II OSK 2146/21

II OSK 2146/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-06-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-09-23
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Małgorzata Miron /przewodniczący sprawozdawca/
Mirosław Gdesz
Tomasz Zbrojewski
Symbol z opisem
6272 Wizy, zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony, na osiedlenie się, wydalenie z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej
Hasła tematyczne
Cudzoziemcy
Sygn. powiązane
III OSK 2146/21 - Wyrok NSA z 2023-04-21
II OSK 3896/19 - Postanowienie NSA z 2020-01-22
II SA/Bd 1123/18 - Wyrok WSA w Bydgoszczy z 2019-05-22
Skarżony organ
Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 35
art. 348 pkt 2
Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach - t.j.
Dz.U. 2020 poz 256
art. 7, art. 77 par. 1, art. 78 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 188, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 156 par. 1 i 3
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Miron (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski Sędzia del. WSA Mirosław Gdesz Protokolant starszy inspektor sądowy Monika Dworakowska po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2022 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 kwietnia 2021 r. sygn. akt IV SA/Wa 1967/20 w sprawie ze skargi M. A. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia 15 maja 2020 r. nr DL.WIPO.412.364.2020/MKi w przedmiocie zobowiązania do powrotu i zakazu ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję, 2. prostuje zaskarżony wyrok w taki sposób, że w miejsce nazwiska skarżącego "O." wpisać "A.", 3. zasądza od Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców na rzecz M. A. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2021 r. sygn. akt IV SA/Wa 1967/20 oddalił skargę M. O. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia 15 maja 2020 r. nr DL.WIPO.412.364.2020/MKi w przedmiocie zobowiązania do powrotu i zakazu ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen.
Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
W dniu 30 listopada 2019 r. Komendant Placówki Straży Granicznej w Olsztynie (dalej: Komendant PSG) wszczął z urzędu postępowanie w sprawie zobowiązania do powrotu M. O. (obywatela Bangladeszu). Następnie 30 stycznia 2020 r. decyzją nr WM-OL/015/D-ZDP/2020 organ orzekł o zobowiązaniu ww. cudzoziemca do powrotu bez określenia terminu dobrowolnego powrotu i o zakazie jego ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen na okres 1 roku.
W ocenie organu I instancji w sprawie zachodzi przesłanka zobowiązania do powrotu, o której mowa w art. 302 ust. 1 pkt 1 i 10 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2020 r., poz. 35; dalej: ustawa o cudzoziemcach), z uwagi na fakt, że cudzoziemiec przebywa na terytorium Polski bez wymaganej ważnej wizy lub innego dokumentu uprawniającego go do wjazdu i pobytu na tym terytorium oraz przekroczył granicę wbrew przepisom prawa. Jednocześnie Komendant Placówki Straży Granicznej w Olsztynie stwierdził, że w sprawie nie zachodzą okoliczności uzasadniające odstąpienie od zobowiązania cudzoziemca do powrotu, w szczególności uzasadniające udzielenie zgody na pobyt ze względów humanitarnych, czy zgody na pobyt tolerowany.
Po rozpatrzeniu odwołania M. O. Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: Szef Urzędu) decyzją z 15 maja 2020 r. nr DL. WIPO.412.364.2020/MKi utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
Organ odwoławczy stwierdził, że 29 listopada 2019 r. funkcjonariusze Placówki Straży Granicznej w Olsztynie przeprowadzili kontrolę legalności pobytu wobec obywatela Bangladeszu M. O. W trakcie kontroli cudzoziemiec okazał paszport wydany przez władze Bangladeszu ważny od 26 października 2018 r. do 25 października 2023 r. Cudzoziemiec nie posiadał wizy ani innego ważnego dokumentu uprawniającego go do wjazdu na terytorium Polski i pobytu na nim. Wobec powyższego pobyt cudzoziemca na terytorium Polski jest nielegalny. W sprawie zaszła dyspozycja art. 302 ust. 1 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach.
Ponadto cudzoziemiec dopuścił się nielegalnego przekroczenia granicy, wypełniając tym samym przesłankę art. 302 ust. 1 pkt 10 ww. ustawy o cudzoziemcach. Jak bowiem ustalono, cudzoziemiec wjechał na terytorium Wielkiej Brytanii na podstawie wizy seria ważnej od 15 marca do 15 września 2011 r., uprawniającej do wielokrotnego wjazdu na terytorium Wielkiej Brytanii z określonym czasem pobytu – 180 dni. Podczas przesłuchania w dniu 29 listopada 2019 r. cudzoziemiec zeznał, że w 2011 r. wjechał, zgodnie z przepisami, na podstawie ważnej wizy, do Wielkiej Brytanii. Następnie podróżował po Europie bez dokumentów do tego uprawniających i ostatecznie przyjechał do Polski na początku tego roku.
Zdaniem organu II instancji wobec strony nie zaszły okoliczności z art. 302 ust. 2, czy z art. 303 ust. 2 ustawy o cudzoziemcach, wyłączające stosowanie jej art. 302 ust. 1 pkt 1, jak również nie zachodzą okoliczności, o którym mowa w art. 303 ust. 1 ustawy o cudzoziemcach.
W ocenie Szefa Urzędu M. O. nie przedstawił żadnych obaw przed powrotem do kraju pochodzenia. Wobec powyższego organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie występuje którakolwiek z przesłanek wymienionych w art. 348 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach.
Odnosząc się do przesłanki zawartej w art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach organ wskazał, że podczas przesłuchania cudzoziemiec oświadczył: "(...) Potem wyjechałem do N. i tam poznałem moją dziewczynę. (...) Mieszkam tam ze swoją dziewczyną od około 8 miesięcy, dokładnie nie pamiętam od kiedy. Jesteśmy razem, ona nazywa się A. A., jest Polką. Mieszkamy razem w jej mieszkaniu, ona teraz nie pracuje bo jest chora, wcześniej pracowała w Sądzie (...)". Na pytania o posiadanie innych członków rodziny w Polsce odpowiedział przecząco.
W odwołaniu zarzucono z kolei, że Komendant PSG nie rozważył należycie, czy w stosunku do cudzoziemca nie zachodzą przesłanki do udzielenia mu zgody na pobyt ze względów humanitarnych (z uwagi na prawo do poszanowania życia rodzinnego w rozumieniu przepisów Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności).
Dokonując oceny, czy zaskarżona decyzja naruszałaby prawo cudzoziemca do życia rodzinnego, czy prywatnego, organ odwoławczy zwrócił uwagę, że decyzja orzeka wprawdzie o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu, jednak orzeczony zakaz ponownego wjazdu na terytorium Polski nie jest bezterminowy – wynosi rok. Ewentualna ingerencja w prawo, o którym mowa w art. 8 Konwencji, nie ma zatem charakteru bezterminowego. Wprawdzie skarżący utrzymuje pewne relacje osobiste z obywatelką polską A. A., jednakże w ocenie Szefa Urzędu powyższe kontakty nie wyczerpują znamion życia rodzinnego, o którym mowa w art. 348 pkt 2 ustawy. M. O. poznał A. A. niecały rok przed zatrzymaniem, po czterech miesiącach zamieszkali wspólnie w jej mieszkaniu w N. Tak więc cudzoziemiec zamieszkiwał z nią jedynie przez osiem miesięcy. Organ wskazał, że cudzoziemiec nawiązał te relacje osobiste, gdy przebywał na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nielegalnie. Wobec powyższego musiał sobie zdawać sprawę z możliwych tego konsekwencji dla nawiązywania przez niego bliższych relacji osobistych. W ocenie organu odwoławczego brak jest podstaw do uznania, że odwołujący prowadzi z ww. obywatelką polską życie rodzinne w rozumieniu Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Nie posiada on w naszym kraju majątku trwałego ani stałych legalnych źródeł dochodu stanowiących podstawę jej egzystencji. Brak jest również podstaw do stwierdzenia, że jego centrum życiowe zostało bezpowrotnie przeniesione do Polski, oraz że jego powrót do kraju pochodzenia w drastyczny sposób pogorszy jego sytuację osobistą.
Organ nie stwierdził, aby wobec M. O. zachodziły okoliczności z art. 349 ustawy o cudzoziemcach, a zatem nie ma wobec niego zastosowania przesłanka z art. 351 pkt 1 tej ustawy.
Odnosząc się do zarzutów odwołania Szef Urzędu uznał, że organ I instancji prawidłowo zgromadził materiał dowodowy w sprawie, a w następnej kolejności dokonał rzetelnej oceny znaczenia i wartości dowodów, z uwzględnieniem zasady praworządności, a ponadto rozpatrzył całość zebranego w sprawie materiału dowodowego.
Odnosząc się do zawartego w treści odwołania wniosku o przeprowadzenie dowodów (tj. przeprowadzenie konfrontacji cudzoziemca z A. A.; przesłuchanie I. A. oraz A. O; przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania A. A. i odwołującego; dowodu z dokumentów i oświadczeń dołączonych do pisma odwołującego z 12 grudnia 2019 r., 24 stycznia i 1 lutego 2020 r. oraz dowodu z komunikatu Ministerstwa Spraw Zagranicznych) organ wskazał, że zarówno cudzoziemiec, jak i A. A. zostali przesłuchani przez organ I instancji na okoliczność prowadzenia przez nich życia rodzinnego w Polsce. Wobec powyższego organ odwoławczy nie widział podstaw do przeprowadzania kolejnego przesłuchania tych osób na tę samą okoliczność. Brak jest również przesłanek do przeprowadzania wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania A. A., gdyż organ nie zakwestionował faktu ich wspólnego zamieszkiwania przez okres ośmiu miesięcy, a jedynie jest zdania, że ich relacja nie mieści się w pojęciu życia rodzinnego w rozumieniu ww. Konwencji. Wyjaśnił, że organy administracji mają obowiązek podejmować czynności niezbędne do wyjaśniania sprawy, nie zaś wszystkie czynności, których przeprowadzenie postuluje strona postępowania. To, czy dany dowód zostanie przeprowadzony, zależy od przydatności tego dowodu dla wyjaśnienia okoliczności sprawy, co do których organ miał wątpliwości.
Ponieważ odwołujący przekroczył granicę Polski nielegalnie, w miejscu do tego niedozwolonym, nie posiadając dokumentów uprawniających do jej przekroczenia, a ponadto podjął próbę ucieczki podczas przeprowadzonej wobec niego czynności legitymowania – w sprawie zasadnie nie określono terminu jego dobrowolnego powrotu. W ocenie organu odwoławczego orzeczony w zaskarżonej decyzji roczny okres zakazu ponownego wjazdu cudzoziemca do Polski oraz innych państw obszaru Schengen należy uznać za sankcję zasadnie zastosowaną i proporcjonalną do charakteru popełnionego przez cudzoziemca wykroczenia. W tym względzie organ wziął pod uwagę fakt, że cudzoziemiec przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bez ważnej wizy lub innego ważnego dokumentu uprawniającego do wjazdu na to terytorium i pobytu na nim, jeżeli wiza lub inny dokument są lub były wymagane oraz przekroczył granicę Państwa wbrew przepisom prawa. W ocenie organu orzeczenie krótszego okresu zakazu ponownego wjazdu nie spełniałoby swojego wychowawczego oraz prewencyjnego charakteru.
M. O. wniósł skargę na powyższą decyzję, zaskarżając ją w całości i zarzucając organowi:
1. mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów prawa materialnego:
‒ art. 302 ust. 1 pkt 1 i pkt 10 w związku z art. 315 ust. 2 pkt 1 i ust. 3, art. 318 ust. 1 i art. 319 pkt 1 w związku z art. 348 pkt 2 i art. 351 ustawy o cudzoziemcach, poprzez utrzymanie w mocy decyzji zobowiązującej skarżącego do powrotu w przypadku, gdy niniejsza decyzja narusza prawo skarżącego do życia rodzinnego w rozumieniu EKPCz i tym samym występuje przesłanka z art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach, a także z art. 351 ustawy o cudzoziemcach;
‒ art. 8 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r., poprzez jego niezastosowanie przez organ w przypadku, gdy decyzja zobowiązująca skarżącego do powrotu narusza jego prawo do życia rodzinnego w rozumieniu Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności;
‒ naruszenie art. 47, art. 18 i art. 71 ust. 1 w związku z art. 37 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez ich niezastosowanie i nieposzanowanie przez organ dobra rodziny i prawa do ochrony życia rodzinnego skarżącego;
‒ naruszenie art. 37 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, polegające na całkowitym odebraniu skarżącemu możliwości korzystania z praw i wolności zapewnionych w Konstytucji RP w przypadku, gdy zawężenie zakresu podmiotowego konstytucyjnych praw i wolności nie może polegać na całkowitym odebraniu możliwości korzystania z praw i wolności zapewnionych w Konstytucji RP;
2. naruszenie przepisów postępowania:
‒ art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256; dalej: k.p.a.) poprzez zaniechanie wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia całego materiału dowodowego sprawy, co doprowadziło organ do poczynienia całkowicie nieuprawnionych ustaleń;
‒ naruszenie art. 6, art. 8, art. 11 w związku z art. 107 § 1 i 3 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie zasadności przesłanek, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa.
Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Komendanta PSG, a także o zasądzenie na swoją rzecz od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Ponadto, skarżący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu, tj. polisy ubezpieczeniowej skarżącego na okoliczność posiadanego ubezpieczenia zdrowotnego i tym samym spełnienia przez niego przesłanki z art. 25 ust. 1 pkt 2a ustawy o cudzoziemcach.
W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Pismem datowanym na 28 września 2020 r. skarżący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z załączonych dokumentów:
1) oświadczenia "W." sp. z o.o. na okoliczność posiadania przez skarżącego zapewnionego zatrudnienia na terytorium RP i tym samym źródła stabilnego i regularnego dochodu wystarczającego na pokrycie kosztów utrzymania;
2) wydruków aktualnych fotografii skarżącego na okoliczność prowadzenia przez niego życia rodzinnego z narzeczoną A. A. na terytorium RP.
Także pismem datowanym na 17 października 2020 r. skarżący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z:
1) odpisu skróconego aktu małżeństwa na okoliczność zawarcia związku małżeńskiego przez skarżącego z A. A. w Urzędzie Stanu Cywilnego w N.;
2) wydruków fotografii skarżącego z żoną A. A. na okoliczność zawarcia przez nich związku małżeńskiego w Urzędzie Stanu Cywilnego w N. i prowadzenia przez skarżącego życia rodzinnego z żoną A. A. na terytorium RR.
Przywołanym na wstępie wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.
Zdaniem Sądu bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostają wnioski dowodowe zgłoszone w skardze i w późniejszych pismach. Wskazane dokumenty powstały po wydaniu zaskarżonej decyzji, więc nie mogą dotyczyć oceny okoliczności zaistniałych przed jej wydaniem. Dotyczy to polisy ubezpieczeniowej i oświadczenia spółki "W.". Natomiast fotografie załączone do pisma z 28 września 2020 r., pomijając datę ich wykonania, mogą świadczyć o prowadzeniu przez skarżącego życia prywatnego, czego organy nie kwestionowały.
Odnośnie do zawarcia związku małżeńskiego z A. A., Sąd stwierdził, że fakt ten miał miejsce również po wydaniu zaskarżonej decyzji i będzie miał znaczenie we wszczętym z urzędu odrębnym postępowaniu administracyjnym na podstawie art. 356 ust. 2 ustawy o cudzoziemcach.
Przedmiotem oceny legalności była w niniejszej sprawie decyzja wydana przede wszystkim na podstawie art. 302 ust. 1 pkt 1 i 10 oraz art. 319 pkt 1 ustawy. Nie ulega wątpliwości, że skarżący nie posiadał wizy, ani innego ważnego dokumentu uprawniającego go do wjazdu na terytorium Polski i pobytu na nim. Stąd też bezsprzecznie zaistniały przesłanki z art. 302 ust. 1 pkt 1 i 10 ustawy o cudzoziemcach, czego zresztą skarżący nie kwestionuje. Z uwagi na związany charakter decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu podjęcie rozstrzygnięcia takiego jak zaskarżone było co do zasady obligatoryjne.
Całość zarzutów skargi sprowadza się do zakwestionowania wydania zaskarżonej decyzji w warunkach, w których miały istnieć podstawy udzielenia skarżącemu zgody na pobyt ze względów humanitarnych.
Odnosząc się do tych zarzutów Sąd stwierdził, że organ poddał nieformalny związek skarżącego i obywatelki polskiej określonemu wartościowaniu z punktu widzenia ochrony, jaka miałaby wypływać z art. 8 Konwencji. Z materiału dowodowego nie wynika, że związek pomiędzy skarżącym a A. A. stanowi konkubinat. To, że deklarują oni, iż planowali zawrzeć związek małżeński, jednakże z uwagi na przeszkody zdrowotne nie mogli tego uczynić, nie może zaś mieć takiego znaczenia, że radykalnie zmieniłoby ocenę tego związku na gruncie poziomu ochrony wypływającego z art. 8 Konwencji. Podkreślił, że deklaracja zamiaru wstąpienia w związek małżeństwa nie kreuje samodzielnie konwencyjnej ochrony związku osób składających taką deklarację.
Sąd podzielił również stanowisko organu w zakresie rzekomego naruszenia art. 37 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który zapewnia wprawdzie prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym, jak również prawo do nauki, jednak nie można traktować tego zapewnienia w kategoriach bezwarunkowej gwarancji w stosunku do osób nie wywiązujących się z obowiązku respektowania przepisów prawa obowiązujących na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w tym przepisów ustawy o cudzoziemcach.
W tej sytuacji Sąd uznał za prawidłową ocenę prawną ustalonych faktów dokonaną przez Szefa Urzędu. Relacja osobista skarżącego oraz A. A., o ile nie była kwestionowana jako istniejąca, przy jednoczesnych deklaracjach niemożliwości zawarcia związku małżeńskiego i stosunkowo krótkotrwałym pobycie skarżącego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej – była niewystarczającą do przyjęcia, że stanowi życie rodzinne podlegające ochronie na podstawie art. 8 ust. 1 Konwencji. Nawet jeżeli przyjąć, że związek taki mieści się w zakresie pojęcia "życie rodzinne", to z całą pewnością dotychczasowe zachowanie skarżącego, przejawiające się w blisko rocznym nielegalnym pobycie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i wykonywaniu w tym czasie pracy niezgodnie z przepisami prawa, daje podstawę do twierdzenia, że w świetle art. 8 ust 2 Konwencji istnieje legitymowana ochroną porządku oraz dobrobytu gospodarczego kraju podstawa do ingerencji w to prawo i ingerencja ta pozostaje we właściwej proporcji do celu, w jakim stosowany jest środek. W konsekwencji zobowiązanie do powrotu skarżącego nie narusza jego prawa do życia rodzinnego, tylko co najwyżej stanowi zgodny z art. 8 ust. 2 Konwencji środek ingerencji w to prawo. W tej sytuacji nie można mówić o tym, że została spełniona przesłanka udzielenia skarżącemu zgody na pobyt ze względów humanitarnych, określona w art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach.
W ocenie Sądu zasadnie organy nie określiły terminu powrotu skarżącego, jak również określiły okres zakazu ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen na jeden rok.
Zdaniem Sądu poprzez zobowiązanie skarżącego do powrotu nie zostało także naruszone prawo do poszanowania jego życia prywatnego. Skarżący wjechał do Polski jako osoba dorosła, na początku 2019 r. w celach ekonomicznych. Jako osoba licząca sobie 52 lata niemal całe swoje życie spędził poza Polską. W okresie swojego pobytu w Polsce trwającego około rok do dnia wydania decyzji nie zdążył nawiązać jeszcze tak silnych więzów z Polską, aby nie był możliwy jego powrót do kraju pochodzenia. Skarżący niewątpliwie zna język, kulturę i obyczaje panujące w kraju pochodzenia, gdzie się wychował, gdzie jak wskazał posiada majątek i rodzinę. Więzi, jakie skarżący ewentualnie nawiązał podczas pobytu w Polsce, nie miały charakteru głębszych relacji, wskazujących na wysoki stopień integracji społecznej. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem art. 8 Konwencji.
Reasumując, powyższe okoliczności wskazują, że decyzja o zobowiązaniu skarżącego do powrotu w sposób oczywisty nie narusza jego prawa do poszanowania życia rodzinnego i prywatnego.
Skarżący, określony jako "M. O. (aktualne nazwisko: A.)" wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości. Sądowi I instancji zarzucił:
I. naruszenie art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 302 ust. 1 pkt 1 i pkt 10 w zw. z art. 315 ust. 2 pkt 1 i ust. 3. art. 318 ust. 1 i art. 319 pkt 1 w zw. z art. 348 pkt 2 i art. 351, a także z art. 330 ust. 1 pkt 6 ustawy o cudzoziemcach poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli oraz wadliwe uzasadnienie zaskarżonego wyroku i niewyjaśnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, na jakiej podstawie Sąd I instancji uznał, że zebrany w sprawie materiał dowodowy jest wyczerpujący;
II. naruszenie art. 302 ust. 1 pkt 1 i pkt 10 w zw. z art. 315 ust. 2 pkt 1 i ust. 3, art. 318 ust. 1 i art. 319 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, w przypadku, gdy decyzja o zobowiązaniu do powrotu narusza prawo skarżącego do życia rodzinnego z żoną A. A. (obywatelką Rzeczypospolitej Polskiej) na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, a zagrożenie naruszenia prawa do życia rodzinnego skarżącego znalazło wymiar w obiektywnych dowodach bezpośrednich, jak i pośrednich, tj. zeznaniach i oświadczeniach skarżącego, zeznaniach A. A., dowodu z dokumentów i oświadczeń, w tym przede wszystkim odpisu skróconego aktu małżeństwa oraz stanowiły podstawę do wydania zamiast decyzji o zobowiązaniu do powrotu, zgody na pobyt ze względów humanitarnych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na podstawie art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach, ewentualnie zgody na pobyt tolerowany na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na podstawie art. 351 ustawy o cudzoziemcach, a wydana decyzja o zobowiązaniu skarżącego do powrotu – w oparciu o art. 330 ust. 1 pkt 6 ustawy o cudzoziemcach – nie podlega wykonaniu;
Mając na uwadze ww. zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz rozpoznanie skargi poprzez uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Komendanta PSG, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Strona wniosła ponadto o zasądzenie na rzecz skarżącego od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych, jak również o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor podniósł m.in. – odnośnie do zarzutu z pkt I, że organ II instancji nie odniósł się do wskazanej przez skarżącego w odwołaniu konieczności przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego z uwagi na nieprzeprowadzenie przez Komendanta PSG zainicjowanego przez skarżącego postępowania dowodowego. Skarżący w odwołaniu od decyzji organu I instancji wniósł bowiem o przeprowadzenie szeregu dowodów. Jego zdaniem organy nie wyjaśniły wszystkich okoliczności sprawy, jakie zostały przez niego podniesione, a niewątpliwie miały istotny wpływ na wynik sprawy. Organy obu instancji z jednej strony nie kwestionują relacji, jaka łączy skarżącego z A. A. (obecnie jego żoną), zaś z drugiej strony wskazują, że kontakty te nie wyczerpują znamion życia rodzinnego, o jakim mowa w art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach, przy czym nie dokonały one rzetelnych i wnikliwych ustaleń w tym zakresie. Konkludując, wbrew stanowisku Sądu I instancji, w sprawie nie zebrano w sposób należyty materiału dowodowego ani nie ustalono prawidłowo stanu faktycznego i organy obu instancji dopuściły się naruszenia art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1. oraz art. 80 k.p.a.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Jak stanowi art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 powołanej ustawy, a taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie, to Sąd rozpoznający sprawę związany jest granicami kasacji.
Rozpoznając w powyższych granicach wniesioną skargę kasacyjną należało uznać, że zawiera ona częściowo usprawiedliwione podstawy.
Analiza zarzutów skargi kasacyjnej i ich uzasadnienia prowadzi do wniosku, że koncentrują się one wokół jednej kwestii, a mianowicie, czy w stosunku do skarżącego spełnione zostały przesłanki do udzielenia mu zgody na pobyt ze względów humanitarnych wymienione w art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach. Zdaniem autora skargi kasacyjnej okoliczności te nie zostały należycie wyjaśnione przez organy administracji, a Sąd pierwszej instancji błędnie ocenił ww. wady zaskarżonej decyzji. Z takim stanowiskiem skarżącego kasacyjnie należało się zgodzić, albowiem Sąd pierwszej instancji przedwcześnie uznał, że stan faktyczny w zakresie ewentualnego naruszenia prawa do życia rodzinnego lub prywatnego cudzoziemca, w rozumieniu przepisów Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, został rzetelnie wyjaśniony.
Nie jest kwestionowane w niniejszej sprawie, że w dacie wydawania zaskarżonej decyzji skarżący związany był z obywatelką polską A. A. Organ administracji uznał jednak, że relacja ta nie jest oparta na wystarczająco silnej więzi uczuciowej, aby stanowiła życie rodzinne podlegające ochronie. Takie twierdzenie bez należytego wyjaśnienia okoliczności sprawy należało uznać za przedwczesne. Co do ww. okoliczności organ administracji przeprowadził dowód z przesłuchania cudzoziemca w charakterze strony oraz z zeznań, w charakterze świadka, A. A. Ta ostatnia potwierdziła, że cudzoziemiec z nią zamieszkiwał, wskazała także, że pomimo iż przebywał w Ośrodku dla Uchodźców w odległym dla niej K., to posiada z nim codzienny kontakt telefoniczny, zamierzają zawrzeć związek małżeński. Opisała ich wzajemne relacje, pomoc, jaką uzyskiwała od M. O. i zadeklarowała, że cudzoziemiec będzie mógł zamieszkiwać wraz z nią w domu, którego jest współwłaścicielką oraz pozostawać w miarę możliwości na jej utrzymaniu. Organ administracji oceniając powyższe wskazał: "faktem jest, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący utrzymuje pewne relacje osobiste z obywatelką polską A. A., jednakże w ocenie organu powyższe kontakty nie wyczerpują znamion życia rodzinnego. (...); ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że M. O. zapoznał panią A. A. zaledwie niecały rok przed zatrzymaniem, po czterech miesiącach zamieszkali wspólnie w jej mieszkaniu w N. Tak więc cudzoziemiec zamieszkiwał z ww. osobą przez osiem miesięcy". Na tej podstawie, jak też w oparciu o twierdzenie, że ww. relacje zostały nawiązane podczas nielegalnego pobytu cudzoziemca w Polsce, organ stwierdził, że brak jest podstaw do uznania, że skarżący prowadzi życie rodzinne z A. A. Taką ocenę zaakceptował Sąd pierwszej instancji. Tymczasem uszło uwadze Sądu, że w aktach sprawy znajdują się inne dowody, które nie zostały ocenione ani przez organy administracji, ani przez Sąd, a które miałyby wskazywać na odmienną od prezentowanej przez organy administracji tezę. Po pierwsze w aktach sprawy znajduje oświadczenie I. A. – córki A. A. z dnia 1 grudnia 2019 r., które – jakby wynikało z pisma Placówki Straży Granicznej w Olsztynie wpłynęło do tego organu i zostało przekazane do Sądu Rejonowego w Olsztynie według właściwości. W piśmie tym jego autorka opisała relacje cudzoziemca z jej matką oraz ich więź emocjonalną. Biorąc pod uwagę, że zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co nie jest sprzeczne z prawem, a co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, wypada odnotować, że dowód ten nie został oceniony przez orzekające w sprawie organy, a Sąd pierwszej instancji wadliwości tej nie zauważył.
Błędnie również Sąd pierwszej instancji nie stwierdził naruszenia przez organy administracji art. 78 § 1 k.p.a. Zgodnie z treścią tego przepisu żądanie strony dotyczące przeprowadzenia dowodu należy uwzględnić, jeżeli przedmiotem dowodu jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy. Przepis § 2 art. 78 k.p.a. wprowadza wyjątek od tej zasady określając, że organ administracji może nie uwzględnić żądania przeprowadzenia dowodu, które nie zostało zgłoszone w toku przeprowadzania dowodów, jeżeli żądanie to dotyczy okoliczności, które zostały już stwierdzone innymi dowodami, chyba że mają one znaczenie dla sprawy. W doktrynie podkreśla się i takie stanowisko w pełni podziela Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, że jeżeli strona zgłasza dowód, którego nie zgłaszała w toku postępowania dowodowego, organ może nie uwzględnić żądania, jeżeli żądanie dotyczy tezy dowodowej już stwierdzonej na korzyść strony, która dowód zgłasza; ale jeżeli strona zgłasza dowód, który ma znaczenie dla sprawy, ponieważ jest zgłoszony na tezę odmienną, dowód powinien być dopuszczony" (tak: A. Wróbel [w:] M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego Opublikowano: LEX/el. 2022). Powyższe oznacza, że nieprzeprowadzenie zgłoszonego przez stronę dowodu jest dopuszczalne jedynie w sytuacji gdy okoliczności, które mają być stwierdzone tym dowodem zostały wcześniej stwierdzone innymi dowodami. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się natomiast, że strona - zgodnie z art. 78 k.p.a. – posiada uprawnienie do zgłoszenia żądania przeprowadzenia dowodu, jednak uprawnienie to podlega ograniczeniom, które pod względem celowości i konieczności zapewnienia szybkości postępowania, organ powinien każdorazowo rozważyć, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie ma dostatecznych argumentów przemawiających za zakwestionowaniem dotychczasowych ustaleń (por. np. wyroki NSA: z 11 lutego 2014 r., II OSK 2191/12; z 6 października 2015 r., II OSK 314/14; te i kolejne cytowane orzeczenia w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy, że błędnie Sąd pierwszej instancji stwierdził prawidłowość działania organu, który postanowieniem z dnia 23 grudnia 2019 r. (k. 89 akt administracyjnych) oddaliły wniosek cudzoziemca zawarty piśmie z dnia 12 grudnia 2019 r. o przeprowadzenie dowodu z: ponownego przesłuchana strony, przesłuchania w charakterze świadków I. A. i A. O., przeprowadzenia wywiadu środowiskowego przez funkcjonariuszy Placówki Straży Granicznej w Olsztynie w miejscu zamieszkania cudzoziemca. Jak wynika z uzasadnienia ww. postanowienia wniosek dowodowy strony dotyczył okoliczności "dostatecznie wyjaśnionych i zbadanych w prowadzonym postępowaniu".
Z takim stanowiskiem organu trudno się zgodzić, gdy weźmie się pod uwagę wskazane przez wnioskującego okoliczności, które mają być udowodnione wnioskowanymi dowodami oraz końcowo twierdzenia organów zawarte w zaskarżonej decyzji. I tak, uzasadniona była w świetle art. 78 § 1 i 2 k.p.a. odmowa dopuszczenia dowodu z wywiadu środowiskowego, który miałby być przeprowadzony przez funkcjonariuszy Placówki Straży Granicznej w Olsztynie, albowiem nie było kwestionowane przez organ administracji, że cudzoziemiec zamieszkuje z A. A. w jej miejscu zamieszkania. Okoliczność zatem, która miała zostać udowodniona tym dowodem, została stwierdzona za pomocą innych środków dowodowych. Natomiast organ nie był uprawniony do odmowy przeprowadzenia dowodu z zeznań I. A. oraz A. O. li tylko z tego powodu, że wniosek dotyczył okoliczności "dostatecznie wyjaśnionych". Innymi słowy, skoro organ ostatecznie stwierdził, że w stosunku do cudzoziemca nie zostały spełnione przesłanki do udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych, to odmowa przeprowadzenia dowodów, które miały potwierdzać odmienną od prezentowanej przez organ tezę, była nieuprawniona. Takie stanowisko jest tym więcej uzasadnione, że organ administracji nie tylko nie przeprowadził ww. dowodów, ale i nie ocenił oświadczenia I. A. z 1 grudnia 2019 r.
Konkludując, rację ma skarżący kasacyjnie twierdząc, że Sąd pierwszej wadliwie ocenił zaskarżoną decyzję i nie dostrzegł, że została ona wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i art. 80 k.p.a., a to oznacza, że przedwcześnie stwierdzono, że w stosunku do skarżącego nie zaistniały przesłanki do udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych.
Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że istota sprawy została należycie wyjaśniona, co obligowało Sąd do rozpoznania skargi. Uwzględniając powyższe Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana co najmniej przedwcześnie, bez należytego wyjaśnienia okoliczności i bez należytej oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy zostały spełnione przesłanki uzasadniające udzielenie skarżącemu zgody na pobyt ze względów humanitarnych, to jest z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów postępowania. Rzeczą organu będzie zatem ocena sytuacji rodzinnej cudzoziemca, przy czym organ zobligowany będzie wziąć pod uwagę zmianę sytuacji spowodowaną zawarciem przez cudzoziemca w dniu [...] października 2020 r. związku małżeńskiego z A. A.
Jednocześnie należy przypomnieć, że wprawdzie zawarcie związku małżeńskiego tworzy szczególną relację, przez którą domniemuje się istnienie życia rodzinnego w rozumieniu art. 348 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach, jednakże domniemanie to może zostać obalone. Przepisy ustawy o cudzoziemcach wskazują wszak, że nie podlega ochronie taki związek małżeński, który został zawarty w celu obejścia przepisów prawa (m.in. art. 303 ust. 1 pkt 4 tej ustawy). Również art. 348 pkt 2 ustawy nie stawia znaku równości pomiędzy "życiem rodzinnym" a "pozostawaniem w związku małżeńskim z obywatelem polskim". Warto zauważyć, że ustawodawca regulując kwestię zobowiązania cudzoziemca do powrotu odrębnie wymienia skutki zawarcia związku małżeńskiego z obywatelem polskim oraz naruszenie prawa do życia rodzinnego.
Powyższe oznacza, że rzeczą organu administracji będzie wyjaśnienie, czy zawarcie związku małżeńskiego stworzyło takie relacje pomiędzy małżonkami, które uzasadniają twierdzenie, że zobowiązanie skarżącego do powrotu naruszy jego prawo do życia rodzinnego. W tym celu z pewnością zajdzie potrzeba przeprowadzenia dowodów z ponownego przesłuchania A. A. oraz I. A. na okoliczność faktycznego pożycia małżonków. W tym zakresie do cudzoziemca będzie również należała inicjatywa dowodowa co do wykazania, że prowadzi życie rodzinne w kraju goszczącym. Jeśli w rezultacie przeprowadzonego postępowania dowodowego organ nie ustali, że małżeństwo zostało zawarte w celu obejścia przepisów prawa, to winien przyjąć, że ma do czynienia z życiem rodzinnym. Powyższe nie przesądza jednak o konieczności udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych. Jak bowiem wynika z treści przepisu przesłanką do udzielenia takiej zgody nie jest istnienie życia rodzinnego, lecz jego naruszenie, przy czym przyjmuje się, że prawo to nie ma bezwzględnego charakteru. Komentatorzy ustawy o cudzoziemcach, w szczególności art. 348, podkreślają, że wydanie decyzji zobowiązującej do powrotu oraz udzielenie zgody na pobyt ze względów humanitarnych winno być poprzedzone tzw. testem celowości i niezbędności. Wskazuje się, że pozytywna przesłanka udzielenia cudzoziemcowi zgody na pobyt ze względów humanitarnych jest spełniona, jeżeli ingerencja w prawo do poszanowania prawa do życia rodzinnego (oraz prywatnego) nie może zostać uznana za konieczną. Taki wymóg ma normatywne oparcie w art. 8 ust. 2 EKPCz, w którym wyjątkowe dopuszczenie ingerencji w to prawo zostało obwarowane m.in. poprzez użycie słów "koniecznych w demokratycznym społeczeństwie". (tak Dąbrowski [w:] J. Chlebny (red.), Prawo o cudzoziemcach. Komentarz, Warszawa 2020 r., str. 705). Tym samym oceniając, czy doszło do naruszenia życia rodzinnego, organ zobowiązany będzie do wyważenia interesów jednostki i społeczeństwa.
Z tych względów uwzględniając skargę Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję. Jednocześnie, w ocenie Sądu, zakres postępowania wyjaśniającego (pomimo zmiany okolicznych faktycznych) pozwala na jego przeprowadzenie na etapie postępowania odwoławczego, w oparciu o art. 136 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w pkt 1 sentencji.
Zgodnie z art. 156 § 1 p.p.s.a. Sąd z urzędu może sprostować w wyroku niedokładności, błędy pisarskie albo rachunkowe lub inne oczywiste omyłki. Jak stanowi natomiast art. 156 § 3 tej ustawy, jeżeli sprawa toczy się przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, Sąd ten może z urzędu sprostować wyrok pierwszej instancji.
W niniejszej sprawie w zaskarżonym wyroku z dnia 29 kwietnia 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie błędnie wskazał nazwisko skarżącego "M. O." zamiast prawidłowego brzmienia "M. A.". Jak bowiem wynika z przedłożonego do akt sprawy – jeszcze przed wydaniem zaskarżonego wyroku – odpisu skróconego aktu małżeństwa skarżący M. O. w dniu [...] października 2020 r. zawarł związek małżeński z A. A. i w związku z powyższym przyjął nazwisko A. (zamiast rodowego O.). Powyższa okoliczność, tj. zmiana nazwiska skarżącego powinna być uwzględniona przez Sąd pierwszej instancji z urzędu w treści wyroku z dnia 29 kwietnia 2021 r. Błąd w zakresie niewłaściwego – nieaktualnego oznaczenia nazwiska skarżącego uznać należało za oczywistą omyłkę, a tym samym zaszły podstawy do sprostowania przedmiotowego wyroku, wpisując odpowiednio prawidłowo nazwisko skarżącego. Z powyższych względów w oparciu o art. 156 § 1 i 3 p.p.s.a. orzeczono jak w punkcie drugim wyroku.
Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów zostało oparte o art. 203 pkt 1 p.p.s.a.