II OSK 1889/23

II OSK 1889/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-02-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-05
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jacek Chlebny /przewodniczący sprawozdawca/
Mirosław Gdesz
Zdzisław Kostka
Symbol z opisem
6271 Ochrona cudzoziemca, w tym nadawanie statusu uchodźcy, azyl, zezwolenie na pobyt tolerowany i ochrona czasowa
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) Sędziowie sędzia NSA Zdzisław Kostka sędzia del. WSA Mirosław Gdesz po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 maja 2023 r., sygn. akt IV SA/Wa 298/23 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 13 grudnia 2022 r. nr RdU-430-1/S/22 w przedmiocie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 17 maja 2023 r., sygn. akt IV SA/Wa 298/23, oddalił skargę A.A. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z 13 grudnia 2022 r. w przedmiocie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
A.A. (dalej: cudzoziemiec lub skarżący), obywatel [...], opuścił kraj pochodzenia w listopadzie 2021 r. i udał się [...], a następnie do [...] W dniu 27 czerwca 2022 r. w trakcie kontroli legalności pobytu cudzoziemiec został zatrzymany przez funkcjonariuszy Placówki Straży Granicznej w K., w pociągu relacji [...].
W dniu 28 czerwca 2022 r. cudzoziemiec złożył wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej. Skarżący, jako powód ubiegania się o status uchodźcy, zadeklarował niebezpieczną sytuację polityczną w [...] oraz wskazał na prześladowanie ze względu na pochodzenie etniczne (należy do plemienia [...]) – zagrożenie ze strony plemienia zamieszkującego [...]. Oświadczył również, że jego ojciec został zabity przechodząc po ulicy, właśnie z uwagi na konflikt plemienny.
Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: Szef Urzędu lub organ pierwszej instancji), decyzją z 17 października 2022 r. odmówił udzielenia skarżącemu ochrony międzynarodowej.
Rada do Spraw Uchodźców (dalej: Rada lub organ drugiej instancji), po rozpatrzeniu odwołania cudzoziemca, decyzją z 13 grudnia 2022 r. utrzymała w mocy decyzję Szefa Urzędu z 17 października 2022 r. Rada stwierdziła, że cudzoziemiec nie był poszukiwany, otrzymał paszport zagraniczny i bez przeszkód opuścił [...], co potwierdza, że nie był on obiektem zainteresowania władz kraju pochodzenia i nie był osobą, stanowiącą zagrożenie dla interesów tego państwa. Cudzoziemiec nie wykazał indywidualnego charakteru prześladowań lub obawy przed takim prześladowaniem, a okoliczności przez niego powoływane nie spełniają przesłanek z art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2022 r. poz. 1264 ze zm.; dalej: ustawa o udzielaniu cudzoziemcom ochrony).
Organ drugiej instancji wskazał również, że w sprawie brak jest podstaw do udzielenia skarżącemu ochrony uzupełniającej z przyczyn wskazanych w art. 15 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony. Cudzoziemiec nie przedstawił żadnych faktów, ani okoliczności na podstawie, których można by ustalić, że na terytorium [...] został on skazany przez sąd na karę śmierci. Brak jest również podstaw do uznania, że w sytuacji skarżącego istnieje rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy poprzez tortury, nieludzkie lub poniżające traktowanie albo karanie. Zdaniem Rady, analiza materiału dowodowego nie wskazuje na żadne zindywidualizowane zagrożenie dla strony.
Rada uwzględniła dowody dołączone do pisma z dnia 27 października 2022 r. na temat niestabilnej sytuacji w [...], jako uzupełnienie materiałów znajdujących się już w aktach sprawy. Wskazała jednocześnie, że informacje przedstawione w tych materiałach nie wpływają na jej ocenę co do sytuacji w kraju pochodzenia skarżącego i jej wpływu na niego. Wskazano, że negatywna decyzja w kwestii udzielenia wnioskodawcy ochrony międzynarodowej nie wynika z braku wiedzy o sytuacji w kraju jego pochodzenia i stanu przestrzegania w nim praw człowieka, lecz wyłącznie z oceny jego indywidualnej sytuacji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę stwierdził, że z materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania administracyjnego nie wynika, aby skarżący mógł być narażony na prześladowania ze strony władz państwowych lub innych podmiotów. Cudzoziemiec legalnie, na podstawie wydanego wcześniej paszportu, opuścił kraj pochodzenia. Udał się [...], gdzie nie ubiegał się o azyl. Po nielegalnym przekroczeniu granicy Polski również od razu nie złożył wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. Dopiero następnego dnia po zatrzymaniu cudzoziemca w pociągu przez Straż Graniczną, złożył taki wniosek. Skarżący nigdy nie był aresztowany, ani zatrzymywany w kraju pochodzenia, nie należał do żadnej partii politycznej lub innej organizacji. Sąd pierwszej instancji podkreślił również, że cudzoziemiec w niespójny sposób przedstawił przyczyny ubiegania się o ochronę międzynarodową. Skarżący, jako członek plemienia [...], we wniosku powołał się na zagrożenie ze strony plemienia zamieszkującego [...] i zabicie jego ojca z uwagi na konflikt plemienny. W toku przesłuchania wskazał natomiast, że plemię do którego należy jest dyskryminowane na całym obszarze [...], nie mają infrastruktury, rząd im nie pomaga, a ich prawa nie są przestrzegane. Cudzoziemiec oświadczył również, że jego ojciec był rolnikiem i został zastrzelony w drodze do pracy przez wojsko. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w toku rozprawy skarżący wyjaśnił, iż otrzymywał groźby śmierci, a ojciec został zabity przy zatrzymaniu. Wskazał również na swój udział, brata i ojca w protestach w kwietniu 2021 r. Skarżący powołał więc nowe, odmienne okoliczności od wcześniej podawanych w toku prowadzonego postępowania administracyjnego. Sąd pierwszej instancji dodatkowo zauważył, że z kopii znajdującego się w aktach sprawy aktu zgonu jego ojca wynika, iż zmarł on kilka miesięcy po zamieszkach, a wezwanie ojca skarżącego na posterunek policji zostało wystawione również kilka miesięcy po jego śmierci, co czyni przedstawioną przez cudzoziemca wersję za niewiarygodną. Stwierdził, że sam akt zgonu potwierdza jedynie śmierć ojca skarżącego, a nie powoływane przez cudzoziemca okoliczności dotyczącej jego zabicia przez wojsko. To samo dotyczy również śmierci brata skarżącego.
Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie podkreślił, że skarżący nie złożył oryginałów dokumentów, a jego wersja dotycząca przyczyn opuszczenia kraju nie jest spójna i wiarygodna. Skarżący jednocześnie nie złożył wniosku uchodźczego w najwcześniej możliwym terminie. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, sama przynależność skarżącego do plemienia [...], którego członkowie są [...], nie potwierdza zaistnienia wobec cudzoziemca indywidualnego prześladowania. Podkreślił, że sytuacja panująca w kraju pochodzenia skarżącego była organom znana i została przez nie przeanalizowana. Dokumenty złożone przez skarżącego w toku prowadzonego postępowania odwoławczego potwierdzają niestabilną sytuację w [...], na co wskazał organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, Rada prawidłowo oceniła, że informacje przedstawione przez skarżącego nie wpływają na ocenę organu odwoławczego co do sytuacji w kraju pochodzenia i nie potwierdzają indywidualnych prześladowań cudzoziemca. Odnosząc się do dokumentów załączonych do pisma z dnia 27 kwietnia 2023 r. (złożonego na etapie postępowania sądowoadministracyjnego), zwrócił uwagę, że część z nich została sporządzona już po dacie wydania zaskarżonej decyzji. Dokumenty te nie zostały również złożone z tłumaczeniem na język polski. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że treść złożonych artykułów potwierdza trudną sytuację społeczno-polityczną w [...], ale w żaden sposób nie daje podstaw do podważenia prawidłowości oceny sformułowanej przez organ drugiej instancji co do braku przesłanek z art. 13 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony uzasadniających nadanie skarżącemu statusu uchodźcy.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł cudzoziemiec. Wyrok zaskarżył w całości. Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy tj. art. 3 § 1, art. 134, art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. przejawiające się tym, że Sąd pierwszej instancji w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działania organów administracji publicznej nie zastosował środka przewidzianego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., pomimo że przy wydawaniu zaskarżonych decyzji organy administracji naruszyły przepisy art. 7, art. 7b, art. 8, art. 9 i art. 77 k.p.a.
W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Wniesiono również o zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik cudzoziemca podkreślił, że warunki przesłuchania skarżącego mogły zniekształcić treść jego zeznań oraz wpłynąć na ich odbiór przez osoby przesłuchujące. Zdaniem pełnomocnika, Sąd pierwszej instancji nie tylko nie zauważył, że sposób odebrania zeznań od cudzoziemca nastąpił z naruszeniem przepisów k.p.a., ale również sam w niewłaściwy sposób uzupełnił ten materiał dowodowy przez brak bezpośredniego przesłuchania skarżącego. Sąd pierwszej instancji powinien był zauważyć, że sposób odebrania zeznań od skarżącego – jedynie on-line oraz bez obecności psychologa – naruszał prawo. Do skargi kasacyjnej załączono kopię opinii psychologicznej z 10 lipca 2023 r. sporządzonej przez A.K. z Polskiego Forum Migracyjnego.
W piśmie procesowym z 8 sierpnia 2023 r. cudzoziemiec oświadczył, że zrzeka się rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
1. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
2. Decyzje organów administracji obu instancji, które Sąd pierwszej instancji uznał za zgodne z prawem, opierają się na stwierdzeniu, że skarżący nie wykazał istnienia faktów, które można by uznać za prześladowanie z powodów wskazanych w art. 13 ust. 1 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony lub które mogłyby uzasadniać obawę przed takim prześladowaniem w przyszłości. W skardze kasacyjnej tej oceny skutecznie nie podważono.
3. Zarzuty skargi kasacyjnej opierają się na błędnym założeniu, że decyzja w sprawie odmowy udzielenia skarżącemu ochrony międzynarodowej została wydana z naruszeniem art. 7, art. 7b, art. 8, art. 9 i art. 77 k.p.a. Przepisy materialnoprawne, ustrojowe, jak również procesowe związane z udzieleniem cudzoziemcom ochrony na terytorium Polski zawarte zostały w ustawie o udzielaniu cudzoziemcom ochrony. Postępowanie w tych sprawach ma charakter postępowania administracyjnego ogólnego, o którym mowa w art. 1 pkt 1 k.p.a. Jak stanowi art. 4 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony do postępowań w sprawach uregulowanych w ustawie stosuje się przepisy k.p.a., jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Przepisy ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony stanowią zatem lex specialis w stosunku do ogólnych przepisów kodeksu postępowania administracyjnego. W skardze kasacyjnej nie sformułowano żadnych zarzutów naruszenia przepisów ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony.
W rozpoznawanej sprawie kwestie dotyczące możliwości powrotu cudzoziemca do kraju pochodzenia zostały wyjaśnione w należyty sposób. Nie można zarzucić organom administracyjnym, że dokonana przez nie analiza sytuacji w kraju pochodzenia jest niepełna. Nie było też podstaw do podważenia wiarygodności opinii sporządzonej przez Wydział Informacji o Krajach Pochodzenia Urzędu do Spraw Cudzoziemców. Opracowanie to jest przekonujące jako logiczna całość, niezwykle szczegółowo i kompleksowo opisuje kwestie będące przedmiotem opracowania, jego przedmiot ma znaczenie dla ustalenia istotnych okoliczności stanu faktycznego sprawy i jest ono aktualne na dzień orzekania w sprawie. Z opracowania Wydziału Informacji o Krajach Pochodzenia Urzędu do Spraw Cudzoziemców wynika, że w [...] mają miejsce wewnętrzne konflikty o różnym podłożu i natężeniu. Działają ugrupowania partyzanckie, secesjonistyczne, terrorystyczne. Mają miejsce lokalne konflikty o ziemię i wodę, konflikty etniczne, religijne, obecne są gangi przestępcze. Organ wskazał ponadto na dążenie stanów zamieszkałych przez [...] do secesji i związane z tym demonstracje, kończące się starciami ze służbami bezpieczeństwa. Dokumenty złożone przez skarżącego w toku prowadzonego postępowania odwoławczego również potwierdzają niestabilną sytuację w [...].
Organy słusznie uznały, że to nie sytuacja w kraju pochodzenia stanowi podstawę do udzielenia ochrony międzynarodowej, lecz indywidualna sytuacja cudzoziemca. Skarżący nie wykazał, ani nie uprawdopodobnił w trakcie postępowania o nadanie statusu uchodźcy żadnych istotnych faktów lub okoliczności, które można byłoby zakwalifikować jako indywidualne prześladowanie, lub które mogłyby uzasadniać obawę przed takim prześladowaniem w przyszłości.
4. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony cudzoziemcowi nadaje się status uchodźcy, jeżeli na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem w kraju pochodzenia z powodu rasy, religii, narodowości, przekonań politycznych lub przynależności do określonej grupy społecznej nie może lub nie chce korzystać z ochrony tego kraju. Nadanie statusu uchodźcy warunkowane jest wykazaniem przez cudzoziemca relewantnej okoliczności, że żywi on "uzasadnioną obawę" przed prześladowaniem. W konsekwencji oznacza to, że osoba ubiegająca się o status uchodźcy powinna w sposób niebudzący wątpliwości zasadność tej obawy wykazać. Nie wystarcza jedynie subiektywne przekonanie, lecz obawa musi być w pewien sposób zobiektywizowana poprzez odniesienie jej do realiów występujących w kraju pochodzenia osoby ubiegającej się o nadanie jej statusu uchodźcy. Zgodnie z art. 42 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony jeżeli wnioskodawca nie posiada dowodów potwierdzających okoliczności wskazane w uzasadnieniu wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, okoliczności te można uznać za udowodnione, w przypadku gdy są spełnione łącznie następujące warunki: wnioskodawca przedstawił wiarygodne i spójne informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy; wnioskodawca przedstawił wszystkie posiadane informacje i dowody służące do ustalenia stanu faktycznego sprawy i szczegółowo wyjaśnił przyczyny braku innych informacji i dowodów; wyjaśnienia wnioskodawcy są spójne, wiarygodne i nie są sprzeczne z zebranymi w sprawie dowodami i materiałami oraz wnioskodawca wystąpił z wnioskiem o udzielenie ochrony międzynarodowej w najwcześniejszym możliwym terminie, chyba że może wskazać uzasadniony powód, dla którego tego nie zrobił. W rozpoznawanej sprawie cudzoziemiec nie złożył oryginałów dokumentów oraz w niespójny sposób przedstawił przyczyny ubiegania się o ochronę międzynarodową. Skarżący jednocześnie nie złożył wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w najwcześniej możliwym terminie. Istotne znaczenie ma to, że w skardze kasacyjnej nie zarzucono naruszenia art. 42 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony. Oznacza to, że skutecznie nie podważono ustaleń faktycznych organów administracji dokonanych przy użyciu zawartych w tym przepisie reguł dowodowych.
5. Odnosząc się do kwestii przesłuchania skarżącego bez udziału psychologa stwierdzić należy, że zgromadzony materiał dowodowy nie dawał podstaw do uznania cudzoziemca za osobę wymagającą szczególnego traktowania w rozumieniu art. 68 ust. 1 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony i przesłuchania go z udziałem psychologa (art. 69 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony). Podkreślić należy, że rozważenie udziału psychologa lub lekarza podczas przesłuchania cudzoziemca istnieje wówczas, gdy cudzoziemiec jest osobą wymagającą szczególnego traktowania w rozumieniu art. 68 ust. 1 i 2 ustawy o udzieleniu cudzoziemcom ochrony. Jednak nawet w przypadku bezspornego stwierdzenia, że cudzoziemiec należy do takiej kategorii osób organ nie ma obowiązku zapewnienia obecności psychologa podczas przeprowadzenia dowodu z przesłuchania, a jedynie powinien rozważyć, czy nie istnieje taka potrzeba (art. 69 ust. 1 pkt 4 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony). Z protokołu zatrzymania z 27 czerwca 2022 r. (k. 28 verte akt administracyjnych) wynika, że cudzoziemiec oświadczył, iż jest zdrowy fizycznie i psychicznie, czuje się dobrze. Nie jest ani nie był leczony psychiatrycznie. Nie jest leczony i nie żąda badania lekarskiego. We wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej cudzoziemiec oświadczył, że nie ma żadnych problemów ze zdrowiem oraz nie doświadczył przemocy psychicznej, w tym seksualnej ze względu na płeć, orientację seksualną i tożsamość płciową (k. 17-18 akt administracyjnych). Podczas przesłuchania w dniu 3 października 2022 r. w obecności tłumacza języka angielskiego, skarżący oświadczył natomiast, że dobrze się czuje i może uczestniczyć w przesłuchaniu. Skarżący nie zgłosił żadnych uwag, co do przebiegu przesłuchania. W związku ze złożeniem zeznań w dniu 3 października 2022 r., przy użyciu środków komunikacji elektronicznej, cudzoziemiec w dniu 5 października 2022 r. własnoręcznie podpisał przesłany mu protokół. Podkreślić należy, że przebieg czynności również nie wskazywał, że cudzoziemiec jest osobą z zaburzeniami psychicznymi w rozumieniu art. 68 ust. 1 pkt 8 ustawy o udzieleniu cudzoziemcom ochrony. Brak jest podstaw do twierdzenia, że udział psychologa podczas przesłuchania cudzoziemca był niezbędny. W skardze kasacyjnej nie zarzucono naruszenia art. 68 i art. 69 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony. Skutecznie nie podważono zatem oceny organu, że cudzoziemiec nie jest osobą wymagającą szczególnego traktowania.
6. Za niezasadny należy uznać zarzut, że Sąd pierwszej instancji w niewłaściwy sposób uzupełnił materiał dowodowy przez brak bezpośredniego przesłuchania skarżącego. Wyjaśnić należy, że w myśl art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że zakres postępowania dowodowego jest wyznaczony przez funkcję sądowej kontroli administracji, jaką jest ocena legalności zaskarżonego aktu lub czynności. Oznacza to, że sąd administracyjny może w toku uzupełniającego postępowania dowodowego dokonywać wyłącznie tych ustaleń, które mają wpływ na ocenę legalności aktu czy czynności. Podkreślić również należy, że procedura postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym jest zgoła odmienna od przyjętej w postępowaniu cywilnym, czy karnym. Specyfika postępowania sądowoadministracyjnego zakłada dostępność wyłącznie uzupełniającego postępowania dowodowego, ograniczonego do dowodów z dokumentów. W szczególności sąd administracyjny nie przeprowadza dowodu z przesłuchania świadków lub stron, który ma istotne znaczenie w pozostałych wymienionych procedurach sądowych. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie brak było możliwości przesłuchania skarżącego przez Sąd pierwszej instancji.
Odnosząc się do załączonej do skargi kasacyjnej opinii psychologicznej z 10 lipca 2023 r. sporządzonej przez A.K. z Polskiego Forum Migracyjnego wskazać należy, że nie mogła być ona brana pod uwagę. Dowód z opinii psychologa nie jest bowiem dowodem z dokumentu i w oczywisty sposób przekracza zakres dopuszczalnego postępowania dowodowego w postępowaniu przed sądem administracyjnym.
7. W tych okolicznościach należało uznać, że zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie, a to skutkuje koniecznością jej oddalenia. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.
Odnosząc się natomiast do zgłoszonego w skardze kasacyjnej wniosku pełnomocnika o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, wskazać należy, że wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.