II OSK 1421/23

II OSK 1421/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-08-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-03
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jacek Chlebny /przewodniczący sprawozdawca/
Mirosław Gdesz
Robert Sawuła
Symbol z opisem
6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne
Zabytki
Sygn. powiązane
VII SA/Wa 2397/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-03-29
Skarżony organ
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) Sędziowie sędzia NSA Robert Sawuła sędzia del. WSA Mirosław Gdesz po rozpoznaniu w dniu 13 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G. B. i T. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 marca 2023 r. sygn. akt VII SA/Wa 2397/22 w sprawie ze skargi G. B. i T. B. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 21 września 2022 r. znak: DOZ-OAiK.650.1302.2021.UB w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 29 marca 2023 r., sygn. akt VII SA/Wa 2397/22, oddalił skargę G. B. i T. B. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 21 września 2022 r. w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków.
Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wojewódzki Konserwator Zabytków w Suwałkach (dalej również: WKZ)
decyzją z 5 lipca 1996 r., na podstawie art. 5 pkt 1, art. 8 ust. 1 pkt 3 i art. 14 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i o muzeach (Dz. U. z 1962 r. Nr 10, poz. 48 ze zm.) wpisał do rejestru zabytków [...] przy
ul. [...], na który składały się: [...]. Granice tego zespołu zostały oznaczone na załączonym do decyzji planie, stanowiącym jej integralną część. W uzasadnieniu tej decyzji stwierdzono, że "[...] wraz z dobrze zachowanym wyposażeniem technicznym jest znakomitym przykładem zabytku techniki, obiekt ten stanowi wyjątkowy element zespołu urbanistycznego miasta [...]. Posiada także duże wartości muzealne, zaś jego wyposażenie jest znaczącym elementem tradycji technicznej. Z tych powodów cenny ten zespół zasługuje w pełni na ochronę konserwatorską".
T. B., pismem z 10 stycznia 2021 r., wystąpił z wnioskiem o skreślenie z rejestru zabytków dwóch ścian tworzących pomieszczenie [...] zlokalizowanej w części północnej budynku [...], wskazując, że część ta "nie była realizowana w okresie budowy".
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (dalej również: Minister) decyzją z
27 sierpnia 2021 r. na podstawie art. 13 ust. 1, ust. 2, ust. 5 i ust. 6 oraz art. 89 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2021 r. poz. 710 ze zm.; dalej: ustawa o ochronie zabytków) odmówił skreślenia z rejestru zabytków części budynku [...] – w postaci dwóch ścian północno-wschodniego narożnika tego budynku, współtworzących pomieszczenie [...].
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy G. B. i T. B. (dalej: skarżący) zarzucili organowi, że niezgodnie ze stanem faktycznym uznał on, iż wartość obiektu będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została podważona w nowych ustaleniach naukowych. Zdaniem skarżących, organ, poprzez zaniechanie dowodu z opinii biegłego z dziedziny ochrony zabytków oraz niedopuszczenie jako dowodu przedłożonego przez nich rysunku [...], błędnie ustalił rzeczywistą wartość i znaczenie budynku [...].
Minister, decyzją z 21 września 2021 r., utrzymał w mocy własną decyzję z 27 sierpnia 2021 r. Organ wskazał, że skreślenie z rejestru zabytków powinno być traktowane w kategoriach wyjątku i nie każdy uszczerbek w substancji zabytkowej może zostać zakwalifikowany jako urzeczywistniający przesłankę z art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków. Minister stwierdził, że w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, stan zachowania całości obiektu nie uzasadnia wniosku o skreślenie go z rejestru zabytków. Zwrócił ponadto uwagę, że część budynku [...] w postaci dwóch ścian jego północno-wschodniego narożnika pozostaje integralnym elementem zabytku. Sam zabytek, od chwili wpisania go do rejestru, posiada także walor typologiczny, jako dokument historii kultury materialnej regionu. Analiza materiału dowodowego nie dała podstaw do sformułowania wniosku, że omawiana część budynku na skutek zniszczenia utraciła swą wartość zabytkową. Nie pozwoliła ona także stwierdzić, że wartości będące podstawą wpisania tej części budynku do rejestru zabytków zostały zakwestionowane w nowych ustaleniach naukowych, a co za tym idzie zachodzą przesłanki do jej wykreślenia. W postępowaniu nie zakwestionowano także posiadanej przez budynek wartości zabytkowej będącej podstawą objęcia go ochroną prawną. Wartość ta, zachowała się do chwili obecnej.
Sąd pierwszej instancji, oddalając skargę, stwierdził, że w sprawie nie zostały wykazane przyczyny, dla których można by uznać, iż nie było podstaw do ujęcia obiektu ([...]) w rejestrze zabytków ze względu na brak walorów historycznych, artystycznych lub naukowych, bądź też żeby ta część obiektu utraciła
po wpisie takie cechy (pierwsza przesłanka skreślenia z rejestru zabytków, art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków ). Poczynione ustalenia naukowe, które znalazły swoje odzwierciedlenie w opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, a na których oparł swoje rozstrzygnięcie Minister, potwierdziły wszystkie wartości będące podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru tego budynku. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżący nie przedstawili także żadnej opinii naukowej, która podważałaby ustalenia organu konserwatorskiego w tym zakresie, wobec czego w sprawie nie zaszła również druga
z przesłanek wskazanych w art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków.
Sąd pierwszej instancji uznał ponadto, że postępowanie w sprawie przeprowadzono w sposób wyczerpujący i należyty a zgromadzony materiał oceniono właściwie. Prawidłowo zinterpretowano także przepisy mające zastosowanie w sprawie. Sąd pierwszej instancji nie doszukał się również innych naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia decyzji obu instancji.
Skargę kasacyjną złożyli G. B. i T. B., zaskarżając wyrok w całości. Podniesiono w niej zarzuty naruszenia następujących przepisów prawa:
1. art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków poprzez oddalenie skargi w sytuacji gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy a także błędne ustalenia faktyczne dokonane przez WSA w Warszawie nie pozwalały na uznanie, że nie wystąpiły przesłanki do wykreślenia wskazanej części nieruchomości z rejestru zabytków,
2. naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.; dalej: k.p.a.) poprzez przyjęcie za podstawę orzeczenia błędnie ustalonego stanu faktycznego, tj. niezgodne z rzeczywistym stanem faktycznym ustalenie przez Sąd, że skarżący zostali zobowiązani do podjęcia działań zmierzających do zachowania tego zabytku, w zamian za co została im udzielona bonifikata przy nabywaniu nieruchomości, które to naruszenie miało wpływ na wydane orzeczenie, podczas gdy w rzeczywistości skarżący nabyli nieruchomość na wolnym rynku, co miało wpływ na treść rozstrzygnięcia przez WSA w Warszawie.
Na podstawie tych zarzutów wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania. Wniesiono także o dopuszczenie dowodu z odpisu aktu notarialnego, rep. [...] na potwierdzenie faktu nabycia nieruchomości przez skarżących.
Niezależnie od powyższych żądań wniesiono o rozważenie przez Naczelny Sąd Administracyjny sprostowania w trybie art. 156 § 3 p.p.s.a. uzasadnienia wyroku poprzez wykreślenie następującego fragmentu jako niezgodnego ze stanem faktycznym: "Podkreślić należy, na co słusznie wskazał organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że skarżący nabywając [...] nie tylko mieli świadomość wartości zabytkowych zespołu, ale również zostali zobowiązani do podjęcia działań zmierzających do zachowania tego zabytku, w zamian za co została im udzielona bonifikata przy nabywaniu nieruchomości co jednoznacznie wynika zarówno z ogłoszenia o przetargu z dnia 7 marca 2002 r., protokołu z przeprowadzonego przetargu z dnia 29 marca 2002 r. czy operatu szacunkowego z dnia 6 marca 2001 r. – dokumentów znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy".
Skarżący w skardze kasacyjnej oświadczyli, że zrzekają się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister wniósł o jej oddalenie w całości, zasądzenie na jego rzecz od skarżących kasacyjnie zwrotu kosztów postępowania, w tym również kosztów zastępstwa procesowego, oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Odpowiedź Ministra na skargę kasacyjną została wniesiona po upływie 14-dniowego terminu, o którym mowa w art. 179 p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
1. Skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych podstaw.
2. Z akt sprawy wynika, że skarżący wielokrotnie występowali o skreślenie z rejestru zabytków [...]. W konsekwencji z całego zespołu pozostał pod ochroną już tylko sam budynek [...] wraz wyposażeniem technicznym – [...]. W rozpoznawanej sprawie skarżący domagają się skreślenia z rejestru zabytków części wspomnianego budynku w postaci dwóch ścian północno-wschodniego narożnika budynku, współtworzących pomieszczenie [...].
3. Przesłanki do wykreślenia zabytku z rejestru wskazane są w art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków. Zgodnie z jego treścią z rejestru skreślony zostaje zabytek, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej (pierwsza przesłanka) albo zabytek, którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych (druga przesłanka). W obu przypadkach skreślenie zabytku z listy powinno być traktowane jako wyjątek (por. M. Cherka, P. Antoniak, F. M. Elżanowski, K. A. Wąsowski w: M. Cherka, P. Antoniak, F. M. Elżanowski, K. A. Wąsowski (red.), Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Komentarz, Warszawa 2010, art. 13, LEX/el.).
W odniesieniu do pierwszej z wymienionych przesłanek należy wskazać, że istotny jest tu nie tyle sam fakt zniszczenia zabytku, co jego zniszczenia w stopniu powodującym utratę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej będącej podstawą wpisu do rejestru (por. A. Ginter, A. Michalak w: Ginter, A. Michalak (red.), Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Komentarz, Warszawa 2016, art. 13, LEX/el.). Z analizy materiału dowodowego wynika natomiast, na co słusznie wskazuje Sąd pierwszej instancji, że stan zachowania budynku [...], w tym [...], nie wskazywał na utratę przez niego wymienionych wartości. Świadczą o tym opinie wyspecjalizowanych jednostek oraz organów ochrony zabytków, w tym opinia Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2012 r.
Jeśli chodzi o drugą przesłankę – nowe ustalenia naukowe – to, w rozumieniu art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków, są nimi dane i informacje o obiekcie, które nie były znane organowi ochrony zabytków w dacie jego wpisu do rejestru zabytków,
a które wpływają na ocenę jego wartkości będącej podstawą tego wpisu. Należy przy tym podkreślić, że sam fakt pojawienia się nowych ustaleń nie przekreśla wartości danego obiektu jako zabytku. Wspomniane ustalenia muszą bowiem tych wartości nie potwierdzać (por. M. Cherka, P. Antoniak, F. M. Elżanowski, K. A. Wąsowski w: M. Cherka, P. Antoniak, F. M. Elżanowski, K. A. Wąsowski (red.), Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Komentarz, Warszawa 2010, art. 13, LEX/el.). Z akt sprawy wynika, że budynek [...] został objęty ochroną w całości, a zatem wraz
z pomieszczeniem [...], jako [...] będący przykładem architektury z okresu dwudziestolecia międzywojennego wraz z historycznymi nawarstwieniami z lat 60-tych XX w., tj. z czasu, gdy obiekt ten pełnił funkcję [...]. Historia budynku i jego forma architektoniczna były znane organowi ochrony zabytków już w momencie jego wpisu do rejestru zabytków, o czym świadczy m.in. dokumentacja załączona do decyzji WKZ z 5 lipca 1996 r. W rozpoznawanej sprawie skarżący nie przedstawili natomiast żadnych nowych ustaleń naukowych, które podważałyby istnienie wartości historycznej, artystycznej lub naukowej budynku będącej podstawą wydania decyzji o jego wpisie do rejestru zabytków. Na marginesie zaznaczyć należy, że [...], wyprodukowana dopiero w połowie XX w., również została objęta ochroną konserwatorską przez organ ochrony zabytków decyzją z 5 lipca 1996 r. w formie zachowanej do dzisiaj. Jakkolwiek pierwotnie błędnie była ona przypisana do wyposażenia [...], zdaniem Ministra, od dnia jej wpisu do rejestru zabytków nie uległa ona zniszczeniu ani przekształceniu powodującym utratę wartości zabytkowych.
W rozpatrywanej sprawie Sąd pierwszej instancji dokonał oceny wystąpienia przesłanek z art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków mając na uwadze cały materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, słusznie uznając go za wyczerpujący, należyty i prawidłowo zinterpretowany. Materiał ten obejmował m.in. karty ewidencyjne zabytku, decyzje o skreśleniu innych elementów [...] wpisanych pierwotnie do rejestru zabytków, opinię Narodowego Instytutu Dziedzictwa, dokumentację zdjęciową
i mapy oraz wyroki Sądów. Za niezasadny należy zatem uznać zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków.
4. Na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie istotne jest, czy spełnione zostały przesłanki wykreślenia z rejestru zabytków części nieruchomości w postaci dwóch ścian północno-wschodniego narożnika budynku [...] współtworzących pomieszczenie [...]. Fakt, w jaki sposób skarżący nabyli nieruchomość pozostaje natomiast bez znaczenia dla wyniku sprawy. Przesłankami wykreślenia zabytku z rejestru są bowiem, jak już była mowa, zniszczenie zabytku w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo brak potwierdzenia tej wartości w nowych ustaleniach naukowych (art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków). Dla oceny wspomnianych przesłanek nie jest zatem istotne, od kogo skarżący nabyli nieruchomość. Nie ma również znaczenia, czy została im udzielona bonifikata, w zamian za którą mieliby oni zostać zobowiązani do podjęcia działań zmierzających do utrzymania zabytku we właściwym stanie. Opieka nad zabytkiem – niezależnie od stanu jego zachowania – jest bowiem obowiązkiem jego właściciela. Istota tej opieki została natomiast określona w sposób otwarty w art. 5 ustawy o ochronie zabytków. Składają się na nią dwa rodzaje aktów staranności: (1) postępowanie w stosunku do zabytku w taki sposób, aby został on zachowany w jak najlepszym stanie oraz (2) umożliwienie innym osobom dostępu do danego zabytku,
w tym specjalistom przygotowanym do prowadzenia odpowiednich prac przy zabytku (por. R. Golat w: Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Komentarz, Kraków 2004, art. 5., Lex el.). Obowiązek opieki nad zabytkiem wynikał również z treści ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach. Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 3 tej ustawy do obowiązków właścicieli i użytkowników należało utrzymanie należących do nich
dóbr kultury we właściwym stanie. [...] został wpisany do rejestru zabytków w [...] r. Skarżący, nabywając w [...] r. tę nieruchomość, mieli świadomość, że jest ona wpisana do rejestru zabytków, a co za tym idzie również ciążących na nich z tego tytułu obowiązków.
Na marginesie należy dodać, że kwestionowane przez skarżących ustalenia faktyczne zostały przytoczone przez WSA w Warszawie jako cytat z fragmentu uzasadnienia wyroku WSA w Warszawie z 28 stycznia 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 1848/13. Wyrok ten stanowił już przedmiot kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z 23 lutego 2016 r., sygn. akt II OSK 1498/14.
5. Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o sprostowanie
w trybie art. 156 § 3 p.p.s.a. uzasadnienia wyroku poprzez wykreślenie z niego wskazanego przez skarżących fragmentu jako niezgodnego ze stanem faktycznym, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że nie było podstaw do jego uwzględnienia.
Sprostowanie wyroku sądowego oraz jego uzasadnienia jest konstrukcją procesową, która ma na celu naprawienie jego wadliwości obejmujących niedokładności, błędy pisarskie albo rachunkowe lub inne oczywiste omyłki (art. 156 § 1 p.p.s.a.). Ewentualne mylne ustalenie stanu faktycznego, choćby nawet było ono spowodowane przeoczeniem, nie podlega sprostowaniu (zob. m.in. postanowienie NSA z 15 września 2016 r., sygn. akt II FSK 3573/13, CBOSA). Nie może być ono bowiem uznane za oczywistą omyłkę, która charakterem powinna być zbliżona do niedokładności, błędu pisarskiego lub błędu rachunkowego (por. B. Dauter w: B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek (red.), Prawo o Postępowaniu przed Sądami Administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2018, str. 514). Bez znaczenie pozostaje również to, czy prostowany fakt byłby ewentualnie poparty dokumentami znajdującymi się w aktach sprawy (zob. postanowienie NSA z 2 lutego 2012 r., sygn. akt I OZ 60/12, CBOSA). W związku z powyższym bezprzedmiotowy pozostaje wniosek o dopuszczenie dowodu z odpisu aktu notarialnego, rep. [...], potwierdzającego nabycie nieruchomości przez skarżących.
6. W tym stanie rzeczy, wobec bezzasadności zarzutów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.