II OSK 2522/21

II OSK 2522/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-02-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-11-09
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Grzegorz Rząsa
Leszek Kiermaszek /przewodniczący/
Małgorzata Miron /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6271 Ochrona cudzoziemca, w tym nadawanie statusu uchodźcy, azyl, zezwolenie na pobyt tolerowany i ochrona czasowa
Hasła tematyczne
Cudzoziemcy
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 1666
art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2
Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - t.j.
Dz.U. 2020 poz 256
art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 141 § 4, art. 156 § 1 i 3, art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Leszek Kiermaszek Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Miron (spr.) sędzia del. WSA Grzegorz Rząsa Protokolant asystent sędziego Aleksandra Tokarczyk po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 lipca 2021 r. sygn. akt IV SA/Wa 647/21 w sprawie ze skargi S. S. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 15 stycznia 2021 r. nr RdU-357-1/S/20 w przedmiocie pozbawienia ochrony uzupełniającej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. prostuje zaskarżony wyrok w ten sposób, że w miejsce nazwiska skarżącej "S." wpisać "S.".
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 lipca 2021 r. sygn. akt IV SA/Wa 647/21 oddalił skargę S. S. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z 15 stycznia 2021 r. nr RdU-357-1/S/20 w przedmiocie pozbawienia ochrony uzupełniającej.
Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
S. S. (obywatelka Federacji Rosyjskiej, narodowości [...]) w dniu 28 maja 2008 r. złożyła wniosek o nadanie statusu uchodźcy, motywując go niestabilną sytuacją w Czeczenii i obawą o bezpieczeństwo jej dzieci. Wnioskiem objęła syna S. K. Decyzją Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: Szef Urzędu) z 30 grudnia 2008 r. nr DPU-420-1570/SU/2008 odmówiono jej nadania statusu uchodźcy i przyznano jej ochronę uzupełniającą.
S. S. zwróciła się wnioskiem z 10 kwietnia 2019 r. o wymianę karty pobytu dla niej oraz małoletniego syna, legitymując zarówno siebie jak i syna biometrycznymi paszportami zagranicznym wydanymi przez Urząd Federalnej Migracyjnej Służby odpowiednio 29 grudnia 2012 r. oraz 23 listopada 2012 r. W związku z tym Szef Urzędu zwrócił się do Straży Granicznej o informacje na temat przekraczania przez skarżącą granicy Polski w okresie od dnia udzielenia jej ochrony uzupełniającej do 17 maja 2019 r. Z uzyskanych informacji wynikało, że w latach 2010-2017 wyjeżdżała ona z Polski kilkanaście razy, a pobyty za granicą wahały się od kilku tygodni do blisko dwóch lat. W dniu 23 maja 2019 r. Szef Urzędu wszczął z urzędu postępowanie w sprawie pozbawienia cudzoziemki ochrony uzupełniającej.
Podczas przesłuchania przeprowadzonego 4 lutego 2020 r. skarżąca zeznała, że nie wracała do Republiki Czeczenii po uzyskaniu ochrony uzupełniającej, lecz jeździła na Białoruś, do B. i M. Handlowała tam, a córka nie uczęszczała do szkoły, lecz siedziała w domu, gdyż aby zapisać ją do szkoły, musiałaby być zameldowana. Nie mieli meldunku, gdyż, jak zeznała, na Białorusi nie robią meldunku. Jako adres zamieszkania skarżąca wskazała – tak samo jak córka – ul. [...] w B. Mąż skarżącej mieszka na Białorusi, natomiast w Polsce skarżąca mieszkała w P. Paszport zagraniczny (biometryczny) wyrobiła poprzez kolegę męża, któremu wysłała w tym celu pieniądze.
Organ powziął także informacje wynikające z akt analogicznego postępowania w sprawie pozbawienia ochrony uzupełniającej prowadzonego wobec córki skarżącej I. D. Ze złożonych przez nią wyjaśnień wynikało, że nie powracała ona z matką do Czeczenii, a jeździła na Białoruś. Córka pracowała tam w domu i pomagała cioci. Zeznała, że chodziła do szkoły. W kwestii wyrobionego paszportu wskazała, że przesłali pieniądze do Czeczenii i tam krewni mamy pomogli w ich wyrobieniu. Szczegółów nie pamiętała.
Szef Urzędu decyzją z 25 sierpnia 2020 r. nr DPU.WIIPU.420.64.2019 orzekł o pozbawieniu ochrony uzupełniającej S. S. i jej syna S. K.
W uzasadnieniu wskazał, że w jego ocenie skarżąca w okresie udzielenia jej ochrony uzupełniającej kontaktowała się z rosyjskimi władzami i wielokrotnie powracała do kraju pochodzenia, nie doświadczając przy tym żadnych problemów, o czym świadczy choćby fakt uzyskania dokumentów paszportowych. Cudzoziemka nie przyznała się do wielokrotnych powrotów do kraju pochodzenia i usiłowała przekonać organ, że wyjeżdżała wyłącznie na Białoruś, gdzie miała zamieszkiwać i zajmować się handlem. Zdaniem Szefa Urzędu przeciwko powyższemu przemawia jednak fakt, że nie przedłożyła ona żadnych dowodów potwierdzających długotrwałe pobyty na Białorusi oraz nie złożyła w tej kwestii wiarygodnych zeznań. Organ pierwszej instancji nie dał też wiary wyjaśnieniom dotyczącym okoliczności uzyskania paszportów za pośrednictwem osób trzecich, ponieważ po pierwsze rosyjskie prawo wymaga osobistego stawiennictwa w celu odbioru tego dokumentu, a po drugie wersje zdarzeń przedstawione przez skarżącą oraz jej córkę różnią się od siebie w tym zakresie. Powyższe okoliczności doprowadziły Szefa Urzędu do przekonania, że skarżąca oraz jej rodzina nie mają już powodów do obaw przed powrotem do kraju pochodzenia. Sytuacja w Czeczenii uległa poprawie i stabilizacji, natomiast sama skarżąca nie ma obaw przed kontaktami z władzami kraju pochodzenia, czemu dała dowód kontaktując się z nimi w celu uzyskania paszportów. W sprawie nie wykazano także realnych zagrożeń dla bezpieczeństwa skarżącej po jej powrocie do kraju pochodzenia.
W wyniku rozpatrzenia odwołania cudzoziemki Rada do Spraw Uchodźców (dalej: Rada) decyzją z 15 stycznia 2021 r. nr RdU-357-1/S/20 utrzymała w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu decyzji wskazała, że zgodnie z art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2019 r., poz. 1666 ze zm.; dalej: ustawa o ochronie) cudzoziemca pozbawia się ochrony uzupełniającej w przypadku, gdy okoliczności, z powodu których była udzielona, przestały istnieć lub zmieniły się w taki sposób, że ochrona nie jest już wymagana. Jednocześnie, zgodnie z przepisem art. 22 ust. 2 tej ustawy, zmiana tych okoliczności musi mieć charakter na tyle znaczący i długotrwały, że dalsza obawa cudzoziemca przed doznaniem poważnej krzywdy nie jest uzasadniona. Dalej Rada wskazała, że decyzja z 2008 r. o udzieleniu skarżącej ochrony międzynarodowej na terytorium RP nie była wynikiem stwierdzenia istnienia jakiegokolwiek indywidualnego zagrożenia jej prześladowaniem ze strony podmiotów określonych w art. 16 ustawy o ochronie. Ochroną uzupełniającą na terytorium RP została objęta wyłącznie z powodu niestabilnej wówczas sytuacji w Czeczenii i trwającego tam konfliktu, które w przypadku ich powrotu mogłyby powodować zagrożenie prawa do życia, wolności i bezpieczeństwa oraz narazić na tortury lub nieludzkie i poniżające traktowanie. W ocenie Rady, w dacie wydawania niniejszej decyzji sytuacja w Czeczenii różni się wyraźnie od tej w chwili udzielenia cudzoziemce ochrony uzupełniającej i jest stabilna, a ogólny poziom bezpieczeństwa poprawił się.
Zdaniem Rady w chwili wydania decyzji nie występowały żadne przesłanki do utrzymywania ochrony uzupełniającej udzielonej skarżącej. Ponadto z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że cudzoziemka kontaktowała się z władzami kraju pochodzenia, wyrabiając sobie i swoim dzieciom biometryczne paszporty zagraniczne, wymagające osobistego stawiennictwa. Organ podkreślił, że skarżąca i jej rodzina otrzymali ww. dokumenty, co wskazuje na to, że nie tylko nie żywi ona obaw względem władz kraju pochodzenia, ale też nie jest w kręgu zainteresowania władz państwowych. Za prawidłową uznano ocenę organu pierwszej instancji o braku wiarygodności twierdzeń strony w zakresie okoliczności wyjazdu z Polski w latach 2010 – 2019 r. i zamieszkiwania na Białorusi, gdyż w tym zakresie występują duże rozbieżności i nieścisłości w zeznaniach cudzoziemki. Ustalony stan faktyczny i złożone wyjaśnienia wskazują, że ośrodek życia cudzoziemki był poza Polską.
Rada podzieliła też opinię Szefa Urzędu, że cudzoziemka nie spełniała przesłanek do udzielenia jej ochrony uzupełniającej. Wskazywała na to ówczesna sytuacja w Czeczenii, brak wiarygodnych informacji na występowanie jakiegokolwiek zindywidualizowanego zagrożenia dla niej w Federacji Rosyjskiej, a także jej kontakty urzędowe w władzami rosyjskimi i korzystanie z ochrony kraju pochodzenia oraz wieloletnie zamieszkiwanie w kraju pochodzenia po uzyskaniu w Polsce ochrony międzynarodowej.
Postanowieniem z dnia 1 lutego 2021 r. nr RdU-357-2/S/20 Rada do Spraw Uchodźców postanowiła z urzędu uzupełnić decyzję z dnia 15 stycznia 2021 r. poprzez dodanie ostatniemu zdaniu sentencji decyzji brzmienia: "niniejsza decyzja obejmuje także małoletniego syna S. K., ur. [...]".
S. S. zaskarżyła tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze zarzuciła organowi naruszenie:
1) art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r., poz. 256; dalej: k.p.a.) poprzez dowolną i wybiórczą analizę zgromadzonego materiału dowodowego przejawiającą się w błędnym uznaniu, że skarżąca powracała do kraju pochodzenia po udzieleniu jej ochrony uzupełniającej i kontaktowała się z władzami kraju pochodzenia, co w konsekwencji doprowadziło do nieuzasadnionego pozbawienia jej tego prawa pobytowego;
2) art. 111 § 1a i § 1b k.p.a. poprzez uzupełnienie sentencji decyzji w trybie przewidzianym w tym artykule, mimo że uzupełnienie dotyczyło istotnego jej elementu i zastosowanie powyższego trybu należy uznać za niedopuszczalne w tym wypadku.
W odpowiedzi na skargę Rada wniosła o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie przywołanym na wstępie wyrokiem oddalił skargę.
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że organy obu instancji słusznie przyjęły, że wygasły przyczyny udzielenia ochrony uzupełniającej. Świadczą o tym dwie podstawowe kwestie: poprawa stanu bezpieczeństwa obywateli w Czeczenii oraz fakt kontaktowania się skarżącej z władzami kraju pochodzenia w celu wyrobienia sobie i swojej rodzinie paszportów. Niezależnie od szczegółowych okoliczności uzyskania tych dokumentów, świadczy to o tym, że po pierwsze nie obawia się ona ewentualnych negatywnych działań władz rosyjskich, a po drugie, że nie stanowi ona przedmiotu ich zainteresowania. Obydwie kwestie stanowiły dla organów podstawę do stwierdzenia, że nie ma już dalszych przesłanek do objęcia skarżącej ochroną uzupełniającą. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w toku postępowania skarżąca nie wykazała żadnych okoliczności, które mogłyby stanowić dla organów podstawę do przyjęcia, że w dalszym ciągu występuje wobec niej zindywidualizowane zagrożenie krzywdą, o którym mowa w art. 22 ust. 2a ustawy o ochronie.
Kwestionowana przez skarżącą ocena zgromadzonego materiału dowodowego, w ocenie Sądu, ma w niniejszej sprawie jedynie pomocnicze znaczenie wobec opisanych powyżej ustaleń. Jednocześnie ocena ta jednoznacznie wykazuje niespójność wyjaśnień udzielonych w toku postępowania, w szczególności tych dotyczących okoliczności faktycznych uzyskania paszportu. Skarżąca utrzymywała, że dokumenty paszportowe uzyskała z pomocą znajomych i nie wyjeżdżała do kraju pochodzenia w celu ich odebrania. Stoi to w sprzeczności z ustaleniami organów dotyczącymi przepisów paszportowych Federacji Rosyjskiej, wedle których starający się musi odebrać dokument osobiście. Sugerowane przez skarżącą "nieformalne" sposoby uzyskania paszportu z pominięciem tych przepisów nie mogą być podstawą do uznania, że ustalenia organów są błędne. Sąd podzielił ocenę organów, że wyjaśnienia skarżącej są w tym zakresie niewiarygodne. W ocenie Sądu dalsze nieścisłości dotyczące faktycznego miejsca pobytu skarżącej oraz jej dzieci podczas opuszczania terytorium Polski umacniają jedynie przekonanie co do jej ogólnej wiarygodności.
Sąd wyjaśnił, że podstawowym powodem pozbawienia skarżącej ochrony uzupełniającej była dokonana na nowo ocena istnienia przesłanek wskazanych w art. 15 ustawy o ochronie, z której wynikło, że brak jest dalszych podstaw do udzielania tejże ochrony. W tym zakresie zarzuty naruszenia przepisów postępowania administracyjnego – art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. uznał za niezasadne. Organy administracji zgromadziły bowiem materiał dowodowy wystarczający do rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy i dokonały jego prawidłowej oceny. W ocenie Sądu dowody z zeznań skarżącej przede wszystkim nie wykazały nowych okoliczności uzasadniających utrzymywanie ochrony uzupełniającej, a dodatkowo wzbudziły wątpliwości co do faktycznego celu podróży skarżącej i jej dzieci.
W odniesieniu do kwestii naruszenia art. 111 § 1a i § 1b k.p.a. Sąd pierwszej instancji wskazał, że zastosowanie ww. przepisów było konieczne ze względu na to, że uzupełnienie decyzji dotyczyło istotnej kwestii, jaką było objęcie przedmiotowym postępowaniem również syna skarżącej. Jednocześnie zauważył, że na żadnym etapie postępowania nie kwestionowano faktu objęcia nim małoletniego S. K., a ponadto skarżąca nie wskazała, na czym konkretnie miałoby polegać naruszenie jej praw poprzez zastosowanie powyższego przepisu.
S. S. wywiodła skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości. Sądowi pierwszej instancji zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 141 § 4 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz.U. z 2023 r., poz. 259; dalej: p.p.s.a.) polegające na nienależytym wyjaśnieniu, czy organ, który wydał zaskarżoną decyzję, naruszył przepisy normujące przebieg postępowania administracyjnego i czy naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy, czego efektem było bezkrytyczne przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji ustalonego przez organ administracji stanu faktycznego odnośnie do uzyskania dokumentu podróży przez skarżącą oraz zagrożenia naruszania jej praw i wolności w razie powrotu do kraju pochodzenia, co doprowadziło do oddalenia skargi pomimo naruszenia przez ten organ art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Z uwagi na powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, zasądzenie od Rady kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Rada wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Jak stanowi art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 powołanej ustawy, a taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie, to Sąd rozpoznający sprawę związany jest granicami kasacji.
Rozpoznając w powyższych granicach wniesioną skargę kasacyjną należało uznać, że nie zawiera ona usprawiedliwionych podstaw.
W ramach grupy zarzutów naruszenia prawa procesowego skarżąca kasacyjnie wskazała m.in. na naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził, aby uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone z naruszeniem ww. przepisu.
Zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. może być skutecznie postawiony w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów wymienionych w tym przepisie i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania (por. uchwałę NSA z 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09; wyrok NSA z 20 sierpnia 2009 r., II FSK 568/08; publ. CBOSA). Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a samo uchybienie musi uniemożliwiać kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku (por. wyroki NSA: z 28 września 2010 r., I OSK 1605/09; 13 października 2010 r., II FSK 1479/09; publ. CBOSA). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie posiada takich wad, które uzasadniałyby uwzględnienie skargi kasacyjnej. Zawiera ono wszystkie niezbędne elementy określone w ww. przepisie i daje odpowiedź co do zasadniczych powodów uwzględnienia skargi. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji niewątpliwie odniósł się w sposób wystarczająco szczegółowy do istoty sprawy i wszystkich istotnych kwestii podnoszonych w skardze, tj. przede wszystkim przyczyn stwierdzenia, że nie ma już dalszych przesłanek do objęcia skarżącej ochroną uzupełniającą, jak i oceny wiarygodności jej zeznań odnośnie do pobytów na Białorusi oraz uzyskania paszportu zagranicznego. Podkreślić też trzeba, że za pomocą zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez Sąd stanu faktycznego, a do czego zdaje się dążyć za pomocą powyższego zarzutu skarżąca kasacyjnie.
Niezasadny jest również zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w powiązaniu z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Podstawę prawną zaskarżonego do Sądu pierwszej instancji rozstrzygnięcia stanowi art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie, zgodnie z którym cudzoziemca pozbawia się ochrony uzupełniającej w przypadku, gdy okoliczności, z powodu których była udzielona, przestały istnieć lub zmieniły się w taki sposób, że ochrona nie jest już wymagana. Jednocześnie w art. 22 ust. 2 ustawodawca ograniczył możliwość zastosowania tego przepisu jedynie do sytuacji, gdy zmiana okoliczności ma charakter na tyle znaczący i długotrwały, że dalsza obawa cudzoziemca przed doznaniem poważnej krzywdy nie jest uzasadniona. A zatem obowiązkiem organu w postępowaniu o pozbawienie ochrony uzupełniającej w oparciu o ww. podstawę prawną jest ustalenie, czy i w jaki sposób zmieniły się okoliczności, z powodu których udzielono cudzoziemcowi ochrony uzupełniającej oraz czy zmiana ta ma charakter na tyle trwały, że po stronie cudzoziemca nie istnieje uzasadniona obawa doznania poważnej krzywdy.
Przypomnieć warto, że udzielenie cudzoziemcowi ochrony uzupełniającej na podstawie art. 15 ustawy o ochronie następuje wyłącznie w przypadku kumulatywnego spełnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie, zawierających w sobie element obiektywny i subiektywny. I tak, ocena sytuacji panującej w kraju pochodzenia aplikanta pod kątem rzeczywistego ryzyka doznania poważnej krzywdy w formach opisanych w pkt 1-3 art. 15 ustawy stanowi niewątpliwie element obiektywny. Z kolei ocena, czy ze względu na to ryzyko aplikujący nie może lub nie chce korzystać z ochrony kraju pochodzenia, jest elementem subiektywnym. Ten drugi element charakteryzuje stosunek cudzoziemca do korzystania z ochrony kraju pochodzenia (niemożność, niechęć) i możliwy jest do stwierdzenia na podstawie całokształtu jego zachowań i deklaracji – przede wszystkim zamiaru wyjazdu do kraju pochodzenia mimo grożącego mu tam niebezpieczeństwa lub realizacji tego celu. Oba omawiane elementy wchodzą zatem w zakres pojęcia "okoliczności, z powodu których ochrona była udzielona", którym posługuje się art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie. Do pozbawienia tej ochrony na ww. podstawie niezbędna jest zatem ocena zarówno sytuacji panującej w kraju pochodzenia, jak i stwierdzenie, że nastąpiła zmiana w stosunku cudzoziemca do korzystania z ochrony kraju pochodzenia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego potwierdza prawidłowość oceny dokonanej przez orzekające w sprawie organy oraz Sąd pierwszej instancji co do tego, że w przypadku skarżącej nastąpiła nie tylko trwała zmiana sytuacji w kraju pochodzenia, ale również zmiana jej stosunku do korzystania z ochrony tego kraju.
Jak wynika z decyzji Szefa Urzędu z 30 grudnia 2008 r. udzielenie skarżącej ochrony uzupełniającej nastąpiło z uwagi na ogólną sytuację w Republice Czeczenii. Jak stwierdzono w tym orzeczeniu, cudzoziemka jest narażona na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy w związku z poniżającym traktowaniem, którego dopuszczają się władze FR oraz inne podmioty w stosunku do osób narodowości czeczeńskiej zamieszkujących w Republice Czeczenii. W toku kontrolowanego obecnie postępowania w przedmiocie pozbawienia ochrony uzupełniającej Szef Urzędu zebrał aktualne informacje o kraju pochodzenia, tj. opracowania Ośrodka Studiów Wschodnich i Wydziału Informacji o Krajach Pochodzenia UdSC sporządzone w okresie od 25 września 2018 r. do 31 stycznia 2020 r. (k. 178-190 akt organu pierwszej instancji). Na tej podstawie stwierdził, że na terytorium Republiki Czeczenii nadal działają separatystyczne i islamistyczne formacje zbrojne, które co jakiś czas atakują posterunki policji lub budynki rządowe. Incydentalnie dochodzi również do operacji antyterrorystycznych służb specjalnych, w efekcie których zdarzają się zatrzymania, aresztowania i zaginięcia bez wieści. Wskazano jednak, że działania bojowników i akcje odwetowe północnokaukaskich struktur siłowych prowadzone są punktowo i nie stanowią powszechnego zagrożenia dla ludności cywilnej, mimo że ludność cywilna również incydentalnie staje się ofiarą tych działań. Ocenę tę w pełni podzieliła Rada, uznając ww. opracowania za nadal aktualne. Stwierdziła, że źródła międzynarodowe nie wskazują na takie pogorszenie się sytuacji w Federacji Rosyjskiej w ostatnim czasie, które mogłoby skutkować koniecznością udzielania ochrony międzynarodowej wszystkim osobom narodowości czeczeńskiej.
Co istotne, tych okoliczności skarżąca kasacyjnie w żaden sposób nie zakwestionowała w rozpoznawanej skardze kasacyjnej (jak również wcześniej w toku postępowania administracyjnego oraz w trakcie postępowania przed Sądem pierwszej instancji). Autor skargi kasacyjnej formułując zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 art. 80 k.p.a. nie podnosił argumentów wskazujących na wadliwość zgromadzenia i oceny materiału dowodowego w zakresie porównania sytuacji, jaka panowała w kraju pochodzenia cudzoziemki w momencie wydania decyzji w 2008 r. oraz obecnej. Nie podjęto również próby podważenia wiarygodności opracowań sporządzonych przez Ośrodek Studiów Wschodnich i Wydział Informacji o Krajach Pochodzenia UdSC dotyczących aktualnej sytuacji w Czeczenii. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony do badania ewentualnej wadliwości zaskarżonego orzeczenia we wskazanym wyżej zakresie, gdyż wykraczałoby to poza ramy wyznaczone zarzutami skargi kasacyjnej.
Mając powyższe na uwadze przyjąć należało, że prawidłowo Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko organów, iż aktualna sytuacja w kraju pochodzenia skarżącej znacznie różni się od tej, która panowała w 2008 r., gdy cudzoziemce udzielono ochrony uzupełniającej. Spełniony zatem został element obiektywny przesłanki zmiany okoliczności, z powodu których ochrona była udzielona, a którym posługuje się art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie. Kwestią sporną w niniejszej sprawie pozostaje zatem ocena, czy Sąd pierwszej instancji prawidłowo zaaprobował ocenę organów administracji, że po stronie cudzoziemki nie istnieje subiektywnie uzasadniona obawa doznania poważnej krzywdy ani zagrożenia bezpieczeństwa, o czym świadczyć miały jej kontakty z organami władzy rosyjskiej w celu wyrobienia paszportu zagranicznego. W ocenie skarżącej kasacyjnie organy niezasadnie odmówiły wiarygodności jej zeznaniom, że rosyjski paszport zagraniczny uzyskała w sposób nieoficjalny, przez pośrednika, tj. bez osobistego stawiennictwa w kraju pochodzenia, jak również że za granicę wyjeżdżała jedynie na Białoruś, a nie do kraju pochodzenia.
Wbrew ocenie skarżącej kasacyjnie trafnie organy administracji oraz Sąd pierwszej instancji stwierdziły, że za tym, iż po stronie cudzoziemki nie istnieje uzasadniona obawa doznania poważnej krzywdy, przemawia fakt nawiązania kontaktów z władzami kraju pochodzenia w celu wyrobienia paszportu zagranicznego, a do czego niezbędny był powrót do Czeczenii i osobiste stawiennictwo w organie wydającym paszport biometryczny. W ocenie Sądu w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę zebrane dowody zostały ocenione w zgodzie z zasadą swobodnej oceny dowodów a skarżąca kasacyjnie nie podważyła tej oceny.
Skarżąca w toku postępowania administracyjnego konsekwentnie zaprzeczała, aby była w kraju pochodzenia, tłumacząc, że dokumenty podróży, tj. rosyjskie biometryczne paszporty zagraniczne wyrobiła w 2012 r. nieoficjalnie. Według zeznań skarżącej, miały one zostać wyrobione przez kolegę męża, S., któremu w 2012 r. wysłali pieniądze, a paszporty wyrobili "Ci, którzy robią paszporty za pieniądze". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego argumentacja ta, jakoby paszport zagraniczny skarżącej (oraz jej syna) miał być wyrobiony bez jej udziału i bez jej wyjazdu do Rosji ani Czeczenii, przez pośrednika, nie może jednak odnieść zamierzonego skutku. Wbrew twierdzeniom skarżącej kasacyjnie organy administracji oraz Sąd pierwszej instancji prawidłowo oceniły, że cudzoziemka w czasie wyjazdów z Polski nawiązała kontakt z administracją Federacji Rosyjskiej, o czym świadczy fakt legitymowania się przez nią paszportem biometrycznym wydanym przez organy tego kraju.
Wprawdzie w swoich decyzjach organy obu instancji nie odniosły się wprost do szczegółowych opracowań dotyczących procedury wyrobienia rosyjskiego paszportu zagranicznego (biometrycznego), jednak wadę w tym zakresie należało ocenić jako niemającą istotnego wpływu na treść rozstrzygnięcia – niezależnie od tego, że kwestia ta również nie była podnoszona w skardze kasacyjnej. Organy uznały wszak, że posiadają wiedzę co do procedury wyrobienia rosyjskiego biometrycznego paszportu zagranicznego – z pewnością z innych podobnych spraw w przedmiocie pozbawienia ochrony uzupełniającej, w których wykorzystywano szczegółowe opracowania Wydziału Informacji o Krajach Pochodzenia UdSC. Opracowana te znane są również Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, a wynika z nich bezsprzecznie, że w świetle prawa rosyjskiego, jak i z uwagi na charakter informacji zawartych w paszporcie biometrycznym (pobranie odcisków palców), nie było możliwe wyrobienie takiego paszportu nie przebywając w miejscu, na terenie Federacji Rosyjskiej – i to zarówno odnośnie do możliwości złożenia wniosku, jak i odbioru paszportu. Ustalenia te są zbieżne z oceną organów orzekających w niniejszej sprawie, które stwierdziły, że rosyjskie prawo wymaga osobistego stawiennictwa wnioskującego o dokument podróży.
Podkreślić w tym miejscu należy szczególną rolę paszportu jako stosowanego powszechnie dokumentu podróży (międzynarodowych). Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II OSK 1754/21 (orzeczenie dostępne w CBOSA), paszport zagraniczny, o ile stanowi uznany dokument podróży i nie nosi śladów sfałszowania lub podrobienia ani nie został zidentyfikowany jako dokument skradziony, przywłaszczony, utracony w inny sposób czy unieważniony, powinien korzystać ze szczególnej mocy dowodowej, na równi z polskimi dokumentami urzędowymi na mocy art. 76 k.p.a. Paszport zagraniczny stanowi nie tylko dowód tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone, ale też korzysta z domniemania, że został wydany zgodnie z przepisami prawa, przez powołany do tego organ w przewidzianej prawem procedurze. Nie wyklucza to oczywiście możliwości przeprowadzenia dowodu przeciwko autentyczności i treści takiego dokumentu – również w zakresie trybu jego wydania, za pomocą wszelkich dostępnych środków dowodowych. Stanowisko to w pełni podziela Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę.
W okolicznościach niniejszej sprawy dla podważenia faktu wyrobienia biometrycznego dokumentu podróży z zachowaniem wszelkich przewidzianych w tym zakresie wymogów prawa, w tym przy osobistej obecności zainteresowanej w placówce w kraju pochodzenia, nie jest jednak wystarczające gołosłowne twierdzenie strony, która podnosi, że dokument taki uzyskała w sposób nieoficjalny, przez pośrednika. Zdawkowa argumentacja autora skargi kasacyjnej, że "faktem powszechnie znanym jest, że procedury prawne często w Rosji mają charakter formalny, a decydujące znaczenie ma przejęta nieformalna praktyka odbiegająca od regulacji prawnych; szczególnie ma to miejsce na Kaukazie Północnym", w żadnej mierze nie odnosi się do indywidualnej sytuacji skarżącej i nie uwiarygadnia jej zeznań odnośnie do uzyskania rosyjskiego paszportu zagranicznego przez pośredników, bez wyjazdu do Rosji. Nawet bowiem ewentualne stwierdzenie, że na terenie Federacji Rosyjskiej występują przypadki uzyskania przez Czeczenów paszportów z pominięciem oficjalnych procedur – co, należy podkreślić, nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym – to nie byłoby to równoznaczne z udowodnieniem, że również skarżąca uzyskała swój paszport drogą "nieoficjalną", tj. m.in. bez dochowania wymogu osobistego stawiennictwa we właściwym organie kraju pochodzenia. Nie wyjaśniła w sposób wiarygodny, w jaki sposób możliwe było uzyskanie przez nią paszportu biometrycznego bez osobistego stawiennictwa i oddania odcisków palców. Zaznaczyć należy, że to nie na organie administracji, ale na skarżącej, jako stronie podważającej dowód z paszportu zagranicznego (biometrycznego), spoczywał ciężar wykazania, że dokument ten został uzyskany w sposób sprzeczny z przewidzianą procedurą, tj. bez jej osobistego stawiennictwa w kraju pochodzenie, w organie wydającym dokument.
W konsekwencji niepodważone skutecznie przez skarżącą prawidłowe ustalenie organów dotyczące kontaktowania się z organami władzy rosyjskiej i powrotu skarżącej do kraju pochodzenia w celu wyrobienia dokumentu podróży jest dowodem na to, że w odczuciu skarżącej w kraju pochodzenia nie występowało rzeczywiste ryzyko doznania przez nią poważnej krzywdy. Rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy jest zaś, jak wynika z art. 15 ustawy ochronie, podstawową przesłanką udzielenia ochrony uzupełniającej. Tym samym trafnie organy orzekające w niniejszej sprawie oraz Sąd pierwszej instancji oceniły, że po stronie skarżącej nie istnieje uzasadniona obawa o doznanie poważnej krzywdy w kraju pochodzenia. Dodatkowo, fakt wydania cudzoziemce paszportu przez służby Federacji Rosyjskiej jednoznacznie wskazuje, że strona znajduje się pod opieką władz kraju pochodzenia, którą dobrowolnie przyjęła. Powyższa okoliczność, w powiązaniu z wykazanym wcześniej wyjazdem do kraju pochodzenia, potwierdza tylko ocenę, że skarżąca nie żywi obawy przed zagrożeniem, jakiego mogłaby doznać w przypadku powrotu do kraju pochodzenia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dostrzeżone przez organy sprzeczności w zeznaniach skarżącej kasacyjnie i jej córki w zakresie okoliczności uzyskania paszportów zagranicznych, tj. czy uzyskały je zaocznie dzięki koledze męża – według matki, czy przy pomocy krewnych matki – według córki, uznać należy w tej sytuacji jako nie wpływające w sposób istotny na przedstawione wyżej stanowisko. Twierdzenie o pozyskaniu paszportów zagranicznych drogą nieoficjalną nie zostało bowiem udowodnione ani nawet uprawdopodobnione (poza gołosłowną deklaracją strony) ani przez skarżącą kasacyjnie S. S., ani w odrębnym postępowaniu dotyczącym I. D. – niezależne od tego, kto według nich miał być pośrednikiem w uzyskaniu tych dokumentów. W stanie faktycznym niniejszej sprawy zaistniały zatem dostateczne przesłanki do uznania, że skarżąca powracała do kraju pochodzenia, co było niezbędne do wyrobienia paszportu zagranicznego. Wykazane wyżej rozbieżności w zeznaniach rzutują zaś wyłącznie na ogólną ocenę wiarygodności strony.
Zgodzić się trzeba z Sądem pierwszej instancji także co do tego, że nieścisłości w zeznaniach skarżącej dotyczące faktycznego miejsca pobytu jej i dzieci podczas opuszczania terytorium Polski (również skonfrontowane z zeznaniami jej córki I. D.) mają w tym zakresie znaczenie drugorzędne, wpływające przede wszystkim na ocenę ogólnej wiarygodności strony. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że na gruncie spraw dotyczących udzielania cudzoziemcom ochrony międzynarodowej szczególną wartość dowodową mają właśnie zeznania wnioskodawcy i ocena ich wiarygodności. Za wiarygodne można zaś uznać tylko takie twierdzenia wnioskodawcy, które są spójne, przekonywujące, niesprzeczne i zasadniczo możliwe do uwierzenia. W szczególności ocena niewiarygodności cudzoziemca będzie wynikiem składania przez niego w toku postępowania sprzecznych wyjaśnień. W niniejszej sprawie trafnie organy podały w wątpliwość wiarygodność zeznań cudzoziemki odnośnie jej wielokrotnych i długoterminowych pobytów na Białorusi i nie wracania do kraju pochodzenia, zaś w skardze kasacyjnie nie przedstawiono przekonywującej argumentacji, która by podważyła prawidłowość takiej oceny.
Jak zeznała skarżąca w piśmie z 9 stycznia 2020 r. i podczas przesłuchania w dniu 4 lutego 2020 r., kiedy wyjeżdżała z Polski, przebywała wówczas na Białorusi i podczas kolejnych pobytów mieszkali w tym samym miejscu, tj. u swoich znajomych (O. R.) przy ulicy [...] w B. Zgodnie z zeznaniami skarżącej pod wskazanym adresem przebywała każdorazowo począwszy od września 2010 r., tj. w okresach: od 22 września 2010 r. do 8 marca 2011 r., od 16 maja 2011 r. do 5 stycznia 2012 r., od 18 stycznia 2012 r. do 20 marca 2012 r. i od 20 marca 2012 r. do 18 kwietnia 2012 r., od 26 kwietnia 2012 r. do 24 lutego 2013 r., od 25 kwietnia 2013 r. do 1 kwietnia 2015 r., od 12 maja 2015 r. do 4 kwietnia 2017 r., od 13 maja 2017 r. do 30 czerwca 2018 r. Jak wynika z powyższego zestawienia, na przełomie niemal ośmiu lat od września 2010 r. do czerwca 2018 r. skarżąca przebywała w Polsce łącznie jedynie ok. 7-8 miesięcy, kiedy to powracała z Białorusi. Każdorazowe jej pobyty w B. były długotrwałe, wynosiły od kilku tygodni i miesięcy do nawet dwóch lat. Pomimo tego skarżąca nie posiadała żadnych dowodów potwierdzających, że przez wiele lat mieszkała na Białorusi, a nadto w trakcie przesłuchania wykazała się brakiem wiedzy z zakresu codziennego życia w B. Skarżąca posiadała znikomą wiedzą na temat topografii B. Wprawdzie wymieniła dwie linie autobusowe jeżdżące w B. i pobieżnie opisała krótką trasę linii autobusowej, którą dojeżdżała na bazar zlokalizowany przy dworcu w centrum miasta, niemniej nie znała topografii najbliższej okolicy ulicy [...] w B., gdzie mieszkała (na pytanie o sąsiadujące z nią ulice, odpowiedziała "nie wiem"). Co niemniej ważne, skarżąca nie była w stanie wymienić nazw produktów spożywczych na Białorusi, w tym produktów mlecznych, które – jak sama zeznała – kupowała tam. Logika i doświadczenie życiowe wskazuje zaś, że osoba, która przez kilka lat mieszkała w jednym miejscu (mimo okresowych, stosunkowo krótkich wyjazdów stamtąd) i które w rzeczywistości było w tym czasie jej centrum życiowym, potrafi dostatecznie szczegółowo opisać różne aspekty związane z życiem codziennym w tym miejscu, jak chociażby wskazać najbliższe ulice sąsiadujące z jej miejscem zamieszkania, opisać oznakowanie tablic rejestracyjnych na tamtejszych samochodach czy wymienić nazwy bądź marki produktów spożywczych tam dostępnych – a o to właśnie skarżąca była pytana podczas przesłuchania przed organem pierwszej instancji. Brak wiedzy skarżącej w tych podstawowych kwestiach życia codziennego, w połączeniu z nieprzedstawieniem przez nią jakichkolwiek dowodów potwierdzających jej długotrwałe pobyty na Białorusi, uprawniał organy do oceny jej zeznań w zakresie odnoszącym się do jej wielokrotnych i długotrwałych pobytów na Białorusi za niewiarygodne. Taka ocena, jak trafnie wywiódł Szef Urzędu, nie wyklucza jednocześnie uznania, że cudzoziemka po uzyskaniu ochrony uzupełniającej mogła okresowo przebywać także na terytorium Białorusi. Niemniej zgromadzony materiał dowodowy, przede wszystkim zeznania samej skarżącej, nie pozwalały na przyjęcie za prawdziwą prezentowanej przez nią wersji wydarzeń, że każdorazowo wyjeżdżając z Polski we wskazanym w decyzjach okresie od 2009 r. do 2018 r. przebywała wyłącznie na Białorusi (nie licząc jednego wyjazdu do M. w 2015 r. na pogrzeb ojca męża) i nie powracała do kraju pochodzenia.
Wbrew twierdzeniom skarżącej kasacyjnie organy administracji prawidłowo ustaliły stan faktyczny w zakresie niezbędnym do wydania rozstrzygnięcia w oparciu o art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy o ochronie. Wprawdzie przyznać trzeba, że żaden dowód znajdujący się w aktach sprawy nie wskazuje bezpośrednio, że cudzoziemka z całą pewnością przebywała w Federacji Rosyjskiej po uzyskaniu ochrony uzupełniającej w Polsce, jednakże nawet jeśliby przyjąć za prawdziwe jej zeznania, że w kraju pochodzenia bezpośrednio nie przebywała, to sam fakt zwracania się do swojego kraju o wydanie nowych dokumentów podróży jednoznacznie wskazuje, iż ocena organów administracji co do braku obaw dotyczących indywidualnego zagrożenia nie wykracza poza swobodną ocenę dowodów. Należy ze wszech miar podkreślić, że dla zaistnienia przesłanki określonej w art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy ochronie nie jest niezbędne, aby cudzoziemcy po uzyskaniu ochrony powrócili do kraju pochodzenia, a zatem nawet jeśli ocena organów oraz Sądu pierwszej instancji w tym zakresie nie znajduje wprost potwierdzenia w dokumentach znajdujących się w aktach sprawy, to i tak zebrany materiał dowodowy pozwolił na przyjęcie, że prawidłowo organy administracji oceniły, iż zostały spełnione przesłanki określone w omaw. przepisie (por. wyrok NSA z 8 marca 2021 r., II OSK 3302/20; niepubl.).
Reasumując, wskazany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów postępowania – art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nie zasługuje na uwzględnienie. Tym samym, wbrew ocenie skarżącej kasacyjnie, materiał dowodowy został zgromadzony i oceniony przez organy administracji prawidłowo, a Sąd pierwszej instancji nie miał podstaw, by ocenę tę podważać, bowiem nie naruszono w tym względzie odpowiednich przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.
Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku.
Zgodnie z art. 156 § 1 p.p.s.a. Sąd z urzędu może sprostować w wyroku niedokładności, błędy pisarskie albo rachunkowe lub inne oczywiste omyłki. Jak stanowi natomiast art. 156 § 3 tej ustawy, jeżeli sprawa toczy się przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, Sąd ten może z urzędu sprostować wyrok pierwszej instancji. W niniejszej sprawie w zaskarżonym wyroku z dnia 14 lipca 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie błędnie wskazał nazwisko skarżącej "S." zamiast prawidłowego brzmienia "S.". Błąd w zakresie niewłaściwego oznaczenia nazwiska skarżącej uznać należało za oczywistą omyłkę, a tym samym zaszły podstawy do sprostowania przedmiotowego wyroku, wpisując prawidłowo nazwisko skarżącej. Z powyższych względów, w oparciu o art. 156 § 1 i 3 p.p.s.a., orzeczono jak w punkcie drugim wyroku.