II OSK 149/23

II OSK 149/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-10-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-01-24
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Grzegorz Rząsa
Jerzy Siegień /przewodniczący/
Małgorzata Miron /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6271 Ochrona cudzoziemca, w tym nadawanie statusu uchodźcy, azyl, zezwolenie na pobyt tolerowany i ochrona czasowa
Hasła tematyczne
Cudzoziemcy
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 1108
art. 13, art. 15, art. 19 ust. 1
Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Miron (spr.) Sędzia del. WSA Grzegorz Rząsa po rozpoznaniu w dniu 24 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. B., A.B.1, Y. B. oraz T. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 września 2022 r. sygn. akt IV SA/Wa 1046/22 w sprawie ze skargi A. B., A.B.1., Y. B. oraz T. A. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 21 kwietnia 2022 r. nr RdU-41-1/S/2022 w przedmiocie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 września 2022 r. sygn. akt IV SA/Wa 1046/22 oddalił skargę A. B., A.B.1, Y. B. oraz T. A. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 21 kwietnia 2022 r. nr RdU-41-1/S/2022 w przedmiocie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej.
Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
A. B. (obywatel Armenii, narodowości ormiańskiej) w dniu 15 września 2021 r. złożył wniosek o udzielenie mu ochrony międzynarodowej w Polsce. Wnioskiem tym została objęta także żona cudzoziemca T. A. oraz dwoje małoletnich dzieci: A.B.1 i Y. B. Jako powód ubiegania się o ochronę międzynarodową cudzoziemiec wskazał sytuację panującą w Armenii i obawę przed powołaniem do wojska. Powyższe powody potwierdził w trakcie przesłuchania przeprowadzonego 18 października 2021 r. Wskazał wówczas dodatkowo, że brał udział w demonstracjach w 2018 r. (przed rewolucją) przed wybraniem na premiera Paszyniana. Zeznał, że w kraju pochodzenia miał problemy z powodu młodszego brata, który wpadł w złe towarzystwo i pożyczał pieniądze od równych ludzi. Ok. 2-3 lata przed wyjazdem aplikanta z kraju zaczęli nachodzić go wierzyciele brata, który domagali się zwrotu pieniędzy i zastraszali go. Żona aplikanta zgłosiła najście policji, ale wycofała zeznania z powodu gróźb ze strony napastników. Aplikant został również napadnięty i pobity przez wierzycieli, którzy podawali się za policjantów. Z tych powodów aplikant z rodziną musiał wyprowadzić się z domu. Wnioskodawca nie mógł powiadomić organów ścigania o zajściach, ponieważ nie chciał martwić chorego ojca, który o niczym nie wiedział. Wskazał, że oprócz zadłużenia brat był źródłem wielu innych problemów, próbowali go unikać, ale bez skutku. Jako kolejny powód aplikant wskazał otrzymywanie wezwań na wojnę, przy czym nie odbywał on obowiązkowej służby wojskowej. Wezwania takie otrzymał dwukrotnie, do rąk teścia: w dniu 30 września 2020 r. i w sierpniu 2021 r. Wyraził obawę, że może podlegać mobilizacji i w przypadku wojny trafić od razu na front. Kraj pochodzenia, Armenię, opuścił legalnie 15 września 2021 r. na podstawie paszportu zagranicznego.
Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: Szef Urzędu) decyzją z 15 grudnia 2021 r. nr DPU.420.2597.2021 odmówił nadania wnioskodawcy statusu uchodźcy i odmówił udzielenia ochrony uzupełniającej. Decyzją objęto również jego żonę i dwoje małoletnich dzieci.
Po rozpatrzeniu odwołania cudzoziemca Rada do Spraw Uchodźców decyzją z 21 kwietnia 2022 r. nr RdU-41-1/S/2022 utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W ocenie Rady wnioskodawca nie wykazał, aby istniało realne zagrożenie prześladowaniem z powodów wskazanych w ustawie z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2021 poz. 1108 ze zm.; dalej: ustawa o ochronie), ani też ryzyko narażenia na tortury, nieludzkie lub poniżające traktowanie albo karanie.
Rada podzieliła ocenę organu pierwszej instancji, że obawa przed służbą wojskową nie może stanowić przesłanki do objęcia ochroną międzynarodową. Możliwość powołania do wypełnienia obowiązku służby wojskowej jest działaniem legalnym. Z uwagi na konieczność zapewnienia bezpieczeństwa kraju standardem jest też traktowanie odmowy odbycia służby czy dezercji jako wykroczenia bądź przestępstwa. Z zebranego materiału dowodowego nie wynika ponadto, aby władze armeńskie przypisywały A. B. udział w wydarzeniach o charakterze antypaństwowym lub w jakikolwiek sposób interesowały się nim. Nie został nigdy zatrzymany aresztowany, nie zostały mu nigdy postawione jakiekolwiek zarzuty, nie toczyło się też wobec niego żadne postępowanie. Wszelkie bezprawne przypadki przemocy ze strony osób (brat, wierzyciele brata) należy zgłaszać odpowiednim organom państwowym oraz wykorzystać środki przewidziane prawem w celu wyjaśnienia okoliczności danego zdarzenia i ustalenia osób odpowiedzialnych. Odnosząc się zaś do twierdzeń cudzoziemca o stanie jego zdrowia Rada uznała, że nie są to okoliczności mogące samoistnie, bez powiązania z przesłankami określonymi w ustawie, skutkować objęciem ochroną międzynarodową.
W ocenie Rady nie występują także przesłanki do objęcia cudzoziemca ochroną uzupełniającą, bowiem z całości materiału dowodowego nie wynika, jakoby powrót do kraju pochodzenia mógłby narazić go na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy. W świetle informacji na temat jego kraju pochodzenia nie można przyjąć, że ma tam miejsce powszechne stosowanie przemocy wobec ludności cywilnej w sytuacji międzynarodowego lub wewnętrznego konfliktu zbrojnego.
A. B. – w imieniu swoim oraz A.B.1, Y. B. i T. A. – wniósł skargę na powyższą decyzję.
W skardze zarzucono organowi naruszenie:
̶ art. 13 ust. 1, 3 i 4 i art. 15 w zw. z art. 42 ustawy o ochronie,
̶ art. 19 ust. 1 pkt 1, art. 20 ust. 1 pkt 1 oraz art. 47 ust. 1 ustawy o ochronie,
̶ art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: k.p.a.),
̶ art. 6, art. 8, art. 11 w zw. z art. 107 § 1 i 3 k.p.a.
Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Skarżący wnieśli ponadto o przeprowadzenie dowodu z dokumentów załączonych do skargi.
W odpowiedzi na skargę Rada wniosła o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przywołanym na wstępie wyrokiem oddalił skargę.
W ocenie Sądu trafnie organy uznały, że skarżący nie wykazał, aby w świetle art. 13 ustawy o ochronie powrót do kraju pochodzenia mógł narazić go na opisane w tym przepisie okoliczności. Wskazywane przez skarżącego przyczyny ubiegania się o ochronę międzynarodową w Polsce dotyczą: po pierwsze – obaw mających podłoże rodzinne oraz majątkowe, a nie polityczne, a po drugie – ogólnej sytuacji w kraju pochodzenia, tj. odnoszą się do obowiązku służby wojskowej. Sąd podkreślił, że skarżący nie należał do żadnej organizacji bądź ugrupowania politycznego. Tymczasem do wykazania zasadności obaw przed prześladowaniem w związku z posiadanymi poglądami politycznymi konieczne jest uzewnętrznienie tych poglądów, tj. wykazanie, że cudzoziemiec i jego przekonania bądź działania są znane władzom kraju pochodzenia. Odnośnie zaś do kwestii stosunków z pożyczkodawcą czy rodziną to okoliczności te nie wpisującą się w prześladowanie ze ściśle określonych przez normodawcę powodów.
Przechodząc do oceny zasadności udzielenia ochrony uzupełniającej Sąd podzielił stanowisko organów, że w stosunku do skarżącego nie mają zastosowania przesłanki wymienione w art. 15 pkt 1-3 ustawy o ochronie. W szczególności nie zachodzą przesłanki z pkt 3 przywołanego przepisu, bowiem kraj pochodzenia skarżącego nie jest stroną konfliktu międzynarodowego ani wewnętrznego konfliktu zbrojnego, na taką skalę, że byłby źródłem stosowania przemocy wobec ludności cywilnej. Odnosząc się do prezentowanej w tym zakresie argumentacji skarżącego Sąd wyjaśnił, że nie ma wymogu, żeby konflikt zbrojny był szczególny, wymagana jest natomiast intensywność nieselektywnej przemocy oraz uwzględnienie innych elementów, np. rodzaju używanej broni w kontekście masowej (nieselektywnej) przemocy. Sytuacje wewnętrznych napięć i niepokojów, takich jak zamieszki, odizolowane i sporadyczne akty przemocy lub inne czyny o podobnym charakterze, nie dają podstaw do uznania, że istnieje zbrojny konflikt wewnętrzny. Analizując sytuację w kraju pochodzenia organ opierał się na aktualnych opracowaniach załączonych do akt sprawy.
W ocenie Sądu brak jest podstaw, by uznać, że postępowania prowadzone wobec skarżącego powodują narażenie go na ataki mieszczące się w pojęciu prześladowań politycznych, czy przypadkowych, nieselektywnych. Osobisty konflikt nie może być powodem, że może poszukiwać ochrony konwencyjnej, podobnie jak potrzeba spłaty długu. Okoliczności przedstawiane przez skarżącego mieszczą się w zakresie sprawy karnej. Sam fakt postępowania komorniczego wobec skarżącego, a nawet nieprawidłowości w sprawie sądowej jej dotyczącej, nie oznaczają, że np. na zasadzie relokacji nie może prowadzić życia w innej części kraju.
W związku z powyższym Sąd uznał za prawidłowe stanowisko organów, że skarżący nie spełnia przesłanek uzasadniających przyznanie mu statusu uchodźcy ani udzielenia ochrony uzupełniającej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, określonych w art. 13 ust. 1 i art. 15 ustawy O ochronie.
Sąd nie dopatrzył się również naruszenia przepisów procesowych, w tym art. 7, art. 8 i 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3, ani art. 10 § 1 k.p.a.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiedli A. B. – w imieniu własnym i małoletnich A.B.1 i Y. B., oraz T. A. Wyrok zaskarżyli w całości i Sądowi pierwszej instancji zarzucili:
I. obrazę przepisów prawa materialnego:
1) art. 3 i art. 5 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 listopada 1950 r. poprzez ustalenie, iż po powrocie do kraju pochodzenia nie dojdzie do naruszenia prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego skarżącego,
2) niezastosowanie w sprawie dyrektywy Rady 2004/83/WE z dnia 29 kwietnia 2004 r., m.in. art. 10 ust. 1 dotyczącej tego, iż skarżący może być zakwalifikowany jako członek szczególnej grupy społecznej,
3) poprzez uznanie, iż nie zachodzą przesłanki do nadania skarżącemu statusu uchodźcy w Rzeczypospolitej Polskiej określone w Konwencji Genewskiej i Protokole Nowojorskim, gdy zgodnie z brzmieniem art. 13 cudzoziemcowi nadaje się status uchodźcy, jeżeli na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem w kraju pochodzenia z powodu rasy religii, narodowości, przekonań politycznych lub przynależności do określonej grupy społecznej nie może lub nie chce korzystać z ochrony tego kraju,
4) niezastosowanie art. 15 ustawy o ochronie:
̶ poprzez uznanie, iż w powrót do kraju pochodzenia nie może narazić skarżącego na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy przez:
a) tortury, nieludzkie lub poniżające traktowanie albo karanie,
b) poważne i zindywidualizowane zagrożenie dla życia lub zdrowia wynikające z powszechnego stosowania przemocy wobec ludności cywilnej w sytuacji międzynarodowego lub wewnętrznego konfliktu zbrojnego, podczas gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, iż w przypadku powrotu do kraju wobec skarżącego istnieje ryzyko doznania poważnej zindywidualizowanej krzywdy, jak i zagrożenia życia lub zdrowia przez osoby innego wyznania nachodzących dom ww.. którzy dopuścili się już zniszczenia mienia skarżącego i naruszenia jego nietykalności cielesnej, porwali mu także kuzynkę wyznania chrześcijańskiego, dlatego też musiał uciekać w związku z prześladowaniami, co stanowi realne zagrożenie, iż po powrocie do kraju pochodzenia powtórzą się takie zachowania,
̶ jak również poprzez niepoczynienie przez organy obu instancji, jak również Sąd pierwszej instancji ustaleń w zakresie czy władze państwowe oraz organizacje pozarządowe są w stanie w sposób skuteczny i trwały udzielić Skarżącemu ochrony przed prześladowaniem lub ryzykiem doznania poważnej krzywdy, w szczególności przez zapewnienie skutecznego systemu prawnego w zakresie rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania czynów stanowiących prześladowania lub poważną krzywdę oraz ścigania i karania za takie czyny i czy zapewniają osobom prześladowanym lub doznającym poważnej krzywdy dostęp do takiej ochrony
5) pominięcie art. 16 ustawy o ochronie, gdzie ustawodawca wskazuje, kto jest uznany za podmiot dopuszczający się prześladowań o których mowa w art. 13, lub wyrządzającym poważną krzywdę, o której mowa w art. 15, i wymienia: 1) organy władzy publicznej kraju pochodzenia 2) ugrupowania lub organizacje kontrolujące kraj pochodzenia lub znaczną część jego terytorium; podczas gdy w przypadku skarżącego podmiotami dopuszczającymi się prześladowań są właśnie organizacje i ugrupowania innego wyznania kontrolujące i przebywające na tym terytorium,
6) błędne zastosowanie art. 19 ust. 1 ustawy o ochronie i uznanie, iż nie istnieje uzasadniona obawa przed prześladowaniem w kraju pochodzenia, podczas gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, iż istnieje obawa i jest ona realna i rzeczywista w przypadku powrotu do kraju pochodzenia skarżącego,
7) poprzez stwierdzenie, że nie istnieje ryzyko doznania poważnej krzywdy w kraju pochodzenia, pomimo iż skarżący zgłaszał problemy z powodu zastraszania i nachodzenia, nadto ukrywał się;
II. naruszenie przepisów postępowania poprzez dokonanie błędnych wniosków na podstawie zebranego materiału dowodowego i wydanie przez to niekorzystnej decyzji wobec skarżącego i jego rodziny, co miało wpływ na wynik sprawy;
̶ art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. przez nierozpoznanie istoty sprawy oraz nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w sprawie i nierozpoznanie w sposób należyty dowodów znajdujących się w aktach sprawy, polegające na pominięciu istotnych faktów:
1) realnej i uzasadnionej obawy skarżącego związanej z jego bezpieczeństwem, oraz represji w stosunku do jego osoby,
2) pomimo ujawnienia za udowodnione zbagatelizowanie przedstawionych faktów co do wielokrotnego nachodzenia skarżącego, wypytywania o niego,
3) pominięcie faktu występującego strachu i obawy przed powrotem w związku z negatywnymi przeżyciami doznanymi w kraju pochodzenia,
4) strachu przed zemstą oraz przez prześladowaniem, obawa przed zagrożeniem bezpieczeństwa,
5) przyjęciu, że skarżący jest emigrantem zarobkowym, ekonomicznym w sytuacji, gdy opuścił swoją ojczyznę w obawie przed prześladowaniami;
̶ art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 78 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 p.p.s.a. polegające na pominięciu przez Sąd pierwszej instancji tego, że organ odwoławczy nie dokonał własnych szczegółowych ustaleń dotyczących sytuacji w kraju pochodzenia, jak również nie dokonał przesłuchania żony skarżącego na okoliczności podane we wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej;
̶ art. 80 k.p.a. przez nieuwzględnienie całokształtu materiału w sprawie, uznaniu za niewiarygodne zeznań złożonych przez skarżącego w związku z pewnymi rozbieżnościami zachodzącymi w ich treści, co prowadziło do wydania niekorzystnej dla niego decyzji.
W oparciu o powyższe skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także zasądzenie na rzecz skarżącego od organu kosztów postępowania według norm prawem przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Strona zrzekła się przeprowadzenia rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Jak stanowi art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 powołanej ustawy, a taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie, to Sąd rozpoznający sprawę związany jest granicami kasacji.
Rozpoznając w powyższych granicach wniesioną skargę kasacyjną należało uznać, że nie zawiera ona usprawiedliwionych podstaw.
Zarzuty skargi kasacyjnej koncentrują się wokół kwestii wadliwej – zdaniem strony – oceny zgromadzonego materiału dowodowego jako nie dającego podstaw do uznania, że po stronie skarżącego istnieje realna i uzasadniona obawa przed prześladowaniem oraz doznaniem poważnej krzywdy.
I tak, naruszenia - w oparciu o art. 174 pkt 2 p.p.s.a.- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. autor skargi kasacyjnej upatruje w oddaleniu przez Sąd pierwszej instancji skargi pomimo niepodjęcia przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz bez rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, przy jego dowolnej a nie swobodnej ocenie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana w oparciu o powyższy zarzut próba podważenia prawidłowości dokonanych przez organy administracji i ocenionych przez Sąd pierwszej instancji ustaleń faktycznych nie mogła odnieść zamierzonego skutku.
Zwrócić należy uwagę, że przy ocenie zasadności zarzutu naruszenia przepisów postępowania w sprawie o udzielenie ochrony międzynarodowej wyrażone w Kodeksie postępowania administracyjnego zasady ogólne regulujące dochodzenie do prawdy obiektywnej podlegają pewnym ograniczeniom. Organ administracji nie ocenia bowiem sytuacji wnioskodawcy w ogólności, a jedynie w takim zakresie, jaki odnosi się do wskazanych przez niego powodów, dla których ubiega się o udzielenie ochrony międzynarodowej. Nie jest rzeczą organu poszukiwanie innych przyczyn niż wskazane przez aplikującego. Rolą organu w tym postępowaniu była zatem ocena, czy podane przez cudzoziemca fakty i opisane doświadczenia mogły stanowić podstawę udzielenia ochrony międzynarodowej i w tym zakresie orzekające w sprawie organy spełniły swój obowiązek.
Nie można przede wszystkim podzielić stanowiska skarżących kasacyjnie co do tego, że organy administracji oraz Sąd pierwszej instancji pominęły fakt strachu i deklarowane przez stronę obawy przed powrotem do kraju pochodzenia. Przypomnieć wszak należy, że nadanie statusu uchodźcy uwarunkowane jest wykazaniem przez cudzoziemca relewantnej okoliczności, że żywi on "uzasadnioną obawę" przed prześladowaniem. W konsekwencji oznacza to, że osoba ubiegająca się o status uchodźcy powinna w sposób niebudzący wątpliwości zasadność tej obawy wykazać. W niniejszej sprawie nawet jeśli cudzoziemiec żywi obawę przed powrotem do kraju pochodzenia, co jest niewątpliwie subiektywnym odczuciem, z którym trudno polemizować, to ustawodawca wprowadził drugi – obiektywny element, który w niniejszej sprawie nie został wykazany przez wnioskodawcę.
W niniejszej sprawie skarżący przyczyn grożącego jemu i jego rodzinie niebezpieczeństwa i prześladowania, a także zagrożenia doznaniem poważną krzywdą, upatrywał w kilku okolicznościach, do których Sąd rozpoznający sprawę po kolei odniesie się poniżej.
Przede wszystkim brak było podstaw do przyjęcia, że istniało realne zagrożenie prześladowaniem skarżącego z powodu jego przekonań politycznych. Do wykazania zasadności obaw przed prześladowaniem w związku z posiadanymi poglądami politycznymi konieczne jest uzewnętrznienie tych poglądów, tj. wykazanie, że cudzoziemiec i jego przekonania bądź działania są znane władzom kraju pochodzenia. Stwierdzenie uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu przekonań politycznych musi być bowiem konsekwencją określonego działania aplikanta, jego aktywności przejawiającej się w demonstrowaniu (w różny sposób) swoich przekonań (por. wyrok NSA z 7 lipca 2021 r., II OSK 3298/20; CBOSA). Mimo zadeklarowania przez wnioskodawcę, że był "aktywnym uczestnikiem rewolucji" i brał udział w antyrządowych protestach z 2018 r., okoliczności te nie mogły stanowić wystarczającej podstawy do stwierdzenia zasadności deklarowanych obaw. Trafna jest ocena orzekających w sprawie organów i Sądu pierwszej instancji, że z zebranego materiału dowodowego nie wynika, aby władze armeńskie przypisywały A. B. udział w wydarzeniach o charakterze antypaństwowym lub w jakikolwiek sposób interesowały się nim. Nie został nigdy zatrzymany aresztowany, nie zostały mu nigdy postawione jakiekolwiek zarzuty, nie toczyło się też wobec niego żadne postępowanie. Za nieuprawdopodobnione należało zatem uznać ryzyko prześladowania skarżącego z samego tylko faktu udziału w manifestacjach. Kwestii tej skarżący, zdaje się, przypisywał jednak marginalne znaczenie, kładąc nacisk na inne, dalej wymienione okoliczności.
Głównymi przyczynami, dla których skarżący ubiegał się o udzielenie ochrony międzynarodowej, były: po pierwsze, ogólne rzecz biorąc – problemy związane z osobą brata aplikanta, a po drugie – ogólna sytuacja w kraju pochodzenia, w związku z ryzykiem powołania skarżącego do służby wojskowej i wysłania w rejon działań zbrojnych pomiędzy Armenią i Azerbejdżanem na terenie Górskiego Karabachu.
Odnosząc się do pierwszej z ww. kwestii podkreślić trzeba, że ani orzekające w sprawie organy, ani Sąd pierwszej instancji nie podawały w wątpliwość prawdziwości oświadczeń cudzoziemca odnoszących się do opisywanych problemów z bratem, tj. nachodzenia przez jego wierzycieli czy negatywnego wpływu brata na rodzinę aplikanta. Trafnie natomiast organy i Sąd oceniły, że te okoliczności nie stanowią ustawowych przesłanek udzielenia ochrony międzynarodowej. Działania kierowane przez brata czy jego wierzycieli – jako czyny kryminalne – powinny być przedmiotem szukania ochrony u władz kraju pochodzenia, a nie ochrony międzynarodowej. W tym przypadku nie mamy bowiem do czynienia ani z podmiotem dopuszczającym się prześladowań wymienionym w art. 16 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o cudzoziemcach, ani brakiem zapewnienia przez ww. podmioty, w tym organizacje międzynarodowe, skutecznej ochrony przed prześladowaniem lub ryzykiem doznania poważnej krzywdy ze strony podmiotów określonych w pkt 1 i 2. Ochrony przed tego typu zdarzeniami jak opisywane przez skarżącego powinien on szukać w kraju swojego pochodzenia przed odpowiednimi instytucjami. Jeśli jest bowiem możliwe uzyskanie stosownej ochrony w kraju pochodzenia, to nie może jej zastępować ochrona międzynarodowa udzielana przez obce państwo. W niniejszej sprawie ze zgromadzonego w aktach materiału bezsprzecznie wynika, że skarżący miał zapewnioną realną możliwość uzyskania ochrony ze strony władz kraju pochodzenia przed opisywanymi zdarzeniami o charakterze przestępczym, co wynika ze znajdującego się w aktach sprawy opracowania Wydziału Informacji o Krajach Pochodzenia Urzędu do Spraw Cudzoziemców z 24 czerwca 2021 r. na temat aktualnej sytuacji w Armenii. Z ochrony tej skarżący jednak dobrowolnie zrezygnował, bowiem – jak wyjaśnił w toku przesłuchania statusowego – za jego namową żona wycofała złożone zawiadomienie do policji o najściu na ich dom, a on sam nie zgłaszał problemów z bratem organom ścigania ani policji, chcąc chronić w ten sposób ich ojca przed dowiedzeniem się o tych problemach.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd Wojewódzki trafnie powiązał fakt pobicia skarżącego na stacji benzynowej przez grupę mężczyzn podających się za policjantów z nachodzeniem go przez wierzycieli brata. Wprawdzie w protokole przesłuchania z 18 października 2021 r. skarżący wprost nie stwierdził, że osobami podającymi się za policjantów byli wierzyciele brata, ale z kontekstu jego wypowiedzi wynika ścisły związek opisywanego zdarzenia właśnie z problemami z bratem. Skarżący opowiadał o tym incydencie w ramach szerszej wypowiedzi o problemach z bratem, tuż po tym, jak opowiedział o najściu na swój dom przez wierzycieli brata. Nie sugerował przy tym w najmniejszym stopniu, by to zdarzenie, tj. pobicie na stacji benzynowej przez grupę mężczyzn podających się za policjantów, miało być – jego zdaniem – powiązane z jego innymi problemami w kraju pochodzenia, np. zainteresowaniem władz jego osobą.
Zupełnie niezrozumiałe i pozbawione podstaw prawnych jest natomiast wyrażone w skardze kasacyjnej oczekiwanie, że to orzekające w sprawie udzielenia ochrony międzynarodowej organy administracji powinny dążyć do uzupełnienia materiału dowodowego w zakresie ustalenia, kim były osoby dokonujące ww. napaści i jakie były jej przyczyny. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na cudzoziemcu powołującym się na takie zdarzenie. Pamiętać bowiem należy, że jedną z podstawowych zasad proceduralnych dotyczących rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej jest zasada niekontaktowania się z władzami i podmiotami, które mogą być w jakikolwiek sposób zależne od tych władz i przekazywać im informacje o fakcie prowadzenia takiego postępowania. Z tego powodu nie występuje się do takich podmiotów kraju pochodzenia z jakimikolwiek wnioskami, które pozwalałyby chociażby domniemywać fakt prowadzenia takiego postępowania. Ewentualne wystąpienie organu statusowego do władz kraju pochodzenia cudzoziemca wnioskującego o udzielenie ochrony międzynarodowej mogłoby bowiem być przekazane dla władz kraju pochodzenia, i tym samym – abstrahując od okoliczności tej konkretnej sprawy – stanowić nową, samoistną podstawę do podejmowania działań przez władze kraju pochodzenia wobec cudzoziemca.
Podobnie ocenić należało drugi istotny powód ubiegania się przez cudzoziemca o ochronę międzynarodową – obawę przed mobilizacją i powołaniem do wojska. Kluczowe znaczenie dla oceny sytuacji skarżącego w omawianym zakresie ma fakt, że omawiana okoliczność – potencjalny obowiązek odbywania zasadniczej służby wojskowej, w tym również w ramach mobilizacji, o ile wynika z krajowego ustawodawstwa – nie może stanowić podstawy do udzielenia zarówno statusu uchodźcy, jak i ochrony uzupełniającej. Tak samo ocenić należy uchylanie się od odbycia tej służby – poza przypadkiem, kiedy odbywanie służby wojskowej byłoby równoznaczne ze zmuszeniem do popełnienia w czasie trwania konfliktu zbrojnego zbrodni lub innych działań, o których mowa w art. 19 ust. 1 pkt 3. Stanowisko takie jest ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (m.in. NSA w wyroku z 9 czerwca 2021 r., II OSK 1643/20, niepubl. i w wyroku z 31 sierpnia 2000 r., V SA 1758/99, ONSA 2001/4/177), a Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni stanowisko to podziela. Ze zgromadzonego materiału dowodowego (opracowanie Wydziału Informacji o Krajach Pochodzenia Urzędu do Spraw Cudzoziemców z 14 września 2021 r. na temat służby wojskowej w Armenii) nie wynika przy tym, by istniały podstawy do stwierdzenia, że armia Armenii dopuszcza się zbrodni lub czynów, o których mowa w art. 13 ust. 4 pkt 5 ustawy o ochronie. Ponadto, w przypadku ewentualnych nadużyć w wojsku wnioskodawca nie będzie całkowicie pozbawiony możliwości dochodzenia swoich praw w ramach krajowego systemu sprawiedliwości. Jak wnika ponadto z zeznań samego skarżącego, przyczyną, dla której nie może odbywać służby wojskowej, jest w istocie obawa o los rodziny, którą musiałby zostawić a jest jej jedynym żywicielem. Sam przyznał (str. 6 protokołu przesłuchania z 18 października 2021 r.): "Ja bym nawet poszedł na wojnę, ale co stałoby się z moją rodziną wtedy? Wszyscy są na moim utrzymaniu. To moja jedyna szansa [uzyskanie ochrony międzynarodowej – przyp. NSA]". Takie oświadczenie skarżącego nie pozwala tym samym przyjąć, że po jego stronie występuje uzasadniona obawa przed prześladowaniem.
Jak wynika z akt sprawy, w opracowaniach dot. Armenii uwzględniono także trwający konflikt w Górskim Karabachu, ale sytuacji w nim związanej nie zakwalifikowano jako przesłanki z art. 15 pkt 3 ustawy o ochronie. Stanowisko Sądu pierwszej instancji w tym względzie uznać należy za prawidłowe i znajdujące oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym. Na powyższa ocenę nie ma wpływu zmiana dynamiki powyższego konfliktu zbrojnego, na którą wskazują skarżący kasacyjnie, a jaka miała miejsce po wydaniu zaskarżonej decyzji, tj. we wrześniu 2022 r. Prawdą jest, że opracowania Wydziału Informacji o Krajach Pochodzenia z 24 czerwca 2021 r. i 14 września 2021 r. stanowiące podstawę ustaleń organu nie uwzględniają tej okoliczności, co jest logiczne, gdyż wówczas nie miała ona jeszcze miejsca. Działania zbrojne w ramach konfliktu miedzy Armenią a Azerbejdżanem w dniach 12-14 września 2022 r., na które powołują się skarżący kasacyjnie, nie trwała w dacie wydania decyzji przez organ drugiej instancji. Aspekt ten był podnoszony przez stronę w ramach wniosku dowodowego z 15 września 2022 r. Sąd postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 21 września 2022 r. oddalił ów wniosek dowodowy, na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a., uznając kopię zdjęć oraz informacje odnoszące się do powyższej kwestii za stanowiące wiedzę notoryjną. Wprawdzie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd wprost nie odniósł się do przebiegu konfliktu o Górski Karabach z września 2022 r., niemniej, działając w granicach art. 134 § 1 p.p.s.a., widocznie nie uznał, aby ta okoliczność mogła mieć jakiekolwiek znaczenie w sytuacji skarżących.
Przypomnieć wypada, że w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym obowiązuje zasada tempus regit actum, która oznacza, że dla rozstrzygnięcia sądu co do zasady istotne są okoliczności prawne i faktyczne istniejące w chwili podjęcia zaskarżonego aktu administracyjnego (por. np. wyroki NSA z 20 grudnia 2018 r., II OSK 2341/18 oraz z 5 października 2022 r., II OSK 2503/21). Zasada ta wywodzona jest m.in. z art. 3 § 1 p.p.s.a. (kontrolna funkcja sądownictwa administracyjnego) i art. 133 § 1 p.p.s.a. (orzekanie na podstawie akt sprawy). Jednakże na gruncie spraw dotyczących ochrony międzynarodowej zasada ta doznaje istotnej modyfikacji wobec odmiennych regulacji zawartych w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32/UE z 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej (wersja przekształcona) - (Dz. U. UE. L. z 2013 r., Nr 180, poz. 60; dalej: dyrektywa proceduralna).
Pomimo zatem, że nastąpiła zmiana sytuacji w kraju pochodzenia skarżących – w zakresie przebiegu konfliktu zbrojnego, jaki Armenia prowadzi z Azerbejdżanem o Górski Karabach – po dacie orzekania przez organy, ta nowa okoliczność mogłaby stanowić element stanu faktycznego (w kontekście ochrony uzupełniającej), który powinien Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnić i ocenić, ale pod warunkiem, że może to mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia. Nie jest bowiem celem przepisów odsyłanie cudzoziemca do kraju, w którym trwa konflikt zbrojny i jego zdrowie oraz życie może zostać poważnie narażone.
Zgodnie z art. 46 ust. 3 dyrektywy proceduralnej, aby spełnić wymogi zawarte w ust. 1 państwa członkowskie zapewniają, aby skuteczny środek zaskarżenia zapewnił pełne rozpatrzenie ex nunc zarówno okoliczności faktycznych, jak i kwestii prawnych, w tym, w stosownych przypadkach, rozpatrzenie potrzeby zapewnienia ochrony międzynarodowej na potrzeby dyrektywy 2011/95/UE, co najmniej w postępowaniach odwoławczych przed sądem pierwszej instancji. Zawarty w art. 46 ust. 3 dyrektywy proceduralnej przymiotnik "pełne" potwierdza, że sąd ma obowiązek rozpatrzenia zarówno okoliczności, które organ rozstrzygający powinien był lub miał możliwość uwzględnić, jak i tych, które wystąpiły po wydaniu decyzji przez ten organ (vide wyrok NSA z 5 lipca 2022 r., II OSK 1323/21).
Okolicznością powszechnie znaną (art. 106 § 4 p.p.s.a) jest fakt toczenia się konfliktu zbrojnego pomiędzy Azerbejdżanem a Armenią o Górski Karabach. Konflikt zbrojny międzynarodowy lub wewnętrzny uzasadniałby udzielenie ochrony uzupełniającej zgodnie z art. 15 pkt 3 ustawy o ochotnie, gdyby toczył się na terytorium całego kraju pochodzenia skarżących, tj. Armenii i skarżący wówczas mogliby być narażeni na nieselektywną przemoc. Taka sytuacja jednak nie ma miejsca, bowiem działania zbrojne w ramach opisywanego konfliktu ograniczone są do regionu Górskiego Karabachu. Rodzina skarżącego przed opuszczeniem kraju pochodzenia mieszkała w [...], co wprost wynika z zeznań wnioskodawcy, nie była zatem bezpośrednio zagrożona tymi walkami zbrojnymi. Nadmienić należy, że w tożsamy sposób ocenić należy stan omawianego konfliktu zbrojnego, jaki ma miejsce obecnie, tj. na datę orzekania przez Naczelny Sąd Administracyjny. W charakterze notorium należy bowiem traktować kolejny krótkotrwały konflikt zbrojny pomiędzy Republiką Górskiego Karabachu a Azerbejdżanem, który wybuchł 19 września 2023 r (np. https://pl.wikipedia.org/wiki/III_wojna_o_G%C3%B3rski_Karabach ). 20 września 2023 r. zawarto porozumienie o zawieszeniu broni między obiema stronami. Taki przebieg wydarzeń nie zmienia zatem przedstawionej wyżej oceny o braku bezpośredniego zagrożenia skarżącego działaniami zbrojnymi, jakie prowadzone były w tym obszarze, w związku z przesłanką określoną w art. 15 pkt 3 ustawy o ochronie.
W skardze kasacyjnej jej autor podnosi dodatkowo, że organy, a następnie Sąd nie dokonały weryfikacji wskazanej przez skarżącego argumentacji, podniesionej dopiero w "odwołaniu od decyzji Rady do Spraw Uchodźców z dnia 21 kwietnia 2022 roku o odmowie udzielenia ochrony międzynarodowej, nr sprawy "RdU-41-1/S/2022", a odnoszącej się do kwestii wyznania skarżącego, traktowania w Armenii osób wyznających taką religię jak skarżący i odmowy odbycia służby wojskowej z powodu przekonań religijnych oraz ewentualnego prześladowania skarżącego z tego powodu. Powyższe twierdzenie jest zupełnie niezrozumiałe i wręcz oderwane od realiów rozpoznawanej sprawy. Wnikliwa analiza akt sprawy tak administracyjnych, jak i sądowych bezsprzecznie wskazuje, że skarżący na żadnym etapie sprawy nie podnosił kwestii zagrożenia prześladowaniem ze względów religijnych. Stosownej argumentacji w tym zakresie, nawet lakonicznej, nie zawiera ani odwołanie skarżącego od decyzji organu pierwszej instancji, ani pisma procesowe wniesione już do Sądu Wojewódzkiego, tj. skarga (nazwana odwołaniem) z 16 maja 2022 r. podpisana własnoręcznie przez skarżącego, jak też datowane na 7 czerwca 2022 r. pismo oznaczone jako skarga i wniesione już przez pełnomocnika. Dodatkowo wskazać należy, że podczas przesłuchania z dniu 18 października 2021 r. skarżący zapytany o wyznawaną religię odpowiedział: "Jestem [...]. Wierzę w [...]. W Armenii chodziłem do [...], ale nie określam swojej przynależności". Na żadnym etapie postępowania administracyjnego skarżący nie oświadczył, a nawet nie sugerował, że kwestia wyznawanej wiary ma związek z przyczynami opuszczenia kraju pochodzenia i ubiegania się o ochronę międzynarodową w Polce. Nie było zatem podstaw, by organy, wbrew jednoznacznym deklaracjom strony, prowadziły postępowanie także w kierunku prześladowania skarżącego z powodu religii.
Również dopiero w skardze kasacyjnej sformułowany został zarzut nieprzesłuchania w toku postępowania administracyjnego żony skarżącego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nietrafnie zarzuca się Sądowi pierwszej instancji zaakceptowanie wadliwości postępowania organu polegającego na nie przeprowadzeniu dowodu z przesłuchania żony wnioskodawcy.
Ustawodawca w art. 44 ust. 1 i nast. ustawy o ochronie wprowadził obowiązek przesłuchania jedynie wnioskodawcy. Wprawdzie w art. 44 ust. 7 omawianej ustawy ustawodawca wskazał, że przepisy ust. 1-6 stosuje się także do małżonka, w imieniu którego wnioskodawca występuje, jeżeli małżonek zażądał przesłuchania go, jednakże przepis ten w niniejszej sprawie nie nakładał na organ administracji obowiązku przesłuchania małżonki cudzoziemca. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby składała ona wniosek o jej przesłuchanie. Wskazane regulacje nie oznaczają, że dowód z przesłuchania pozostałych stron (osób objętych wnioskiem) nie może być przeprowadzony w oparciu o art. 86 k.p.a. Także i ta regulacje nie miała jednak w sprawie zastosowania, ponieważ sam wnioskodawca nie zgłaszał takiego wniosku w toku postępowania administracyjnego (ani przy okazji przesłuchania, ani potem), a organy nie miały podstaw do przeprowadzania takiego dowodu z urzędu. W niniejszej sprawie żona podpisała formularz zgody na złożenie przez męża wniosku w jej imieniu i informujący o możliwości złożenia odrębnego wniosku. Przyczyny ubiegania się przez nią o ochronę międzynarodową były zatem za tożsame z powodami podanymi przez męża. Nie wiadomo przy tym, na jakie okoliczności – zdaniem autora skargi kasacyjnej – miałaby być przesłuchana. Organ co do zasady nie kwestionował prawdziwości problemów skarżącego związanych z osobą brata, których świadkami miała być m.in. jego żona, więc nie było potrzeby uzyskania jej zeznań na te okoliczności. Te problemy nie zostały zakwalifikowane jako przesłanki udzielenia ochrony, a więc przesłuchanie żony wnioskodawcy tej oceny nie mogłoby zmienić. A zatem skoro dano wiarę wnioskodawcy co do wskazanych przez niego zasadniczych przyczyn ubiegania się o udzielenie ochrony międzynarodowej, a jedynie inaczej niż oczekiwał tego skarżący oceniono, że okoliczności, na które powołuje się, nie wyczerpują przesłanek udzielenia żądanej ochrony, to nie było niezbędne uzupełnianie materiału dowodowego o dodatkowe dowody, w tym z przesłuchania żony cudzoziemca. Tym samym nie można było uznać za uzasadniony zarzutu dotyczącego nienależytego wyjaśnienia okoliczności sprawy i nieprzeprowadzenia omawianego dowodu.
W konsekwencji należało uznać za bezzasadne wszystkie zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Prowadzi to do dalszej konkluzji, że prawidłowo i wyczerpująco ustalony stan faktyczny nie uzasadnia zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 13, art. 15, art. 19 ust. 1 ustawy o ochronie. Skarżący nie spełnia bowiem warunków do udzielenia mu zarówno statusu uchodźcy, jak i ochrony uzupełniającej.
Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.
Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a.