II OSK 299/23

II OSK 299/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-03-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-13
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Stankowski
Leszek Kiermaszek /przewodniczący sprawozdawca/
Robert Sawuła
Symbol z opisem
6052 Akty stanu cywilnego
Sygn. powiązane
IV SA/Wa 674/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2022-07-04
II OZ 88/23 - Postanowienie NSA z 2023-02-23
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Leszek Kiermaszek (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Robert Sawuła Sędzia del. NSA Jerzy Stankowski po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prokuratora Regionalnego we Wrocławiu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 lipca 2022 r. sygn. akt IV SA/Wa 674/22 w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 stycznia 2022 r. nr DSO-WSC-6151-4/2021 w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji 1) oddala skargę kasacyjną, 2) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 lipca 2022 r., sygn. akt IV SA/Wa 674/22, po rozpoznaniu sprawy ze skargi T. K. (dalej zwany skarżącym) na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 stycznia 2022 r. nr DSO-WSC-6151-4/2021 w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji uchylił zaskarżoną decyzję i zasądził od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz skarżącego kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Wyrok wydano w następujących okolicznościach stanu faktycznego i prawnego sprawy.
Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w Trzebnicy, po rozpoznaniu wniosku skarżącego o zmianę nazwiska, decyzją z dnia 4 października 2016 r., nr WSO-USC.5355.23.2016 orzekł o zmianie nazwiska rodowego T. M. M. na nazwisko K. Decyzja ta stała się ostateczna.
Prokurator Prokuratury Rejonowej delegowany do Prokuratury Regionalnej we Wrocławiu wniósł sprzeciw od tej decyzji. Zarzucił, że decyzja z 2016 r. została wydana z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735; obecnie Dz. U. z 2023 r. poz. 775, ze zm.; dalej K.p.a.) polegającym na niedochowaniu przez organ obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w postępowaniu o zmianę nazwiska, co skutkowało brakiem ustalenia stanu faktycznego i rzetelnej oceny co do istnienia ważnych powodów uzasadniających żądaną zmianę nazwiska.
Wojewoda Dolnośląski w dniu 18 sierpnia 2021 r. wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 4 października 2016 r., a następnie decyzją z dnia 25 listopada 2021 r., nr SOC-OP.6233.3.2021.MR stwierdził nieważność tej decyzji.
W uzasadnieniu Wojewoda wskazał m. in. na art. 5 ustawy z 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz.U. z 2021 r. poz. 1988; dalej zwana ustawą) i stwierdził, że ubiegający się o zmianę nazwiska nie wykazał, iż posiada członków rodziny o nazwisku K., które - w ocenie organu - jest nazwiskiem historycznym, wsławionym w sferze działalności politycznej oraz wojskowej i w związku z tym podlega ochronie wynikającej z art. 5 ustawy. Wojewoda podkreślił, że z akt sprawy wynika, iż kwestia ta w ogóle nie była badana.
Skarżący wniósł odwołanie od powyższej decyzji domagając się jej uchylenia.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 27 stycznia 2022 r., znak: DSO-WSC-6151-4/2021 uchylił decyzję Wojewody Dolnośląskiego i stwierdził nieważność decyzji Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Trzebnicy z dnia 4 października 2016 r. orzekającej o zmianie nazwiska rodowego, lecz z innych powodów niż podane w zaskarżonej decyzji.
Minister wskazał, że skarżący uzasadniając wniosek powołał się m.in. na chęć zmiany na nazwisko używane w życiu codziennym, brak relacji z ojcem (brak dobrego kontaktu), złą opinię o nazwisku itd. Kierownik Urzędu Stanu zobowiązany był dokonać oceny powodów wskazanych przez skarżącego z uwzględnieniem przepisów ustawy o zmianie imienia i nazwiska, w szczególności pod kątem zaistnienia przesłanki pozytywnej, określonej w art. 4 ustawy.
W ocenie Ministra, w niniejszej sprawie Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego nie wyjaśnił należycie wszystkich okoliczności sprawy. Oceniając stan faktyczny sprawy, oparł się jedynie na dokumentach przedłożonych przez stronę, tj. wydruku internetowej rezerwacji biletu do kina, wydruku internetowego biletu kolejowego oraz koperty zaadresowanej na nazwisko T. K. Uwzględniając jednak, że wskazane dokumenty nie potwierdzają uzasadnienia ważnych powodów żądania zmiany danych przez skarżącego, trudno ocenić na jakiej podstawie wydano rozstrzygnięcie zmieniające nazwisko. Powyższe nie wynika ani z treści decyzji, która nie zawiera uzasadnienia, ani z akt postępowania. Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego nie dokonał bowiem przed wydaniem rozstrzygnięcia żadnej czynności dowodowej, a mimo to zmienił nazwisko strony, nie motywując tego w żaden sposób. Można tylko przypuszczać, że organ podzielił argumentację zawartą we wniosku. Nie jest jednak możliwe do ustalenia, które argumenty i powody uznał za ważne (relacje z ojcem, partnerką, czy też długotrwałe używanie nazwiska K.). Nie została również ustalona przesłanka pozytywna "ważnych powodów" uzasadniająca zmianę nazwiska.
Minister nie podzielił zarzutów dotyczących wywołania przez decyzję nieodwracalnych skutków prawnych. Wyjaśnił, że nieodwracalności skutków prawnych nie można utożsamiać z niemożliwością przywrócenia stanu faktycznego istniejącego przed wydaniem wadliwej decyzji ani przywrócenia całego stanu prawnego istniejącego uprzednio.
Skarżący wniósł skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 stycznia 2022 r. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:
1) art. 7 w związku z art. 77 § 1 art. 107 § 3 K.p.a. przez niepodjęcie przez organ drugiej instancji wszelkich niezbędnych czynności oraz niezebranie i nierozpatrzenie materiału dowodowego, a w szczególności zaniechanie ustalenia okoliczności, którymi motywowała się ówczesna Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w Trzebnicy przy wydawaniu decyzji o zmianie nazwiska skarżącego;
2) art. 8 § 1 K.p.a. poprzez naruszenie przez organ drugiej instancji zasady proporcjonalności, bezstronności oraz równego traktowania, kiedy to strona nie powinna ponosić negatywnych konsekwencji działania bądź zaniechania organu, zwłaszcza w sytuacji, w której wypełniła wszystkie przewidziane prawem obwiązki;
3) art. 78 § 1 K.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania byłego Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Trzebnicy, pomimo że przedmiotem tego dowodu jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy, tj. weryfikacja oceny dokonanej przez organ przy wydawaniu decyzji o zmianie nazwiska, uznaniu przez organ, że skarżący chciał zmienić nazwisko z ważnych powodów i wydaniu przedmiotowej decyzji w ramach uznania administracyjnego;
4) art. 158 w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. poprzez błędną ocenę, że decyzja o zmianie nazwiska jest dotknięta wadą nieważności ze względu na naruszenie przez ten organ przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 K.p.a. w zw. z art. 4 ustawy, w sytuacji gdy organ przeprowadził postępowanie dowodowe w sprawie, opierając się na dowodach dołączonych do wniosku o zmianę nazwiska i wyjaśnieniach skarżącego zawartych we wniosku oraz odstąpił od uzasadnienia swojej decyzji w oparciu o treść przepisu art. 107 § 4 K.p.a., co było postępowaniem zgodnym z prawem oraz uznał, że powody, dla których skarżący wniósł o zmianę nazwiska są ważne w ramach uznania administracyjnego;
5) art. 156 § 2 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie, gdyż decyzja z dnia 4 października 2016 r. wywołała nieodwracalne skutki prawne, zatem nie można stwierdzić jej nieważności.
Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329; obecnie Dz. U. z 2023 r. poz. 1634; dalej zwanej: P.p.s.a.), wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w części, w której organ drugiej instancji stwierdził nieważność decyzji z dnia 4 października 2016 r.; alternatywnie, w przypadku utrzymania zaskarżonej decyzji w mocy, wniósł o zobowiązanie Ministra do ustalenia, jakie skutki wywołuje dla skarżącego sytuacja, w której w razie utrzymania w mocy decyzji z dnia 27 stycznia 2022 r. nie będzie mógł używać nazwiska K., oraz o przeprowadzenie rozprawy i zasądzenie od organu zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ drugiej instancji wniósł o jej oddalenie, uznając ją za bezzasadną.
Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga jest zasadna.
W ocenie Sądu wydanie decyzji pozytywnej przez Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego jest wyrazem dokonania przez organ oceny, że w przypadku skarżącego istnieją ważne powody uzasadniające zmianę nazwiska i że ocena ta została dokonana w oparciu o twierdzenia i dowody przedstawione we wniosku o zmianę nazwiska. Fakt braku uzasadnienia decyzji o zmianie nazwiska, do czego organ na mocy art. 107 § 4 K.p.a. jest w pełni uprawniony, nie może bowiem przesądzać o prawidłowości uznania, że nie dokonał oceny okoliczności faktycznych w sprawie dotyczącej zmiany nazwiska. Brak uzasadnienia decyzji z dnia 4 października 2016 r. nie pozwala na poznanie ustalonego przez organ stanu faktycznego sprawy w zakresie przesłanek zmiany nazwiska, jednak nie może oznaczać, że taki stan nie został ustalony, czego konsekwencją miałoby być rażące naruszenie art. 7 i art. 77 K.p.a. W przeciwnym bowiem wypadku, każdorazowo w razie skorzystania przez organ z uprawnienia wyrażonego w art. 107 § 4 K.p.a., decyzja narażona byłaby na taki właśnie zarzut. Czyniłoby to pozbawionym doniosłości prawnej zapis art. 107 § 4 K.p.a.
Sąd uznał, że nie można także z braku przeprowadzenia postępowania dowodowego szerszego aniżeli twierdzenia i dowody przedstawione przez wnioskodawcę, wywodzić tezy o braku ustalenia stanu faktycznego sprawy. Istnienia wady uzasadniającej stwierdzenie nieważności decyzji nie można bowiem domniemywać. W razie wątpliwości winny one przemawiać za pozostawieniem decyzji w mocy z uwagi na wcześniej wspomnianą zasadę trwałości decyzji ostatecznych. Tym bardziej jest to zasadne, jeżeli zważy się, że przepisy ustawy o zmianie imienia i nazwiska nie nakładają na organ przeprowadzenia jakiegoś szczególnego postępowania dowodowego. W sprawach tego rodzaju, znajdują zatem zastosowanie reguły przewidziane w K.p.a., w tym w szczególności reguła wyrażona art. 75 § 1 zdanie pierwsze, stanowiąca że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Nie można zatem czynić zarzutu, w tym w szczególności rażącego naruszenia art. 7 i art. 77 K.p.a. z tego, że organ jako dowód w sprawie przyjął twierdzenia skarżącego oraz załączone przez niego dokumenty. Inną jest kwestia czy ocena tych twierdzeń i dokumentów była właściwa. Minister w kontrolowanej przez Sąd decyzji wyraził bowiem stanowisko, że powołane we wniosku o zmianę nazwiska okoliczności, nie stanowią "ważnych powodów" w rozumieniu art. 4 ustawy. Ta jednak okoliczność, to jest kwestia czy organ wydający decyzję badaną w trybie nieważnościowym dokonał prawidłowej oceny dowodów, nie może być weryfikowana w postępowaniu nadzorczym. W postępowaniu tym organ nie rozstrzyga o istocie sprawy będącej przedmiotem postępowania prowadzonego w trybie zwykłym. Oznacza to, że w postępowaniu nadzorczym - odmiennie niż w postępowaniu toczącym się w trybie zwykłym - nie można rozpatrywać sprawy co do istoty. Sąd podzielił przy tym pogląd skarżącego, że nieprzeprowadzenie innych niż wskazane przez skarżącego dowodów w sprawie, świadczy jedynie o złamaniu zasad dobrej administracji, lecz nie nosi znamion rażącego naruszenia prawa.
Mając na uwadze powyższe Sąd uznał za trafny zarzut, że zaskarżona decyzja narusza art. 158 K.p.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. poprzez błędną ocenę, że decyzja Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego jest dotknięta wadą nieważności ze względu na naruszenie przez ten organ przepisów postępowania, tj. art. 7 i art. 77 K.p.a. w zw. z art. 4 ustawy.
W efekcie Sąd działając na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 P.p.s.a.
Skargę kasacyjną od wyroku z dnia 4 lipca 2022 r. wniósł Prokurator Regionalny we Wrocławiu, zaskarżając to orzeczenie w całości.
Skarga kasacyjna zawiera zarzuty procesowe sformułowane w pierwszej kolejności i zarzuty materialnoprawne.
Najpierw skarżący Prokurator zarzucił rażące naruszenie prawa procesowego art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 158 § 1 K.p.a. i art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. oraz art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. przez uwzględnienie skargi w sytuacji, gdy decyzja ta była prawidłowa, a w szczególności nie naruszała przepisu art. 158 K.p.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.
Zarzucono również naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. przez zaaprobowanie dowolnych ustaleń faktycznych dokonanych przez Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego przy wydaniu decyzji o zmianie nazwiska wbrew zasadom prawdy obiektywnej i swobodnej oceny dowodów.
Kolejny zarzut dotyczy naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. oraz art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez uwzględnienie skargi wskutek uznania zarzutu naruszenia art. 158 K.p.a. oraz nieprawidłowe wskazanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia, tj. przepisów art. 158 i art. 77 K.p.a., bez przywołania konkretnej jednostki redakcyjnej tych przepisów i bez wyjaśnienia w tym zakresie podstawy prawnej rozstrzygnięcia.
W ramach zarzutów materialnych Prokurator podniósł natomiast naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. poprzez błędną wykładnię polegającą na nieprawidłowej ocenie, że decyzja Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego z dnia 4 października 2016 r. nie narusza w sposób rażący art. 7 i art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. w związku z art. 4 ustawy.
W oparciu o wskazane podstawy skarżący kasacyjnie Prokurator wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a ponadto zrzekł się przeprowadzenia rozprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Prokurator rozwinął argumentację mającą przemawiać za zasadnością podniesionych zarzutów. Nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu, że decyzja z dnia 4 października 2016 r. nie została wydana z rażącym naruszeniem art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Postępowanie główne, zakończone decyzją o zmianie nazwiska z dnia 4 października 2016 r. nie zawierało dowodów koniecznych do poczynienia ustaleń co do wystąpienia przesłanek, o których mowa w art. 4 ustawy. Jakkolwiek decyzja o zmianie nazwiska jest decyzją uznaniową, to swoboda organu w wyborze rozstrzygnięcia nie jest równoznaczna z pełną dowolnością w tym zakresie.
Wbrew stanowisku Sądu Minister prawidłowo stwierdził nieważność decyzji będącej przedmiotem kontroli nadzorczej. Rażący charakter naruszeń wynika stąd, że ani z treści decyzji, ani z akt postępowania nie wynika na jakiej podstawie wydano rozstrzygnięcie zmieniające nazwisko. Przedmiotowa decyzja o zmianie nazwiska nie zawiera nawet materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia, przywołując jedynie formalne podstawy jej wydania (art. 12 ust. 1 ustawy), odstąpienia od uzasadnienia (art. 107 § 4 K.p.a.) i natychmiastowej wykonalności (art. 12 ust. 2 ustawy).
Prokurator podniósł, że materiały zgromadzone w toku postępowania o zmianę nazwiska, a więc de facto przedłożone przez skarżącego przy wniosku są niewystarczające dla oceny czy zaistniały przesłanki uzasadniające zmianę nazwiska, wymienione w art. 4 ustawy. Przedstawione przez skarżącego dowody, wszystkie opatrzone tą samą datą (20 września 2016 r.) nie dawały możliwości dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, mogły co najwyżej potwierdzić, że nazwiska K. użył sam skarżący i to jedynie w tym dniu. W okolicznościach danej sprawy, dla ustalenia czy spełnione zostały ustawowe przesłanki dopuszczające zmianę nazwiska, konieczne było co najmniej przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków i przesłuchania strony, w celu wyjaśnienia okoliczności używania innego nazwiska, okresu używania, doniosłości używania tych przybranych danych dla życia zawodowego i osobistego skarżącego, jego dorobku, osiągnięć. W ocenie Prokuratora materiały zgromadzone w toku postępowania nie wyczerpywały możliwości dowodowych jakie były w tej sprawie dostępne.
Wskazane wyżej oczywistości naruszenia przepisów prawa procesowego, które przy ich stosowaniu nie wymagają wykładni prawa, wbrew wywodom Sądu, towarzyszą także skutki, które są nie do pogodzenia z wymaganiami praworządności. Skutki społeczne naruszenia prawa przy wydaniu decyzji o zmianie nazwiska, powodują, że nie jest możliwe zaakceptowanie tej decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa. Nazwisko człowieka, jako dobro osobiste, podlega prawnokonstytucyjnej ochronie (art. 47 Konstytucji RP, art. 22 i art. 24 Kodeksu cywilnego). Spełnia funkcję indywidualizującą i identyfikującą człowieka na wszelkich płaszczyznach życia społecznego, jak również stanowi element poszanowania jego życia prywatnego. Regulacja prawna zmiany nazwiska i imienia oparta jest na zasadzie względnej stabilizacji nazwiska i imienia. Z tych względów do zmiany nazwiska nie jest wystarczająca sama wola zainteresowanego.
W niniejszej sprawie skutki wydanej decyzji są szczególnie ważkie także ze społecznego punktu widzenia, bowiem skarżący jest osobą wielokrotnie karaną oraz podejrzaną o popełnienie szeregu przestępstw, w tym oszustw matrymonialnych. Postępowanie w tym zakresie toczy się przed Sądem Okręgowym w J. pod sygn. [...].
Ponadto, skarżący kasacyjnie podniósł, że Sąd uznał za trafny zarzut naruszenia art. 158 K.p.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., jednak przepisy art. 158 i 77 k.p.a. zawierają dalsze jednostki redakcyjne, w tym przypadku paragrafy. Jakkolwiek rozstrzygając sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.), to na mocy art. 141 § 4 P.p.s.a. jest zobowiązany wskazać w uzasadnieniu wyroku podstawę prawną rozstrzygnięcia i jej wyjaśnienie. W uzasadnieniu brak jednak sprecyzowania, o naruszeniu których paragrafów przywołanych przepisów jest mowa. Brak też wyjaśnienia na czym miałoby polegać naruszenie przez organ przy wydaniu zaskarżonej decyzji art. 158 K.p.a. Brak ten powoduje, że nie ma możliwości jednoznacznej rekonstrukcji podstawy rozstrzygnięcia, a co za tym idzie nie pozwala na kontrolę kasacyjną orzeczenia.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik skarżącego wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zwrot od Skarbu Państwa - Prokuratora Regionalnego we Wrocławiu na rzecz skarżącego poniesionych niezbędnych kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżony wyrok nie narusza prawa we wskazany w niej sposób.
Przed merytorycznym rozpatrzeniem jej zarzutów odnotować trzeba, że zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie wymienione w § 2 tego przepisu przesłanki nieważności postępowania sądowego. Kontrola instancyjna orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego sprawowana jest zatem wyłącznie w ramach zakreślonych przez podstawy kasacyjne, wskazane i uzasadnione w skardze kasacyjnej, co oznacza, że w jej trakcie nie można uwzględnić innych przepisów niż te, które zostały wyraźnie powołane jako naruszone.
W pierwszej kolejności należy się odnieść do postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów procesowych, w tym przede wszystkim naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. Uzasadniając ten zarzut Prokurator podniósł, że Sąd pierwszej instancji w motywach wyroku nieprawidłowo wskazał podstawę prawną rozstrzygnięcia; nie przywołał konkretnej jednostki redakcyjnej przepisów art. 158 i art. 77 K.p.a., co jego zdaniem nie pozwala na kontrolę instancyjną wyroku. Odnosząc się do tego zarzutu wyjaśnić należy, że zasadniczo zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. mógłby okazać się skuteczny, gdyby uzasadnienie wyroku sądu nie zawierało wszystkich jego elementów, stwierdzenia w nim zawarte budziły wątpliwości interpretacyjne w sposób uniemożliwiający ustalenie stanowiska sądu i poddania go weryfikacji w toku postępowania kasacyjnego. Tymczasem uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie jest dotknięte tego rodzaju uchybieniami. Sąd pierwszej instancji po przedstawieniu stanu sprawy, w tym przede wszystkim stanowisk stron i odnotowaniu treści rozstrzygnięć organów administracji, odniósł się do kwestii wobec których ogniskował się spór między stronami, w sposób jednoznaczny zajął stanowisko w sprawie, wyjaśnił sposób rozumienia stosowanych przepisów. Wskazał również, dlaczego uchylił zaskarżoną decyzję i wyjaśnił, jaki wpływ na wynik sprawy w postępowaniu nadzwyczajnym w trybie stwierdzenia nieważności mogłoby mieć naruszenie art. 7 i art. 77 K.p.a., do czego wypadnie jeszcze nawiązać. Dalszą kwestią jest, czy stanowisko to jest słuszne, polemikę z nim należało podjąć w ramach zarzutów naruszenia innych przepisów, z którymi ma ono pozostawać w sprzeczności.
Sąd pierwszej instancji istotnie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie wskazał dalszych jednostek redakcyjnych przepisów art. 158 K.p.a. (przepis ten dzieli się na trzy paragrafy) oraz art. 77 K.p.a. (zawiera cztery paragrafy), jednak nie można zgodzić się ze stanowiskiem Prokuratora, że uchybienie to nie pozwala na kontrolę instancyjną wyroku. Nie każde naruszenie przepisów postępowania, lecz tylko mogące mieć wpływ i to istotny na końcowy wynik sprawy usprawiedliwia taki zarzut w sposób prowadzący do uwzględnienia skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny analizując uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie dopatrzył się w nim takich mankamentów, w szczególności brak podstaw do przyjęcia stanowiska, że Sąd pierwszej instancji w wyroku nie wyjaśnił podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Podstawę taką stanowił przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., a nie przepisy art. 77 i art. 158 K.p.a.
Brak jest także usprawiedliwionych podstaw do uznania zasadności naruszenia art. 145 § 1 pkt c P.p.s.a. oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. zmierzających do wykazania, że Sąd pierwszej instancji błędnie zaakceptował dowolne ustalenia faktyczne poczynione w postępowaniu zwykłym przed wydaniem dotychczasowej decyzji, wbrew zasadom prawdy obiektywnej i swobodnej oceny dowodów. Odnosząc się do tego zarzutu zauważyć należy, że przepisy ustawy o zmianie imienia i nazwiska nie nakładają na organ przeprowadzenia szczególnego postępowania dowodowego. W sprawach tego rodzaju, znajdują zatem zastosowanie reguły przewidziane w Kodeksie postępowania administracyjnego, w tym zasada wyrażona art. 75 § 1 zdanie pierwsze K.p.a., stanowiąca, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Nie można zatem czynić zarzutu kwalifikowanego naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. z tego powodu, że organ jako dowód w sprawie przyjął twierdzenia skarżącego oraz załączone przez niego dokumenty, które zdaniem Prokuratora były niewystarczające do wydania decyzji o zmianie nazwiska. W ocenie NSA, pomimo braku uzasadnienia dotychczasowej decyzji, uwzględniając - co trzeba przyznać - skromny materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, można było jednak zrekonstruować powody, dla których organ zdecydował się orzec o zmianie nazwiska skarżącego. Organ ten dysponował, poza zaoferowanymi przez skarżącego środkami dowodowymi, obszernymi jego wyjaśnieniami. Wnioskując o zmianę nazwiska, powołał się na jego zdaniem ważne powody dotyczące chęci zmiany na nazwisko używane w życiu codziennym (nazwiska rodowego M. nie używa, zaś nazwisko K. jest przypisywane jego osobie); podał że nazwisko rodowe oddziałuje niekorzystnie na jego osobę, uzasadniając ten wątek wskazał m.in. na brak relacji i dobrego kontaktu z ojcem oraz szykany ze strony byłej partnerki.
Należy zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, że wydanie decyzji pozytywnej przez Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego jest wyrazem dokonania przez ten organ oceny, że w przypadku skarżącego istnieją ważne powody uzasadniające zmianę nazwiska i że ocena ta została dokonana w oparciu o twierdzenia i dowody przedstawione we wniosku o zmianę nazwiska. Fakt braku uzasadnienia decyzji o zmianie nazwiska, do czego organ na mocy art. 107 § 4 K.p.a. jest w pełni uprawniony, nie przesądza o prawidłowości uznania, że nie dokonał oceny okoliczności faktycznych w sprawie dotyczącej zmiany nazwiska. Materiał dowodowy umożliwiał jednak ocenę, w świetle art. 4 ust. 1 ustawy, czy zachodzą przyczyny umożliwiające zmianę nazwiska. Nie można więc przyjąć, by organ odstąpił od dokonania istotnych ustaleń w sprawie, co dopiero mogłoby stanowić podstawę do rozważań, czy procesowe wadliwości kwalifikują się do potraktowania ich jako rażące naruszenie prawa. Zgodzić się zatem należy z Sądem pierwszej instancji, że powyższe ustalenia prowadzą do wniosku, że Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego wydając decyzję pozytywną dla skarżącego nie dopuścił się rażącego naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. w związku z art. 4 ustawy.
Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 158 § 1 i art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. w powiązaniu z art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. Prokurator podniósł, że Wojewódzki Sąd Administracyjny niezasadnie uwzględnił skargę i uchylił zaskarżoną decyzję w sytuacji, gdy decyzja ta była prawidłowa. Odnosząc się do tego zarzutu wyjaśnić należy, że zakres rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy w trybie postępowania nadzwyczajnego, jakim jest postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, jest ograniczony wyłącznie do ustalenia, czy decyzja została wydana z ciężkim, kwalifikowanym naruszeniem przepisu prawa, którego rodzaje wylicza enumeratywnie art. 156 § 1 K.p.a. Celem tego postępowania jest ocena, czy decyzja dotychczasowa obarczona jest jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 K.p.a. Podstawą stwierdzenia nieważności decyzji nie mogą być, co do zasady, zarzuty dotyczące kwestii gromadzenia oraz oceny dowodów (tak wyrok NSA z dnia 8 marca 2023 r., sygn. akt II OSK 190/22, LEX nr 3537428).
Kontrolując zgodność z prawem decyzji o stwierdzeniu nieważności decyzji o zmianie nazwiska prawidłowo Sąd pierwszej instancji ograniczył się do oceny, czy wystąpiły przesłanki ciężkiego, kwalifikowanego naruszenia przepisów prawa regulujących zmianę nazwiska, o których mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Kwestia czy organ wydający badaną w trybie nieważnościowym decyzję dokonał prawidłowej oceny dowodów nie może być weryfikowana w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności. Należy zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, że nieprzeprowadzenie innych niż wskazane przez skarżącego dowodów w sprawie nie nosi znamion rażącego naruszenia prawa.
Przechodząc do oceny zasadności zarzutu materialnoprawnego naruszenia art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. przez jego błędną wykładnię polegającą na ocenie, że decyzja Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego z dnia 4 października 2016 r. nie narusza prawa w sposób rażący, w tym przepisów art. 7 i art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. w zw. z art. 4 ustawy, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zarzut ten nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która: wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa.
Termin "rażący" winien być rozumiany w sposób powszechnie przyjęty. Zgodnie ze słownikiem języka polskiego "rażący", to dający się łatwo stwierdzić, wyraźny, oczywisty, niewątpliwy, bezsporny, bardzo duży. Rażące naruszenie prawa oznacza wadliwość decyzji skutkiem naruszenia norm prawnych regulujących działania administracji publicznej w indywidualnych sprawach, w szczególności przepisów prawa procesowego oraz materialnego, o szczególnie dużym ciężarze gatunkowym. Zasadnie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że o rażącym naruszeniu prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. decydują łącznie trzy przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze - skutki, które wywołuje decyzja (zob. wyrok NSA z dnia 22 września 2020 r., sygn. akt II OSK 2068/18, LEX nr 3070955). Dla stwierdzenia nieważności decyzji niezbędna jest zatem ocena naruszenia jej podstawy prawnej jako rażącej w świetle całokształtu okoliczności sprawy. Wada rażącego naruszenia prawa z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. zachodzi wtedy, gdy właściwy organ wydaje orzeczenie z oczywistym naruszeniem przepisu, którego treść nie budzi zasadniczych wątpliwości interpretacyjnych i który ma istotne znaczenie w ramach podstawy prawnej rozstrzygnięcia.
Sąd pierwszej instancji wszystkie te okoliczności miał na uwadze i wbrew zarzutowi wnoszącego skargą kasacyjną, w ustalonym i niezakwestionowanym stanie faktycznym sprawy, nie dopuścił się błędnej wykładni art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. W efekcie zasadnie stwierdził, że decyzja Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego z dnia 4 października 2016 r. nie jest dotknięta wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.
Nie można również zgodzić się z Prokuratorem, że rażący charakter naruszeń wynika z tego, że ani z treści decyzji o zmianie nazwiska, ani z materiału dowodowego zawartego w aktach administracyjnych nie wynika, na jakiej podstawie materialnoprawnej Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego wydał decyzję zmieniającą nazwisko. Rację ma Prokurator, że w osnowie decyzji organ podał wyłącznie formalne podstawy jej wydania - art. 12 ust. 1 ustawy, jednak brak powołania pełnej podstawy prawnej decyzji nie pozbawia jej bytu prawnego, bowiem powołanie podstawy prawnej nie jest warunkiem istnienia decyzji, lecz warunkiem jej prawidłowości w znaczeniu formalnym. Brak staranności organu przy redagowaniu decyzji, co z punktu widzenia zasad dobrej administracji nie jest pożądane, samo w sobie nie nosi znamion rażącego naruszenia prawa. Tym bardziej, że naruszenie przepisów prawa tylko wtedy może stanowić podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji, gdy ma charakter kwalifikowany i pozostaje w związku z ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy. Przesłanką stwierdzenia nieważności nie jest zaś brak powołania w decyzji podstawy prawnej, lecz wydanie aktu bez podstawy prawnej, a taka sytuacja nie miała miejsca, w rozpoznawanej sprawie.
Z tych wszystkich powodów Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 184 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.
Jednocześnie, mając na uwadze wynik sprawy, zachodziły podstawy do uznania, że zachodzi uzasadniony przypadek w rozumieniu art. 206 P.p.s.a., co uzasadnia odstąpienie od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.