II OSK 329/23

II OSK 329/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-12-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Grzegorz Rząsa
Jerzy Siegień /przewodniczący sprawozdawca/
Małgorzata Miron
Symbol z opisem
6272 Wizy, zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony, na osiedlenie się, wydalenie z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej
658
Hasła tematyczne
Cudzoziemcy
Sygn. powiązane
III SAB/Wr 473/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu z 2022-11-23
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 149 par. 1 pkt 3, art. 149 par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Miron Sędzia del. WSA Grzegorz Rząsa po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Wojewody [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 23 listopada 2022 r., sygn. akt III SAB/Wr 473/22 w sprawie ze skargi V. S. na bezczynność Wojewody [...] w przedmiocie wydania zezwolenia na pobyt czasowy i pracę oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
W wyroku z dnia 23 listopada 2022 r., sygn. akt III SAB/Wr 473/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, po rozpoznaniu skargi V. S. na bezczynność Wojewody [...] w przedmiocie wydania zezwolenia na pobyt czasowy i pracę, w punkcie pierwszym stwierdził, że Wojewoda [...] dopuścił się bezczynności, w punkcie drugim, że bezczynność Wojewody [...] ma miejsce z rażącym naruszeniem prawa, w punkcie trzecim umorzył postępowanie w zakresie zobowiązania organu do załatwienia sprawy, w punkcie czwartym zasądził od Wojewody [...] na rzecz strony skarżącej sumę pieniężną w kwocie 5 500 (pięć tysięcy pięćset) złotych.
Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
V. S. (dalej: skarżący, strona skarżąca) pismem z dnia 27 lutego 2022 r. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na bezczynność Wojewody [...] (dalej: Wojewoda, organ) w sprawie z wniosku z 1 czerwca 2017 r. o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy i pracę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu stwierdził, że w sprawie niniejszej mamy do czynienia z bezczynnością organu, o czym przesądza zebrany w sprawie materiał dowodowy. Z materiału tego wynika, że skarżący 1 czerwca 2017 r. złożył osobiście wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy i pracę. Pismem z 2 stycznia 2018 r. organ wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia braków formalnych wniosku. W dniach 1 sierpnia 2018 r., 30 sierpnia 2018 r., 30 stycznia 2019 r., 25 kwietnia 2019 r., 23 września 2019 r. skarżący zwracał się do organu o informację o stanie sprawy i uzupełniał dokumenty w sprawie. Następnie 23 września 2019 r. strona skarżąca wniosła ponaglenie. W dniu 7 lipca 2020 r. i 4 września 2020 r. strona nadesłała do organu zaktualizowane dokumenty w sprawie. Pismem z 24 września 2020 r. Wojewoda wezwał skarżącego do uzupełnienia braków formalnych. Jednocześnie wystąpił do odpowiednich służb o przekazanie informacji, czy wjazd i pobyt cudzoziemca na terytorium RP stanowi zagrożenie dla porządku publicznego. Skarżący uzupełniał dokumenty 16 października 2020 r., 15 marca 2021 r. i 21 czerwca 2021 r., a 14 września 2021 r. oraz 8 lutego 2022 r. wniósł o przyśpieszenie postępowania w sprawie. W dniu 23 listopada 2021 r. złożył kolejne ponaglenie, a 27 lutego 2022 r. za pośrednictwem organu wniósł skargę na bezczynność do sądu administracyjnego. Pismem z 1 marca 2021 r. Wojewoda przekazał ponaglenie wg. właściwości do Szefa Urzędu ds. Cudzoziemców w Warszawie. Tego samego dnia organ wydał decyzję w sprawie z wniosku skarżącego. Sąd pierwszej instancji zauważył również, że w prowadzonym postępowaniu Wojewoda nie tyko nie załatwił sprawy w ustawowym terminie, ale tez uchybił obowiązkowi wynikającemu z art. 36 k.p.a., nie zawiadamiając strony o niezałatwieniu sprawy w terminie i nie podając przyczyn tego stanu rzeczy oraz nie wskazując nowego terminu załatwienia sprawy. Organ nie dotrzymał nie tylko ustawowych terminów załatwienia sprawy, ale także terminu wyznaczonego mu przez Szefa Urzędu ds. Cudzoziemców w Warszawie w wyniku uznania zasadności ponaglenia.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że powyższe stanowi, iż w prowadzonym postępowaniu Wojewoda dopuścił się bezczynności, naruszając zasady i terminy określone w art. 35 i art. 36 k.p.a., a także zasady wskazane w art. 8, art. 9, art. 10, art. 11 i art. 12 k.p.a., a w konsekwencji art. 6 i art. 7 k.p.a. Biorąc zaś pod uwagę czas trwania postępowania, oraz opisaną wyżej postawę organu (a więc nie tylko niewydanie w przepisanym terminie decyzji, ale bierność organu przez cztery lata i dziewięć miesięcy – od wpłynięcia wniosku do wniesienia skargi) Sąd pierwszej instancji uznał, że bezczynność organu ma miejsce z rażącym naruszeniem prawa.
Zasądzając na rzecz strony skarżącej sumę pieniężną Sąd pierwszej instancji miał na uwadze fakt nieusprawiedliwionego zaniechania działań przez organ przez okres, który na dzień wniesienia skargi wynosił cztery lata i dziewięć miesięcy. Zdaniem Sądu pierwszej instancji przyznana kwota będzie adekwatna w kontekście zaistniałych w sprawie okoliczności (opisanej wcześniej postawy organu wobec strony postępowania administracyjnego), trudności, z jakimi cudzoziemiec musi zmagać się nie posiadając stosownego zezwolenia na pobyt na terytorium obcego państwa, w tym stres związany z przedłużającym się postepowaniem i szkody psychiczne (brak poczucia pewności, utrudnienie w podróżowaniu), a także obniżenie zaufania do organów państwa i nieuchronne nadwyrężenie jego autorytetu. W ocenie Sądu pierwszej instancji, zasądzona kwota z jednej strony, zrekompensuje stronie skarżącej negatywne przeżycia psychiczne i krzywdy moralne związane z bezczynnością organu oraz z naruszeniem prawa do rozpoznania sprawy bez zbędnej zwłoki, z drugiej, będzie stanowiła sankcję dla organu za wadliwe zorganizowanie i prowadzenie postępowania, po trzecie, jest potrzebna dla osiągnięcia celu orzeczenia rozstrzygnięcia skargi na bezczynność organu, tj. zwalczania bezczynności organu oraz jego zdyscyplinowania.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Wojewoda [...], zaskarżając wyrok w zakresie punktu czwartego oraz zarzucając mu naruszenie:
- art. 141 § 4 p.p.s.a w zw. z art. 149 § 2 p.p.s.a. i w zw. art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a. przez przyznanie od organu na rzecz strony skarżącej sumy pieniężnej w wysokości 5 500 zł, w sytuacji braku szczegółowego wyjaśnienia w uzasadnieniu wyroku z jakich powodów i przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zdecydował się na zastosowanie tego rodzaju środka, podczas gdy przyznanie sumy pieniężnej jest jedynie fakultatywne i uzależnione od zaistnienia szczególnych okoliczności, co powoduje, że rozstrzygnięcie Sądu w tym zakresie wykracza poza granice uznania przewidzianego przepisem art. 149 § 2 p.p.s.a. i przez co ma charakter arbitralny,
- art. 149 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 100c ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. poz. 583, z późn. zm.) poprzez przyznanie stronie skarżącej od Wojewody [...] sumy pieniężnej, podczas gdy art. 100c ust. 3 pkt 2 ww. ustawy przewiduje, iż w okresie, o którym mowa w ust. 1 (czyli do dnia 31.12.2022 r.) organowi prowadzącemu postępowanie w sprawach, o których mowa w ust. 1, nie wymierza się grzywny ani nie zasądza się od niego sum pieniężnych na rzecz skarżących za niewydanie rozstrzygnięć w terminach określonych przepisami prawa.
- art. 149 § 2 p.p.s.a. przejawiające się błędną wykładnią i niewłaściwym zastosowaniem tego przepisu przez zasądzenie na rzecz strony skarżącej wygórowanej kwoty 5 500 zł, co jest działaniem nieadekwatnym i nieproporcjonalnym ze strony Sądu pierwszej instancji wobec stwierdzonej bezczynności i przewlekłości organu oraz okoliczności sprawy.
Z tych przyczyn wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie punktu IV sentencji i przekazanie sprawy w tym zakresie Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania, ewentualnie na podstawie art. 188 p.p.s.a. o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie pkt IV sentencji oraz rozpoznanie skargi i oddalenie skargi jako bezzasadnej w zaskarżonej części, zasądzenie na rzecz Wojewody [...] kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Jednocześnie, stosownie do art. 176 § 2 p.p.s.a., strona skarżąca kasacyjnie oświadczyła, że zrzeka się rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny był związany granicami wniesionej skargi kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach.
Zauważyć należy, że skarżący kasacyjnie organ zaskarżył jedynie część wyroku w zakresie pkt IV sentencji dotyczącego przyznania skarżącej od organu sumy pieniężnej w kwocie 5 500 zł. Powyższe oznacza, że organ nie zakwestionował stwierdzonej przez Sąd pierwszej instancji bezczynności Wojewody [...], a także uznania, że bezczynność miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa. Wyrok Sądu pierwszej instancji w powyższym zakresie, jak też w pozostałych niezaskarżonych punktach sentencji wyroku, jest więc prawomocny.
Podkreślić zatem należy, że z art. 149 § 2 w zw. z § 1 pkt 3 p.p.s.a. wynika, że Sąd, w przypadku stwierdzenia, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania, może orzec z urzędu albo na wniosek strony o wymierzeniu organowi grzywny w wysokości określonej w art. 154 § 6 lub przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6. W świetle art. 149 § 2 p.p.s.a. jedyną przesłanką warunkującą zarówno wymierzenie przez sąd organowi grzywny, jak i przyznanie od organu na rzecz skarżącego sumy pieniężnej, jest uwzględnienie skargi na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania. Wskazany przepis nie zawiera żadnych przesłanek, którymi miałby kierować się sąd ustalając wysokość sumy pieniężnej, czy grzywny. Kryteria jakimi powinien się kierować sąd przy orzekaniu w powyższym zakresie zostały wypracowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym.
Przyjmuje się więc, że przyznanie od organu na rzecz strony skarżącej sumy pieniężnej ma przede wszystkim na celu danie stronie swoistego zadośćuczynienia za ignorowanie jej uzasadnionego interesu w terminowym załatwieniu sprawy (zob. wyrok NSA z 22 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 1905/16). Środek ten stanowi dodatkowe wzmocnienie ochrony interesów skarżącego. Pełni nie tylko funkcję prewencyjno-represyjną, z uwagi na groźbę konieczności wydatkowania określonej kwoty ze środków publicznych na rzecz strony postępowania, a tym samym wzmacnia gwarancję terminowego załatwiania spraw, ale przede wszystkim funkcję kompensacyjną. Przyznanie stronie sumy pieniężnej pozostaje bez wpływu na przysługujące jej od organu odszkodowanie. Ma być ono natomiast swego rodzaju rekompensatą za krzywdę moralną spowodowaną bezczynnością organu i za wszelkiego rodzaju dolegliwości i niedogodności, jakich strona doznała na skutek opieszałego sposobu rozpoznawania jej sprawy przez organ (zob. wyroki NSA: z 11 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 2230/17; z 1 sierpnia 2018 r., sygn. akt II OSK 1216/18; z 4 grudnia 2018 r., sygn. akt II GSK 1551/18). Sąd nie jest związany wnioskiem ani zakresem żądania strony, zaś oceniając przesłanki do przyznania sumy pieniężnej bierze pod uwagę indywidualne okoliczności sprawy, zarówno leżące po stronie organu, jak i samej strony, takie jak np. czas trwania postępowania, stopień bezczynności, jej okoliczności indywidualne i dolegliwości, jakich w związku z tym mogła doświadczyć strona, rodzaj sprawy, w której nastąpiła bezczynność jak i przewlekłość oraz jej znaczenie dla strony skarżącej. Rozstrzygnięcie w przedmiocie sumy pieniężnej oparte jest na instytucji uznania sędziowskiego. Dlatego też ewentualna ingerencja sądu drugiej instancji w tę sferę dyskrecjonalnej władzy sędziowskiej powinna być ograniczona do przypadków oczywistego, niebudzącego wątpliwości, przekroczenia granic uznania sędziowskiego (por. np. wyrok NSA z 23 listopada 2022 r., sygn. akt II OSK 557/22, CBOSA). W realiach niniejszej sprawy nie mamy do czynienia z takim przypadkiem.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji nie przekroczył granic uznania sędziowskiego przyznając stronie skarżącej sumę pieniężną w wysokości 5 500 zł. Przede wszystkim należy mieć na uwadze, że sprawy dotyczące pozwoleń na pobyt czasowy oraz pracę mają dla wnioskodawców zasadnicze znaczenie. Wynik postępowania determinuje bowiem to, czy przez okres najbliższych kilku lat cudzoziemiec będzie mógł legalnie mieszkać i pracować w Polsce. W tym kontekście jest oczywiste, że przedłużanie się tego rodzaju postępowania powoduje po stronie cudzoziemca poważne uciążliwości, przede wszystkim związane z niepewnością co do miejsca stałego pobytu oraz pracy w okresie najbliższych kilku lat. Decyzja w przedmiocie udzielenia zezwolenia na pobyt czasowy i pracę pozostaje zatem w ścisłym związku z przysługującym każdemu, w tym cudzoziemcowi, prawem do ochrony życia prywatnego (art. 47 Konstytucji RP).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w realiach niniejszej sprawy nie można przyjąć, aby przyznana stronie skarżącej suma pieniężna była nieadekwatna do jej stanu faktycznego, a także celów tej instytucji. Zasądzona suma pieniężna jest odpowiednia w kontekście zaistniałych w sprawie okoliczności, jak i trudności, z jakimi cudzoziemiec musi zmagać się nie posiadając stosownego zezwolenia na pobyt na terytorium obcego państwa. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd podkreślił, czego skarga kasacyjna nie kwestionuje, że Wojewoda pierwsze czynności w sprawie podjął dopiero po sześciu miesiącach od złożenia przez stronę wniosku, a decyzję wydał po czterech latach i dziewięciu miesiącach, już po wniesieniu skargi do sądu administracyjnego. Zaniechane w ustawowym terminie czynności procesowe miały przy tym charakter sformalizowany i standardowy oraz nie wymagały długiego przygotowania czasowego, w szczególności mając na uwadze charakter sprawy. Wojewoda nie zakwestionował również, że w prowadzonym postępowaniu nie tyko nie załatwił sprawy w ustawowym terminie, ale też uchybił obowiązkowi wynikającemu z art. 36 k.p.a., nie zawiadamiając strony o niezałatwieniu sprawy w terminie i nie podając przyczyn tego stanu rzeczy oraz nie wskazując nowego terminu załatwienia sprawy. Wojewoda nie podważył również, że nie tylko nie dotrzymał ustawowych terminów załatwienia sprawy, ale także terminu wyznaczonego mu przez Szefa Urzędu ds. Cudzoziemców w Warszawie w wyniku uznania zasadności ponaglenia. A zatem, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w realiach niniejszej sprawy, uwzględniając permanentny stan niepewności oraz stresu związany z oczekiwaniem na informacje z Urzędu Wojewódzkiego, zasądzona na rzecz strony skarżącej suma 5 500 zł nie może być uznana za nadmierną. Mając również na uwadze, że zgodnie z dyspozycją art. 149 § 2 p.p.s.a. wysokość sumy pieniężnej, którą sąd może zasądzić na rzecz strony skarżącej w sytuacji uwzględnienia skargi na bezczynność jak też przewlekłość sięga połowy kwoty dziesięciokrotnego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim, przyznanie na rzecz strony skarżącej sumy pieniężnej w wysokości 5 500 zł nie jest kwotą nieproporcjonalną do zakresu i charakteru stwierdzonej bezczynności w omawianym przedmiocie (biernej postawy organu wobec strony postępowania administracyjnego i czasu oczekiwania na działania organu).
A zatem nie można zgodzić się ze stanowiskiem wyrażonym w skardze kasacyjnej, że Sąd pierwszej instancji nie przedstawił szczególnych okoliczności oraz uwarunkowań sprawy uzasadniających zasądzenie na rzecz strony skarżącej sumy pieniężnej. Suma pieniężna może być przyznana w przypadku dopuszczenia się przez organ przewlekłości lub bezczynności o szczególnym charakterze, uzasadniającym zastosowanie wobec strony środka kompensacyjnego i taki stan rzeczy w stosunku do bezczynności organ Sąd stwierdził w kontrolowanej sprawie. Sąd pierwszej instancji wskazał na kwalifikowany, rażący charakter bezczynności organu, bierność organu w ramach trwającego postępowania oraz jego długość, podkreślając, że organ działał w warunkach przekraczających znacznie terminy załatwienia sprawy wyznaczone w art. 35 k.p.a. Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że sytuacja, w której strona czeka ponad cztery i pół roku na rozpatrzenie jej wniosku, nie da się pogodzić z regułami demokratycznego państwa prawa i jednoznacznie wskazuje na rażące naruszenie prawa. Zachowanie organu nie zasługuje na aprobatę i w sposób oczywisty podważa zaufanie jednostki do organów administracji publicznej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji przyznana kwota będzie adekwatna w kontekście zaistniałych w sprawie okoliczności (opisanej wcześniej postawy organu wobec strony postępowania administracyjnego), trudności, z jakimi cudzoziemiec musi zmagać się nie posiadając stosownego zezwolenia na pobyt na terytorium obcego państwa, w tym stres związany z przedłużającym się postepowaniem i szkody psychiczne (brak poczucia pewności, utrudnienie w podróżowaniu), a także obniżenie zaufania do organów państwa i nieuchronne nadwyrężenie jego autorytetu. W ocenie Sądu pierwszej instancji, zasądzona kwota z jednej strony zrekompensuje stronie skarżącej negatywne przeżycia psychiczne i krzywdy moralne związane z bezczynnością organu oraz z naruszeniem prawa do rozpoznania sprawy bez zbędnej zwłoki, z drugiej będzie stanowiła sankcję dla organu za wadliwe zorganizowanie i prowadzenie postępowania, po trzecie jest potrzebna dla osiągnięcia celu orzeczenia rozstrzygnięcia skargi na bezczynność organu, tj. zwalczania bezczynności organu oraz jego zdyscyplinowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyznana od organu na rzecz strony skarżącej suma pieniężna jest adekwatna do stopnia naruszenia ustawowych terminów załatwienia sprawy i związanej z tym możliwej utraty przez nią zaufania do organów władzy publicznej.
Za niezasadny należy uznać także zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 149 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 100c ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. z 2022 r. poz. 583, ze zm.; dalej: "ustawa") poprzez przyznanie stronie skarżącej od Wojewody [...] sumy pieniężnej. Zdaniem skarżącego kasacyjnie organu art. 100c ust. 3 pkt 2 ustawy, w sprawach dotyczących m.in. udzielania zezwolenia cudzoziemcowi na pobyt czasowy, wyłącza możliwość zasądzenia od organu sumy pieniężnej w okresie od 15 kwietnia 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. Artykuł 100c został dodany ustawą z dnia 8 kwietnia 2022 r. o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r. poz. 830). Zgodnie z ust. 1 tego artykułu, w okresie do dnia 31 grudnia 2022 r. bieg terminów na załatwienie wskazanych w nim spraw w postępowaniach prowadzonych przez wojewodę nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu na ten okres. Ponieważ nie został w nim wskazany początek okresu, od którego termin nie rozpoczyna swojego biegu, a rozpoczęty ulega zawieszeniu, należy przyjąć, że jego datą początkową jest data wejścia art. 100c w życie, tj. 15 kwietnia 2022 r. Czynności dokonane w tym okresie w postępowaniach w sprawach, o których mowa w tym przepisie, są jednak skuteczne. W konsekwencji tych zmian w ust. 3, przyjęto, że w okresie od 15 kwietnia do 31 grudnia 2022 r.:
1) przepisów o bezczynności organu oraz o obowiązku organu prowadzącego postępowanie w sprawach, o których mowa w ust. 1, do powiadamiania strony lub uczestnika postępowania o niezałatwieniu sprawy w terminie nie stosuje się;
2) organowi prowadzącemu postępowanie w sprawach, o których mowa w ust. 1, nie wymierza się grzywny ani nie zasądza się od niego sum pieniężnych na rzecz skarżących za niewydanie rozstrzygnięć w terminach określonych przepisami prawa.
Powyższe nie oznacza jednak możliwości przyjęcia, że w okresie od 15 kwietnia do 31 grudnia 2022 r. ustawodawca w ogóle wyłączył stosowanie przepisów o bezczynności albo przepisów stanowiących podstawę do wymierzenia grzywny lub sumy pieniężnej w jakiejkolwiek sprawie wymienionej w art. 100c ust. 1 i orzekanie w tym zakresie. Poglądu takiego nie można podzielić przede wszystkim z tego względu, że oznaczałby on w istocie przyjęcie w drodze wykładni skutku w postaci retrospektywnego stosowania art. 100c do bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania, których organ dopuścił się przed wejściem w życie art. 100c, i które tak jak w tej sprawie trwały kilka lat, co byłoby jednak sprzeczne z celem ustanowienia przedmiotowej regulacji.
Zasada bezpośredniego działania stanowionego prawa, aczkolwiek co do zasady dopuszczalna, stanowi istotny składnik zasady zaufania obywateli do państwa i prawa oraz demokratycznego państwa prawnego. Retrospektywność nie jest bowiem odstępstwem od zasady niedziałania prawa wstecz, lecz stanowi formę implementacji zasady bezpośredniego działania nowego prawa. Zastosowanie tej zasady wymaga jednak od prawodawcy wprowadzenia jej w sposób jednoznaczny oraz uzasadniony wskazanymi wartościami lub zasadami konstytucyjnymi, a w szczególności powinno spełniać wymóg proporcjonalności oraz być jedynym narzędziem rozwiązania danego problemu (por. M. Kamiński "Prawo administracyjne intertemporalne" Wolters Kluwer Polska sp. z o.o. Warszawa 2011 r., s. 294 i n. oraz powołane tam orzeczenia TK, w tym np.: z 19.10.1993 r., K 14/92, OTK 1992, poz. 35 i z 29.03.1994 r., K 13/93, OTK 1994 r., poz. 6).
Ustawodawca jest obowiązany wyważyć uzasadniony interes jednostki i interes publiczny, stanowiąc nowe regulacje. Milczenie ustawodawcy w postaci braku przepisów przejściowych w istocie nie świadczy o tym, że postanowił on nadać nowym przepisom działanie bezpośrednie. Zasięg domniemania bezpośredniego działania ustawy nowej obejmuje jedynie przypadki, w których nie pojawiają się żadne istotne względy aksjologiczne, systemowe czy pragmatyczne mogące przemawiać zarówno na rzecz objęcia danej kategorii faktów zasadą bezpośredniego działania prawa nowego, jak i dalszego działania prawa dawnego. Brak natomiast takiego uzasadnienia nie pozwala na poznanie motywów prawodawcy i z dużą dozą prawdopodobieństwa może uzasadniać tezę, że prawodawca, wprowadzając nowe przepisy do sytuacji prawnych zastanych w chwili wejścia w życie nowelizacji, w ogóle nie kierował się jakimikolwiek zasadami konstytucyjnymi.
Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz ustawa z dnia 8 kwietnia 2022 r. o zmianie tej ustawy zostały uchwalone w celu stworzenia szczególnej regulacji prawnej zapewniającej doraźną podstawę prawną do legalnego pobytu obywatelom Ukrainy, którzy w wyniku działań wojennych zostali zmuszeni do opuszczenia swojego kraju pochodzenia. W uzasadnieniu do projektu tej ustawy brak jest wskazania jakichkolwiek powodów wprowadzenia do obowiązującego porządku prawnego regulacji zawartej w art. 100c. Można jedynie domniemywać, że wstrzymanie biegu terminów na załatwienie wskazanych w nim spraw w postępowaniach prowadzonych przez wojewodę i uchylenie skutków z tym związanych wynikało z przyjazdu do Polski dużej liczby obywateli Ukrainy w związku z występującymi w tym kraju od 24 lutego 2022 r. działaniami wojennymi i brakiem możliwości załatwienia ich spraw w ustawowych terminach. Brak jest zatem uzasadnienia aby przepis ten miał zastosowanie w rozpatrywanej sprawie, w której strona skarżąca złożyła wniosek o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy i pracę w dniu 1 czerwca 2017 r., z którego wynika, że przebywała już wówczas w Polsce legalnie na podstawie wizy. Bezczynność organu w tej sprawie nie miała natomiast związku z działaniami wojennymi rozpoczętymi 24 lutego 2022 r. i była wynikiem ewidentnych oraz wieloletnich zaniedbań właściwego organu.
Artykuł 100c został wprowadzony ustawą z dnia 8 kwietnia 2022 r. o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz niektórych innych ustaw (art. 1 pkt 44), z mocą obowiązującą od dnia 15 kwietnia 2022 r. (art. 33 pkt 2 ustawy zmieniającej). Przepisy wskazanej ustawy nie zawierają przepisów przejściowych. Przepis końcowy, art. 33, przewiduje co do zasady, że ustawa wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia, z mocą od dnia 24 lutego 2022 r., ze wskazanymi jednak wyjątkami, w tym z wskazanym wyżej wyjątkiem odnoszącym się do art. 100c. Nadanie zatem temu przepisowi w drodze wykładni retrospektywnego skutku obejmującego bezczynność, której organy dopuściły się kilka lat wcześniej, nie sposób uzasadnić interesem publicznym mającym przewagę nad interesem skarżących bezczynność organu jednostek, byłoby to bowiem sprzeczne z celem uchwalonej ustawy oraz naruszałoby istotne wartości konstytucyjne: zasadę zaufania do państwa i prawa (art. 2 Konstytucji RP) oraz zasadę równości (art. 32 Konstytucji RP). Problem przewlekłości prowadzonych przez organy postępowań dotyczących cudzoziemców był znany ustawodawcy kilka lat wcześniej i mógł być wcześniej rozwiązany w sposób zgodny ze standardami demokratycznego państwa prawnego.
W wyniku powyższych ustaleń należy przyjąć, że przepisów o bezczynności organu oraz o obowiązku organu prowadzącego postępowanie w sprawach, o których mowa w art. 100c ust. 1, do powiadamiania strony lub uczestnika postępowania o niezałatwieniu sprawy w terminie nie stosuje się, jeżeli organy w okresie od 15 kwietnia do 31 grudnia 2022 r. dopuściły się bezczynności oraz były zobowiązane do powiadamiania strony lub uczestnika postępowania o niezałatwieniu sprawy w terminie. W konsekwencji tylko w takim przypadku organowi prowadzącemu postępowanie w sprawach, o których mowa w ust. 1, nie wymierza się grzywny ani nie zasądza się od niego sum pieniężnych na rzecz skarżących za niewydanie rozstrzygnięć w terminach określonych przepisami prawa (art. 100c ust. 3). Taką wykładnię art. 100c ust. 3 potwierdza ust. 4 tego artykułu, zgodnie z którym zaprzestanie czynności przez organ prowadzący postępowanie w sprawach, o których mowa w ust. 1, lub ich dokonywanie z opóźnieniem w okresie od 15 kwietnia do 31 grudnia 2022 r., nie może być podstawą wywodzenia środków prawnych dotyczących bezczynności, przewlekłości lub naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy bez zbędnej zwłoki. Przepis art. 100c ust. 4 ustawy rozstrzyga ewentualne wątpliwości interpretacyjne, jakie mogą powstać na gruncie wcześniejszych jednostek redakcyjnych art. 100c oraz ich wzajemnych relacji. W art. 100c ust. 4 ustawy wyrażono ogólne założenie, na którym oparto wprowadzenie art. 100c. Otóż ustawodawca przyjął, że organ nie powinien ponosić negatywnych konsekwencji z tytułu opóźnień powstałych w okresie między 15 kwietnia 2022 r. a 31 grudnia 2022 r. z powodu masowego napływu do Polski obywateli Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym rozpoczętym 24 lutego 2022 r. Te negatywne konsekwencje dla organu, w kontekście postępowań dotyczących skarg na bezczynność lub przewlekłość, to przede wszystkim konieczność poniesienia, nieprzewidzianych w budżecie danego organu na rok 2022 r., wydatków na poczet zasądzanych grzywien lub przyznanych sum pieniężnych. Ustawodawca, wyłączając w art. 100c ust. 3 pkt 2 ustawy możliwość wymierzenia organowi grzywny lub przyznania stronie sumy pieniężnej w okresie między 15 kwietnia 2022 r. a 31 grudnia 2022 r., zdecydował się zatem na pewne rozwiązanie kompromisowe, kierując się zasadą proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP). Ów kompromis polegał na tym, że pomimo wystąpienia w okresie między 15 kwietnia 2022 r. a 31 grudnia 2022 r. stanów, które w świetle art. 37 § 1 k.p.a. wypełniałyby przesłanki bezczynności lub przewlekłości, organowi nie może być wymierzona z tego tytułu grzywna oraz nie może być zasądzona na rzecz strony suma pieniężna. Równocześnie organ nie został zwolniony z odpowiedzialności prawnej z tytułu naruszenia, w okresie przed 15 kwietnia 2022 r., prawa strony do rozpoznania w rozsądnym terminie sprawy administracyjnej dotyczącej tytułów pobytowych cudzoziemców. W odniesieniu do takich stanów faktycznych stronie przysługuje pełna ochrona sądowa z tytułu naruszenia tego prawa, gwarantowana m.in. w art. 45 ust. 1 w zw. z art. 77 ust. 2 w zw. z art. 184 Konstytucji RP w zw. z art. 149 p.p.s.a. W podsumowaniu powyższych uwag można powiedzieć, że przyjęta w niniejszym wyroku wykładnia art. 100c ustawy w pełni koresponduje z podstawową zasadą administracyjnego prawa czasowego, tj. zasadą tempus regit actum. Wedle tej zasady, skutki zdarzeń prawnych należy oceniać według stanu prawnego obowiązujące w momencie, w którym dane zdarzenia wystąpiły. Skoro w niniejszej sprawie zdarzenie prawne w postaci stanu bezczynności zaistniało przed 15 kwietnia 2022 r., to do oceny skutków tych zdarzeń nie mogą mieć zastosowania, z braku szczególnej normy prawnej, przepisy, które nie obowiązywały przed 15 kwietnia 2022 r. Wykładnia taka jest tym bardziej uzasadniona w kontekście zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), że chodzi o regulacje, które ograniczają uprawnienia stron związane ze stanem bezczynności lub przewlekłości.
Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., z którego wynika, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy.