. (dalej także jako: Kierownik) o wydanie poświadczonych za zgodność kopii dokumentów stanowiących akta zbiorowe do aktu zgonu jego pradziadków – F. J. i M. J. z domu B. oraz prababki A. W., wskazując, że dokumentację zamierza wykorzystać w celach naukowych związanych ze szkolnictwem wyższym w ramach pracy dyplomowej. Jednocześnie dla potwierdzenia swojego interesu prawnego skarżący załączył kopie odpisów aktów stanu cywilnego dokumentujących jego pokrewieństwo z wyżej wymienionymi osobami.
Kierownik decyzją z dnia [...] lutego 2023 r. odmówił wydania skarżącemu wnioskowanych dokumentów, argumentując, że strona nie wykazała interesu prawnego w uzyskaniu dokumentów z akt zbiorowych, o którym mowa w art. 26 ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 1681 ze zm.). Wojewoda Kujawsko-Pomorski (dalej także jako: Wojewoda) decyzją z dnia [...] kwietnia 2023 r. utrzymał w mocy powyższą decyzję.
Od powyższej decyzji F. M. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, wnosząc o uchylenie obydwu wydanych w sprawie decyzji i podnosząc przy tym, że w jego ocenie przedstawione przez niego dowody wykazują posiadanie przez niego interesu prawnego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazał, że interes prawny w rozumieniu art. 26 ust. 4 p.a.s.c. może wynikać z art. 23 k.c., który gwarantuje osobie bliskiej prawo do kultywowania pamięci zmarłego członka rodziny. W związku z tym uznał, że organy obu instancji, pomimo przyznania, że wnioskodawca faktycznie jest krewnym nieżyjących osób, których dotyczyły akta zbiorowe objęte wnioskiem – co skarżący wykazał stosownymi dokumentami znajdującymi się
w aktach sprawy – błędnie przyjęły, że okoliczność ta nie stanowi jednocześnie interesu prawnego w rozumieniu art. 26 ust. 4 p.a.s.c., a wynikającego z art. 23 k.c. i tym samym naruszając wskazane przepisy przedwcześnie wydały decyzje odmowne.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł Wojewoda, podnosząc następujące zarzuty:
1. Naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy:
a. przepisu art. 133 § 1 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym uznaniu przez sąd, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy dawał podstawy do uchylenia decyzji Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w T. z dnia [...] lutego 2023 r. nr [...], podczas gdy z materiału tego wynikał brak interesu prawnego skarżącego w uzyskaniu dokumentów z akt zbiorowych stanu cywilnego (w tym brak zagrożenia/naruszenia dobra osobistego skarżącego a więc brak interesu w domaganiu się jego ochrony), a także poprzez niewłaściwą ocenę materiału dowodowego znajdującego w aktach sprawy prowadzącą do wadliwego uznania, iż skarżący wykazał interes prawny w postaci prawa do kultu pamięci zmarłych krewnych podczas, gdy skarżący wywodził swój interes w uzyskaniu objętej wnioskiem dokumentacji z potrzeby wykorzystania dokumentów w pracy dyplomowej tj. w celach naukowych związanych ze szkolnictwem wyższym;
b. przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na uchyleniu w całości zaskarżonej decyzji Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w T. z dnia [...] lutego 2023 r. nr [...], pomimo poczynienia przez organ pierwszej instancji prawidłowych ustaleń w zakresie braku interesu prawnego skarżącego w uzyskaniu objętych wnioskiem dokumentów oraz pomimo prawidłowego zastosowania przez organy pierwszej i drugiej instancji przepisów kodeksu postępowania administracyjnego oraz ustawy z dnia 28 lipca 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego;
c. przepisu art. 151 p.p.s.a. poprzez zaniechanie oddalenia skargi wniesionej przez skarżącego pomimo jej bezzasadności wynikającej z niewykazania przez skarżącego - wymaganego normą art. 26 ust 4 ustawy z dnia 28 lipca 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego - interesu prawnego w uzyskaniu dokumentów z akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego.
2. Naruszenia przepisów prawa materialnego:
a. art. 26 ust 4 ustawy z dnia 28 lipca 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego poprzez niewłaściwe zastosowanie ww. przepisu wyrażające się błędnym założeniem sądu, że sam fakt pokrewieństwa skarżącego z osobami zwartymi wymienionymi w jego wniosku o wydanie kopii dokumentów z akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego oznacza posiadanie przez Skarżącego interesu prawnego w rozumieniu ww. normy podczas, gdy konstytucyjnie zagwarantowana ochrona informacji o osobach (art. 51 Konstytucji) została zapewniona poprzez ograniczenie normą art. 26 ust 4 ustawy z dnia 28 lipca 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego dostępu do dokumentów z akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego dla sądu, prokuratora, osoby, której akt stanu cywilnego dotyczy oraz osoby mającej interes prawny, którego nie tworzy samo przez się pokrewieństwo;
b. przepisu art. 28 kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 23 kodeksu cywilnego poprzez niewłaściwe zastosowanie ww. norm polegające na domniemywaniu interesu prawnego skarżącego oraz wywodzeniu go z okoliczności i faktów, na które skarżący się nie powoływał, a także na wywodzeniu interesu prawnego skarżącego z dobra osobistego w postaci kultu pamięci osoby zmarłej w sytuacji braku jakiegokolwiek zagrożenia lub naruszenia tego dobra, a więc braku interesu prawnego w domaganiu się jego ochrony.
W związku z powyższym skarżący kasacyjnie Wojewoda wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi F. M., a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Ponadto wniósł o zasądzenie kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej jako: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnymi jej podstawami, określonymi w art. 174 p.p.s.a. Nadto, zgodnie z treścią art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę kasacyjną, jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.
Naczelny Sąd Administracyjny nie przychylił się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Należy zauważyć, że zmierzały one wyłącznie do zakwestionowania oceny prawnej zaprezentowanej przez sąd pierwszej instancji, nie odnosiły się zaś w istocie do uchybienia przepisom postępowania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazał, że samo pokrewieństwo uzasadnia wydanie kopii dokumentów z akt zbiorowych, nie dokonał jednak w tym zakresie błędnej wykładni art. 26 ust. 4 ustawy z 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. 2022 r., poz. 1681; dalej jako: p.a.s.c.), lecz wyprowadził taki wniosek z kultu pamięci osoby zmarłej, a zatem z art. 23 ustawy z 23 kwietnia 1964 Kodeks cywilny (Dz. U. 2022 r., poz. 1360; dalej jako: k.c.). Z tego względu zarzut naruszenia art. 26 ust. 4 p.a.s.c. okazał się chybiony.
W tym miejscu należy podkreślić, że z art. 45 ust. 1 p.a.s.c. jednoznacznie wynika, że odpis aktu stanu cywilnego wydaje się m. in. każdemu zstępnemu. Odmiennie krąg podmiotów uprawnionych został uregulowany w art. 26 ust. 4 p.a.s.c., który dotyczy wydawania dokumentów z akt zbiorowych. Z wyraźnej, jednoznacznej woli ustawodawcy dokumentacja ta znalazła się pod szczególną ochroną (art. 27 ust. 1 p.a.s.c.), a ponadto krąg podmiotów, który ma do nich dostęp został znacznie ograniczony (art. 26 ust. 1 p.a.s.c.). Mając na uwadze odmienne ukształtowanie prawa do wydania aktu stanu cywilnego i dokumentu z akt zbiorowych, należy podkreślić, że był to intencjonalny zabieg ustawodawcy. Nie można zatem z samego faktu pochodzenia od siebie osób (pokrewieństwa) wywodzić prawa do uzyskania dokumentów z akt zbiorowych.
Trafny okazał się natomiast zarzut skargi kasacyjnej wskazujący na naruszenie art. 28 k.p.a. w zw. z art. 23 k.c.
W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się jednolicie, że interes prawny powinien być sprawdzalny obiektywnie, indywidualny, konkretny, aktualny, a także rzeczywisty, a nie tylko hipotetyczny. Indywidualny i skonkretyzowany charakter interesu prawnego oznacza, że treść przepisu prawa materialnego, z którego dany podmiot wywodzi swój interes prawny, musi przyznawać mu konkretne i indywidualne uprawnienia, bądź nakładać obowiązki o takim samym charakterze. Interes faktyczny występuje natomiast wówczas, gdy dany podmiot jest wprawdzie bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, nie może jednak wskazać przepisu prawa powszechnie obowiązującego, który stanowiłby podstawę jego roszczenia i w konsekwencji uprawniał go do żądania stosownych czynności organu administracji.
Zgodnie z art. 23 k.c. dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.
Naczelny Sąd Administracyjny prezentował już w swoim orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym art. 23 k.c. sam w sobie nie kreuje prawa, ale wskazuje na określone dobra osobiste, których istnienie wiąże się z człowieczeństwem i które są dopiero podstawą wszelkich praw i obowiązków. Dobra te podlegają ochronie, ale w sytuacji wystąpienia zagrożenia bądź naruszenia. Posiadanie dobra osobistego w postaci kultu pamięci zmarłego nie determinuje więc interesu prawnego w konkretnej sprawie (por. wyroki NSA z 13 grudnia 2023 r., sygn. akt II OSK 517/23 i II OSK 1983/22). Interes prawny może natomiast wynikać, z art. 24 § 1 k.c. Zgodnie ze wskazanym przepisem ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.
Wykazanie istnienia interesu prawnego, którego istota sprowadza się do naruszenia dobra osobistego wynikającego z art. 23 k.c. sprowadza się do wykazania jego zagrożenia lub naruszenia (art. 24 k.c.), co oczywiście poprzedza stwierdzenie istnienia tego dobra.
Kult pamięci osoby zmarłej to skutek orzeczniczego "odkrywania" wartości z art. 23 k.c. i nie może być rozumiany w postępowaniu administracyjnym inaczej niż w orzecznictwie sądów powszechnych. Każde dobro osobiste musi być immamentnie związane z osobą człowieka, jej godnością i wartościami oraz przeżywaniem uczuć, a przy tym musi być powszechnie rozpoznawane i akceptowane, jako takie przez społeczeństwo. Należy zauważyć, że kult pamięci osoby zmarłej składa się z różnych uprawnień – należących do strefy funeralnej tj. prawa do pochówku i żałoby oraz sfery symbolicznej – w postaci szacunku dla wspomnień i pamięci o zmarłym tj. pamięci prawdziwej i dobrej pamięci. Kształtuje się niemal wyłącznie ze względu na bezpośrednie relacje międzyludzkie nawiązane za czasów, gdy osoba, której pamięć ma być kultywowana jeszcze żyła. Natomiast przy braku takich bezpośrednich relacji międzyludzkich może istnieć ze względu na deklarowaną emocjonalną więź z tą osobą, której powstanie i trwanie można wykazać.
Nie sposób zaakceptować, że prawem do kultu osoby zmarłej jest każde, proste odwołanie się do biologicznego faktu pochodzenia od siebie konkretnych osób. Na gruncie prawa cywilnego podkreśla się wręcz, że ta okoliczność nie ma doniosłego znaczenia, a istotą tego prawa jest bliskość relacji konkretnej osoby i zmarłego, co przejawia się w ochronie tego prawa również np. między konkubentami. W wyroku z 15 listopada 1979 r., sygn. akt I CR 232/79, Sąd Najwyższy zaakcentował, że bezrefleksyjne przyznanie tego prawa każdej osobie spokrewnionej ze zmarłą może rodzić pewnego rodzaju zagrożenia. Jak zauważono "trudno bowiem dokonać oceny natężenia ujemnych przeżyć osoby obcej zmarłemu, która jednak twierdzi, że przeżyć tych doznała i że jej dobro osobiste zostało w ten sposób naruszone". Wskazano także, że może to w istocie prowadzić do nadużycia prawa. Znajdujący się pod ochroną art. 23 i art. 24 k.c. kult osoby zmarłej nie może objąć zbyt szerokiego kręgu podmiotów, nie może chronić uczuć irracjonalnych czy przeżyć osób nadmiernie wrażliwych.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że skarżący nie wykazał istnienia interesu prawnego.
Istnienie dobra osobistego, chociaż należy do strefy faktów, w ramach niniejszej sprawy powinno zostać wykazane, aby możliwym było wykazanie, że interes prawny skarżącego może wynikać z art. 24 k.c. W sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżący nie mógł nawiązać osobistych relacji interpersonalnych z F. J., M. J. (M. J.) i A. W. (A. J.), gdyż osoby te zmarły przed jego urodzeniem. Nie wykazał ponadto, aby powstała tego rodzaju szczególna więź między nim a tymi osobami, która mogłaby mieścić się w pojęciu kultu po osobach zmarłych.
Interes prawny musi ponadto wynikać z prawa, czyli np. z art. 24 k.c. Niewystarczające jest zatem nawet samo (ewentualne) istnienie u skarżącego dobra osobistego w postaci kultu pamięci po osobie zmarłej – lecz niezbędne jest także wykazanie jego naruszenia lub zagrożenia, czego również nie wykazano.
Warto zauważyć, że dobra osobistego nie można upatrywać w chęci prostego przywrócenia pamięci o zmarłym u jego potomków. Innymi słowy ochrona dobra osobistego nie może zmierzać do jego (ewentualnego) powstania.
W przypadku, gdy strona nie wykazuje istnienia dobra w postaci kultu pamięci osoby zmarłej, a ponadto zagrożenia lub naruszenia tego konkretnego dobra osobistego, to nie można przyjąć, że wykazała interes prawny, o którym mowa w art. 26 ust. 4 p.a.s.c.
Zgodnie z art. 188 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie, rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona.
Skarżący był w toku postępowania administracyjnego wzywany do wykazania interesu prawnego. W odpowiedzi na wezwanie organu wskazywał na to, że prowadzi badania naukowe w ramach studiów podyplomowych. Natomiast wywodzone "osobiste potrzeby informacyjne" zostały wskazane w sposób nadmiernie lakoniczny.
Nie jest rolą organów i sądów poszukiwanie rozwiązań, pozwalających na uzyskanie przez skarżącego żądanych dokumentów. To skarżący powinien wykazać, że ma interes prawny w rozumieniu art. 26 ust. 4 p.a.s.c. Jak wskazano powyżej, skarżący nie wykazał istnienia oraz zagrożenia i naruszenia dobra w postaci prawa do kultu po osobach zmarłych.
Natomiast konstytucyjnie zagwarantowana wolność badań naukowych oznacza skierowany do władz publicznych nakaz wstrzymania się od pozbawionej podstawy prawnej ingerencji w dziedzinę badań naukowych. Wolność ta nie tworzy jednak po stronie organów obowiązku wydania żądanej przez stronę dokumentacji. W istocie warto zauważyć, że właśnie kult pamięci osoby zmarłej może pozostawać w konflikcie z wolnością badań historycznych (por. wyrok SN z 24 lutego 2004 r., sygn. akt III CK 329/02). Ponadto naruszenie kultu pamięci osoby zmarłej może nastąpić poprzez upublicznienie po śmierci tej osoby prawdziwych informacji dotyczących jej sfery prywatności, a zatem także przykładowo stanu zdrowia (por. wyrok SA w Warszawie z 22 maja 2015 r., sygn. akt I ACa 1419/14).
Z powyższych względów, na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 151 Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a.