II OSK 1693/07

II OSK 1693/07 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2009-05-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2007-11-08
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Alicja Plucińska- Filipowicz
Arkadiusz Despot - Mładanowicz /sprawozdawca/
Maria Czapska - Górnikiewicz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6341 Pozbawienie uprawnień kombatanckich oraz pozbawienie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Hasła tematyczne
Kombatanci
Sygn. powiązane
II SA/Ol 599/05 - Wyrok WSA w Olsztynie z 2006-12-12
II OZ 969/06 - Postanowienie NSA z 2006-10-04
Skarżony organ
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 14 par. 1, art. 133 par. 1, art. 134 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Dz.U. 2002 nr 42 poz 371
art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. b
Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - tekst jednolity.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Czapska – Górnikiewicz Sędziowie Sędzia NSA Alicja Plucińska – Filipowicz Sędzia del. WSA Arkadiusz Despot – Mładanowicz (spr.) Protokolant Andżelika Nycz po rozpoznaniu w dniu 26 maja 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 12 grudnia 2006 r. sygn. akt II SA/Ol 599/05 w sprawie ze skargi T. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2005 r. nr [...] w przedmiocie pozbawienia uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie, 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz T. M. kwotę 400 (czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z dnia 12 grudnia 2006 r. sygn. akt II SA/Ol 599/05 oddalił skargę T. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2005 r. wydaną w sprawie pozbawienia uprawnień kombatanckich.
Przedstawiając w uzasadnieniu stan faktyczny sprawy Sąd pierwszej instancji wskazał, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. pozbawił T. M. uprawnień kombatanckich nabytych mocą decyzji ZW ZBoWiD z dnia [...] lutego 1976 r. W podstawie prawnej decyzji organ powołał art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a i art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371) – zwanej dalej również ustawą. Uzasadniając rozstrzygnięcie podkreślił, że Ministerstwo Sprawiedliwości pismem z dnia [...] grudnia 2003 r. podało informację, iż T. M. w okresie od [..] lipca 1952 r. do [...] grudnia 1953 r. pełnił funkcję Naczelnika Wydziału [...] Prokuratury Wojewódzkiej w [..], który zajmował się nadzorem nad postępowaniami prowadzonymi przez Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w [...]. Z treści tego pisma wynikało, że w czasie kierowania Wydziałem podlegli mu prokuratorzy nadzorowali wyłącznie postępowania przygotowawcze prowadzone przez funkcjonariuszy WUBP w [...], a dotyczące spraw przeciwko osobom dokonującym wystąpień przeciwko ówczesnemu ustrojowi.
Na podstawie wskazanych informacji organ przyjął, że wymieniony pracował w strukturach prokuratury na stanowiskach określonych w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. b ustawy. Przy czym nie przedstawił żadnych dowodów świadczących o istnieniu okoliczności, o których mowa w art. 21 ust. 3 pkt 1 ustawy.
T. M. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy żądając uchylenia decyzji o pozbawieniu go uprawnień kombatanckich. We wniosku zarzucił organowi naruszenie § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 września 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach dotyczących pozbawienia i przywrócenia uprawnień kombatanckich oraz zasad przeprowadzania weryfikacji tych uprawnień (Dz. U. Nr 116, poz. 745) poprzez niezaznajomienie go z zebranym materiałem dowodowym i nieodebranie od niego wyjaśnień, a także nieprzeprowadzenie właściwego postępowania weryfikacyjnego, w wyniku czego błędnie zastosowano przepis art. 25 ust. 2 w związku z art. 21 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy.
Po ponownym rozparzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...] maja 2005 r. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] listopada 2004 r.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżący zarzucił obu decyzjom ich nieważność z powodu rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego.
Skarżący twierdził, że zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. decyzje są nieważne, gdyż zostały wydane bez podstawy prawnej. Podkreślił, iż w jego przypadku nie mają zastosowania art. 25 ust. 2 pkt 1 i art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. b. ustawy, gdyż Wydział [...] Prokuratury Wojewódzkiej w [...], w którym pracował do [...] sierpnia 1953 r., nie miał kompetencji do stosowania represji wobec osób podejrzanych o działalność "na rzecz suwerenności i niepodległości R.P.". Sprawy o takie przestępstwa podlegały w tym czasie wyłącznej kompetencji wojskowych prokuratur rejonowych. Organ błędnie zastosował cytowaną normę do danego stanu faktycznego, a mylne zastosowanie przepisu prawa materialnego jest równoznaczne z podjęciem decyzji bez podstawy prawnej.
Istotną w sprawie była data wejścia w życie ustawy z dnia 5 kwietnia 1955 r. o przekazaniu sądom powszechnym dotychczasowej właściwości sądów wojskowych w sprawach karnych, która jednocześnie zmieniła radykalnie kompetencje, czyli właściwość rzeczową jednostek prokuratury powszechnej. Organ nie uwzględnił tej ustawy, ani uchwały Sejmu z dnia 16 listopada 1994 r., w sprawie zbrodniczych działań aparatu bezpieczeństwa w latach 1944 – 1956, w której, w przeciwieństwie do prokuratury i sądownictwa wojskowego, nie została potępiona prokuratura powszechna. W tych okolicznościach należało uznać, że organ dokonał rozszerzającej interpretacji przepisów. Tymczasem przepisy o charakterze specjalnym, a takimi są przepisy o lustracji wprowadzone do ustawy o kombatantach, nie mogą być interpretowane i stosowane rozszerzająco.
Skarżący zarzucił, że wbrew art. 7 Konstytucji RP i art. 77 § 1 k.p.a., organ oparł się jedynie na piśmie informacyjnym Departamentu Kadr Ministerstwa Sprawiedliwości. Natomiast bez podania przyczyn nie uwzględnił wniosków o przesłuchanie na okoliczność charakteru spraw załatwianych w latach 1952/53 w prokuraturze powszechnej oraz wniosku o zasięgnięcie opinii naukowej w przedmiocie właściwości rzeczowej prokuratury powszechnej oraz prokuratur wojskowego sądu rejonowego w okresie przed likwidacją tych ostatnich. W ocenie skarżącego Ministerstwo posłużyło się fikcją, ponieważ wskazane okoliczności faktyczne nie zostały ustalone przez sąd lub rzeczowo właściwy departament ministerstwa. Mimo zakwestionowania prawdziwości twierdzeń Departamentu Kadr, pismo to nie zostało zweryfikowane przez organ. Połowiczna jest też wzmianka o pozbawieniu stanu spoczynku, gdyż nie podano, że decyzja wydana w tej sprawie została zaskarżona do sądu i brak jest definitywnego rozstrzygnięcia.
Zdaniem skarżącego, odrzucając jego wnioski dowodowe organ naruszył przepisy art. 78 § 1 k.p.a. i art. 21 ust. 3 pkt 2 ustawy. Faktycznie, w omawianym okresie wykonywał on zadania nie związane ze zwalczaniem organizacji i osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości R.P. Ponadto naruszony został ust. 4 tego przepisu oraz § 6 i 8 ust. 2 w/w rozporządzenia, nakazujące przed ostateczną decyzją zasięgnięcie opinii komisji.
Wnosząc o oddalenie skargi Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podniósł, że charakter spraw, którymi zajmowała się ówczesna prokuratura został ustalony bezpośrednio w oparciu o właściwe repertoria.
Przechodząc do rozważań Sąd pierwszej instancji podniósł, że zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy, pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby wymienione w art. 21 w ust. 2 w pkt 1, 3 i 4, z zastrzeżeniem art. 21 ust. 3. Osobą określoną w art. 21 ust 2 pkt 4 lit. b jest osoba, która w latach 1944 - 1956 była zatrudniona, pełniła służbę lub funkcję w jednostkach organizacyjnych lub na stanowiskach związanych ze stosowaniem represji wobec osób podejrzanych lub skazanych za działalność podjętą na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej:
- w organach prokuratury i prokuraturze wojskowej,
- w sądownictwie powszechnym lub wojskowym,
- w służbie więziennej.
W piśmie z dnia [...] grudnia 2003 r. Dyrektor Departamentu Kadr Ministerstwa Sprawiedliwości zaświadczył, iż w dniu [...] grudnia 1998 r. Prokurator Generalny wszczął postępowanie w sprawie stwierdzenia okoliczności powodujących utratę przez T. M. prawa do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku. Podstawą wszczęcia tego postępowania było ustalenie, na podstawie akt osobowych prowadzonych przez Prokuraturę Wojewódzką oraz akt Prokuratury Generalnej, że wymieniony w okresie od [...] lipca 1952 r. do [...] grudnia 1953 r. pełnił funkcję Naczelnika Wydziału [...] Prokuratury Wojewódzkiej w [...]. W oparciu o zachowane repertoria [...] Prokuratury Wojewódzkiej, ustalono, że w czasie kierowania przez T. M. Wydziałem [...] prokuratorzy zatrudnieni w tej jednostce nadzorowali wyłącznie postępowania przygotowawcze prowadzone przez funkcjonariuszy WUBP w [...], zaś postępowania te dotyczyły spraw o przestępstwa z art. 22, 36 i 37 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa, z art. 5 pkt 1 i 2 dekretu z dnia 22 stycznia 1946 r. o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego oraz z art. 125 § 2 kodeksu karnego z 1932 r., co wskazywało, iż toczyły się one przeciwko osobom dokonującym jakichkolwiek wystąpień przeciwko nowemu ustrojowi. O represyjności stosowanej wobec tych osób stanowi dodatkowo fakt, że w stosunku do wszystkich zastosowany został tymczasowy areszt.
Wbrew przekonaniu skarżącego art. 75 k.p.a. przesądza, że dokument ten stanowił dowód w sprawie, gdyż w postępowaniu administracyjnym jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.
Według § 1 lit. d uchwały Rady Państwa nr 82/50 z 21 września 1950 r. o tymczasowym statucie organizacyjnym Prokuratury RP, do zadań wydziałów specjalnych prokuratury powszechnej należał nadzór nad śledztwami prowadzonymi przez organy bezpieczeństwa publicznego. Procesowe uprawnienia nadzorcze prokuratora nad śledztwami prowadzonymi również przez urzędy bezpieczeństwa publicznego regulował kodeks postępowania karnego. W ustawie z 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów k.p.k. wprowadzono prawo organów bezpieczeństwa publicznego do prowadzenia śledztwa, ograniczając jednocześnie uprawnienia tych organów przez obowiązek powiadamiania prokuratora o wszczęciu każdego śledztwa oraz przez zastrzeżenie mu prawa stosowania środków zapobiegawczych, przedłużania aresztu, stosowania lub uchylania kaucji, zatwierdzania postanowień o umorzeniu śledztwa, wnoszenia aktu oskarżenia. Szczegóły sprawowania nadzoru nad śledztwem prowadzonym przez organa bezpieczeństwa publicznego regulowały przepisy rozdziału XIII lit. e części szczególnej zarządzenia Generalnego Prokuratora z dnia 15 maja 1952r. o tymczasowym regulaminie urzędowania Prokuratury RP. Tam gdzie prokurator nie nadzorował czynności śledczych oficerów UB, przepisy resortowe nakładały nań obowiązek współtworzenia tych czynności: "prokurator porozumiewa się z właściwymi organami prowadzącymi śledztwo, omawia zebrane dowody i zamierzone czynności śledcze".
Z przepisów obowiązujących w latach 1950-1956 wynika, że każdy prokurator wydziału specjalnego prokuratury wojewódzkiej musiał wiedzieć o każdym leżącym w jego kompetencji śledztwie prowadzonym przez UB, w związku z przypisanemu temu stanowisku obowiązkowi sprawowania merytorycznego nadzoru takiego śledztwa. Piastowanie tego stanowiska było więc nierozerwalnie związane ze stosowaniem represji wobec osób podejrzanych lub skazanych za działalność podjętą na rzecz suwerenności i niepodległości R.P.
Analogiczne wnioski były już formułowany w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego, których przedmiotem była kontrola legalności stosowania art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 1998 r. Nr 98, poz. 607), zgodnie z którym przepisy art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 124, poz. 782), dotyczące prawa do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku, nie mają zastosowania do sędziów i prokuratorów, którzy w latach 1944-1956 byli zatrudnieni, pełnili służbę lub funkcję w strukturach urzędów bezpieczeństwa, służby bezpieczeństwa i informacji wojskowej, a także w nadzorujących je komórkach jednostek zwierzchnich, związanych ze stosowaniem represji wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego.
W uzasadnieniu wyroku z dnia 30 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA 391/01 (Lex nr 121878) Naczelny Sąd Administracyjny jako bezzasadny ocenił zarzut, że pełnienie funkcji naczelnika Wydziału Specjalnego Prokuratury Wojewódzkiej nie stanowiło odpowiednika "nadzorującej jednostki zwierzchniej" w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 2, stwierdzając, iż dyspozycję tego przepisu wyczerpuje sam fakt pełnienia przez niego obowiązków wynikających z zakresu zadań tego wydziału. Przy czym nie mają tu znaczenia kwestie związane z zakresem uczestniczenia prokuratora w działaniach represyjnych. Przepis ten nie różnicuje prokuratorów z punktu widzenia stopnia ich zaangażowania we wspomnianej działalności (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2002 r., sygn. akt II SA 2516/01, Lex nr 121880).
W ocenie Sądu pierwszej instancji skarżący świadomie mijał się z prawdą podkreślając, że do [...] maja 1955 r. tylko prokuratury wojskowe mogły nadzorować postępowania przygotowawcze wobec osób podejrzanych o popełnienie przestępstw na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.
Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy jest fakt, iż Sejm w uchwale z dnia 26 listopada 1994 r. nie potępił prokuratury powszechnej, bo rzeczywiście nie było powodów, aby potępiać działania całej prokuratury, w przeciwieństwie do działań wydziałów specjalnych działających w ramach prokuratur wojewódzkich. Jak wynika z akt w latach 1952-1953 skarżący kierował pracami Wydziału [...] Prokuratury Wojewódzkiej.
Skarżący miał prawo zgłaszać wnioski dowodowe, nie mógł jednak oczekiwać, iż wnioski te będą uwzględniane najpierw przez organ, a potem przez sąd w sposób automatyczny. Sąd pierwszej instancji zauważył również, że nie prowadzi postępowania wyjaśniającego, a jedynie bada zgodność z prawem zakwestionowanej decyzji.
Na marginesie sprawy Sąd stwierdził, że skarga kasacyjna T. M. w przedmiocie stwierdzenia okoliczności powodujących utratę prawa do stanu spoczynku i uposażenia w stanie spoczynku zastała przez Naczelny Sąd Administracyjny oddalona wyrokiem z dnia 19 maja 2006 r. Natomiast za Kierownikiem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powtórzył, że przepis art. 21 ust. 4 ustawy o kombatantach został uchylony po nowelizacji tej ustawy z dnia 4 marca 1999 r., dlatego też nie było potrzeby zapoznawania skarżącego z opinią, o której mówił wcześniej skreślony przepis.
Konkludując Sąd stwierdził, że organ administracji orzekając w niniejszej sprawie słusznie uznał, iż w latach 1952 - 53 T. M. sprawował w organach prokuratury funkcję związaną ze stosowaniem represji wobec osób podejrzanych lub skazanych za działalność podjętą na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej.
Wobec tego, iż okoliczność ta objęta jest bezwzględnie obowiązującą dyspozycją art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy kombatanckiej, organ był zobligowany do podjęcia zgodnej z nią decyzji.
Zastosowanie tego przepisu wyłączone jest jedynie względem osób, które przedłożą dowody, że do wymienionych służb i organów zostały skierowane przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje były zwerbowane w celu udzielenia im pomocy (art. 21 ust 3 pkt 1 ustawy). W badanym postępowaniu dowody takie nie zostały jednak przedłożone.
Z tego też powodu bezpodstawny jest zarzut naruszenia § 6 i § 8 ust. 2 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 września 1997 r. Przepisy te odnoszą się wyłącznie do sytuacji, w której osoba, której uprawnień dotyczy postępowanie przedstawi dowody na okoliczności wymienione w art. 21 ust. 3 ustawy.
Sąd wydał wyrok w oparciu o art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – w skrócie p.p.s.a.
Skarżacy, reprezentowany przez radcę prawnego [...], zaskarżył opisany wyrok do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W skardze kasacyjnej domagał się uchylenia wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych.
Skarżący kasacyjnie zarzucił wyrokowi:
1) naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a i art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. b ustawy o kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego poprzez błędne uznanie, że spełnione zostały przesłanki do pozbawienia skarżącego uprawnień kombatanckich;
2) naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 45 ust. 2 w związku z art. 42 ust. 2 Konstytucji RP poprzez nie zapewnienie skarżącemu prawa do obrony;
3) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- art. 106 § 1, 2 i 3, art. 151, art. 133 § 1 i art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie wniosku o uzupełnienie materiału dowodowego, przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, oddalenie skargi mimo istnienia podstaw do jej uwzględnienia, pominięcie zebranego materiału dowodowego, nie przeprowadzenie wnioskowanych dowodów,
- art. 193 Konstytucji RP poprzez odmowę zadania przez Sąd pierwszej instancji pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego - zgłoszonego przez skarżącego,
- art. 16 § 1 oraz art. 19 p.p.s.a. poprzez dopuszczenie do orzekanie w sprawie asesora Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, co skutkuje nieważnością postępowania.
Skarżący kasacyjnie podniósł, że organ jak i Sąd pierwszej instancji oparły swoje rozstrzygnięcia jedynie na powoływanym piśmie Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 1 [...] grudnia 2003 r. W ocenie skarżącego jest to zbyt mało, aby pozbawić go uprawnień kombatanckich, a nadto organ nie dołożyły należytej staranności przy prowadzeniu sprawy. Pismo Ministerstwa mogło co najwyżej być podstawą do wszczęcia postępowania weryfikacyjnego przez Urząd do Spraw Kombatantów, czy zawarte w nim twierdzenia odpowiadają prawdzie.
Następnie skarżący kasacyjnie zarzucił, że zgłaszane przez niego wnioski dowodowe zostały całkowicie zignorowane przez organ, a Sąd te uchybienia zaakceptował. Jego zdaniem niezbędne było dokonanie dalszych czynności wyjaśniających i zwrócenie się do wskazanych organów w celu ustalenia stanu faktycznego.
W sprawie zasadne było również zawieszenie postępowania sądowoadministracyjnego do czasu rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny skargi nr TS 213/06, dotyczącej prejudykatu, tj. wyroku NSA z dnia 19 maja 2006 r., na wydanie którego Sąd czekał odraczając rozprawę w dniu [...] listopada 2005 r. Podobne znaczenie miał wniosek skarżącego o wystąpienie to Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym. Sąd pierwszej instancji, wobec odmowy przyznania pełnomocnika z urzędu, winien odroczyć rozprawę w celu umożliwienia skarżącemu stawienia się z pełnomocnikiem z wyboru. Zwłaszcza, że skarżący jest osobą niepełnosprawną.
Skarżący kasacyjnie podkreślił, że Wojewódzki Sąd Administracyjny pominął fakt, iż dopiero od wejścia ustawy z dnia 4 kwietnia 1955 r. prokuratury powszechne stały się właściwe do prowadzenia i nadzorowania spraw o przestępstwa polityczne wskazane w tej ustawie.
W dalszej części powołał się na wyrok NSA z dnia 26 lutego 2001 r. V SA 2079/00 (Lex nr 79350), podkreślający konieczność wnikliwego rozpoznawania spraw dotyczących uprawnień kombatanckich. Skarżący zacytował fragment tego wyroku i podkreślił, że stan faktyczny w sprawie rozstrzyganej przez NSA i sprawy niniejszej jest bardzo zbliżony.
Podsumowując skarżący kasacyjnie stwierdził, że Sąd pierwszej instancji oddalając wszystkie jego wnioski dowodowe i podtrzymując ogólnikowe stanowisko organu – oparte jedynie na domniemaniach, naruszył konstytucyjne prawo do obrony. Nadto Sąd na ostatnim posiedzeniu, pominął część rozprawy, która powinna być przeznaczona na referat i wysłuchanie argumentów stron. Wobec zmiany składu orzekającego jest to poważne naruszenie prawa strony do obrony.
Zdaniem skarżącego kasacyjnie nieprawidłowy był skład sądu, gdyż zamiast trzech sędziów orzekało dwóch sędziów i asesor. Temu ostatniemu zaś nie można przypisać atrybutu niezawisłości.
W piśmie z dnia [...] listopada 2008 r. T. M. wniósł o zażądanie teczki inwigilacyjnej SB z Instytutu Pamięci Narodowej [...].
Pismem z dnia [...] grudnia 2008 r. pełnomocnik skarżącego na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. wniósł o zawieszenie postępowania do czasu zakończenia postępowania prowadzonego przez Prokuraturę Rejonową [...], dotyczącą poświadczenia nieprawdy w dokumencie urzędowym stanowiącym podstawę do odebrania skarżącemu uprawnień kombatanckich.
Nadto wniósł o rozważenie skierowania do Trybunały Konstytucyjnego pytania prawnego dotyczącego zgodności z Konstytucją RP:
- art. 106 § 1 i 3 p.p.s.a. z art. 2 Konstytucji, gdyż narusza zasadę demokratycznego państwa prawa, poprzez ograniczenie orzekania przez sąd tylko na podstawie akt sprawy z wyłączeniem dowodów innych niż uzupełniające dokumenty oraz z art. 45 ust. 1 Konstytucji, ponieważ narusza prawo wnoszącego skargę do sprawiedliwego procesu, w którym możliwe jest przeprowadzenie dowodów także innych niż dokumenty;
- art. 173 § 1 i art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. z art. 45 ust. 1 i art. 176 ust. 1 i art. 2 Konstytucji, gdyż nie zapewnia prawa do co najmniej dwuinstancyjnego procesu oraz procesu sprawiedliwego;
- art. 21 i art. 22 ustawy o kombatantach /.../ z art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 i art. 67 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji poprzez brak zapewnienia możliwości wniesienia do sądu powszechnego odwołania od decyzji pozbawiającej uprawnień kombatanckich, co uniemożliwia stronie wykazanie swoich racji za pomocą innych środków niż dokumenty.
Nadto skarżący pismem z dnia 16 grudnia 2008 r. wniósł o zwrócenie się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem czy art. 25 ust. 4 ustawy o kombatantach /.../ jest zgodny z art. 2, 19, 32, 45, 67 i 184 Konstytucji i w związku z tym o odroczenie rozprawy lub zawieszenie postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeśli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej i wyłącznie w granicach wyżej określonych może rozpatrywać wniesioną skargę kasacyjną.
Ocena zasadności skargi kasacyjnej wymaga w pierwszej kolejności odniesienia się do zarzutu naruszenia art. 16 § 1 p.p.s.a., gdyż dotyczy on zagadnienia nieważności postępowania, o którym mowa w art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Zarzut ten związany jest ze składem orzekającym, który wydał zaskarżony wyrok. W składzie tym było dwóch sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie oraz asesor tego Sądu. Wadliwość składu orzekającego, zdaniem skarżącego kasacyjnie, polegała na udziale w nim asesora, którzy nie jest sędzią.
Ustosunkowując się do powyższego zarzutu, należy zwrócić uwagę, że z art. 16 § 1 p.p.s.a. wynika, iż "Sąd administracyjny orzeka w składzie trzech sędziów, z zastrzeżeniem § 2 i 3, chyba że ustawa stanowi inaczej." Z punktu widzenia takiej treści przytoczonego przepisu kwestionowany wyrok Sądu pierwszej instancji nie budzi zastrzeżeń, gdyż, wbrew poglądowi skarżącego, został wydany we właściwym składzie trzech sędziów. Dwóch członków tego składu było sędziami zawodowymi, trzeci zaś - asesorem sądowym, któremu Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, działając na podstawie art. 26 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269; zwanej dalej u.s.a.), powierzył pełnienie czynności sędziowskich.
W związku ze statusem prawnym asesorów sądowych w naszym systemie prawnym Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 29 października 2007 r., SK 7/06 (OTK - A - 2007, nr 9, poz. 108) stwierdził niekonstytucyjność art. 135 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), przewidującego możliwość powierzenia asesorowi sądowemu pełnienia funkcji sędziowskich, z tym, że jednocześnie odroczył o osiemnaście miesięcy utratę mocy obowiązującej tego przepisu. Trybunał Konstytucyjny stwierdził w uzasadnieniu wymienionego wyroku, że dotychczasowe czynności asesorów sądowych nie podlegają wzruszeniu na podstawie art. 190 ust. 4 Konstytucji RP. Stanowisko zajęte przez Trybunał Konstytucyjny odnosi się co prawda do przepisów regulujących instytucję asesora sądu powszechnego, należy jednak przyjąć, a to ze względu na podobieństwo unormowań, że jest ono miarodajne także w odniesieniu do instytucji asesora przewidzianej w ustawie - Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
W związku z rozważanym zarzutem kasacyjnym uwzględnienia wymaga w szczególności pogląd Trybunału Konstytucyjnego, że nawet stwierdzenie niezgodności z Konstytucją przepisu przyznającego kompetencje do powierzania asesorowi sądowemu pełnienia czynności sędziowskich na czas oznaczony, nie może stanowić podstawy do kwestionowania udziału asesora, za zgodą kolegium właściwego sądu, w wydawaniu wyroków w okresie obowiązywania niekonstytucyjnego przepisu. Prowadzi to do wniosku, że udział w składzie orzekającym asesorów sądowych, którym na podstawie art. 26 § 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych powierzono pełnienie czynności sędziowskich nie może być traktowany jako sprzeczny z przepisami prawa. Tym samym brak jest przesłanek do uznania, że w związku z opisaną sytuacją procesową zaistniała przyczyna nieważności postępowania przewidziana w art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Jednocześnie w sprawie nie wystąpiły inne przyczyny nieważności, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, zaś w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając w granicach danej sprawy sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zatem sąd rozpoznaje sprawę w zakresie stanu faktycznego, który legł u podstaw wydania zaskarżonej decyzji i znajduje się w nadesłanych aktach administracyjnych. Oznacza to, że podstawę orzekania stanowi materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji w toku postępowania administracyjnego.
W rozpoznawanej sprawie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych rozstrzygnięcie pozbawiające skarżącego uprawnień kombatanckich wydał wyłącznie w oparciu o treść pisma z dnia [...] grudnia 2003 r., pochodzącego od Dyrektora Departamentu Kadr Ministerstwa Sprawiedliwości. Pismo to stanowiło odpowiedź na pismo organu z dnia [...] października 2003 r. o udzielenie informacji na temat zatrudnienia skarżącego w jednostkach organizacyjnych lub na stanowiskach związanych ze stosowaniem represji wobec osób podejrzanych lub skazanych za działalność podjętą na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Kierownik Urzędu nie mógł oprzeć rozstrzygnięcia wyłącznie na wskazanym piśmie z Ministerstwa Sprawiedliwości, informującym o ustaleniach poczynionych przez Ministerstwo na potrzeby odrębnego postępowania, prowadzonego w oparciu o przepisy ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Niniejsze pismo nie mogło zastąpić postępowania dowodowego, które zobligowany był przeprowadzić Kierownik Urzędu, zmierzając do ustalenia czy skarżący należy do osób, o których mowa w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. b ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Informacje zawarte w tym piśmie powinny zostać zweryfikowane odpowiednim materiałem dowodowym, który zostałby poddany ocenie organu prowadzącego postępowanie weryfikacyjne. Odstępując od zgromadzenia materiału dowodowego organ w istocie rzeczy nie ustalił stanu faktycznego. Brak postępowania dowodowego czyni postępowanie administracyjne wadliwym w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, co powinien uwzględnić Sąd pierwszej instancji. Akceptując postępowanie organu Sąd pierwszej instancji dopuścił się naruszenia art. 133 § 1 i art. 134 § 1 p.p.s.a. Orzekając bowiem w granicach sprawy Sąd pierwszej instancji nie dysponował materiałem dowodowym zgromadzonym w toku postępowania administracyjnego, który stanowiłby prawidłową podstawę orzekania. Wobec tego naruszenie wskazanych przepisów mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co zasadnie zarzucił skarżący kasacyjnie.
W konsekwencji brak prawidłowo ustalonego stanu faktycznego skutkuje niewłaściwym zastosowaniem art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. b ustawy o kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W istniejącym stanie sprawy nie można było uznać, że ustalony stan faktyczny odpowiada hipotezie zawartej w powołanych wyżej przepisach normie prawnej. Zatem za zasadny należało uznać również zarzut błędnego zastosowania wskazanych wyżej przepisów.
Wobec powyższego brak było uzasadnienia dla odraczania rozprawy kasacyjnej bądź zawieszenia postępowania.
Stosownie do art. 193 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej każdy sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Zatem jak wynika z treści niniejszego przepisu wyłącznie wątpliwości sądu mogą uzasadniać przedstawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego. Wobec tego skarżący nie ma uprawnienia do skutecznego domagania się przedłożenia przez sąd pytania prawnego Trybunałowi Konstytucyjnemu. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę, tylko po powzięciu zasadniczych wątpliwości może uznać za zasadne przedstawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego od odpowiedzi na które zależy rozstrzygnięcie sprawy. Chodzi tu o uzasadnione wątpliwości sądu a nie skarżącego. W rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny tego typu uzasadnionych wątpliwości nie powziął, co skutkować musiało oddaleniem wniosków o odroczenie rozprawy i zawieszenie postępowania.
Również brak było uzasadnienia dla odraczania rozprawy celem zażądania teczki inwigilacyjnej SB z zasobów Instytutu Pamięci Narodowej, gdyż, co wynika z wcześniejszych rozważań, obowiązek gromadzenia materiału dowodowego obciąża organ administracji.
Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na mocy art. 203 pkt 1 p.p.s.a.