II OSK 121/23

II OSK 121/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-06-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-01-19
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Szymańska /sprawozdawca/
Jerzy Siegień /przewodniczący/
Roman Ciąglewicz
Symbol z opisem
6053 Obywatelstwo
Hasła tematyczne
Obywatelstwo
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 1920 nr 7 poz 44
art. 13 w zw. z art. 11 pkt 1
Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: sędzia NSA Roman Ciąglewicz sędzia del. WSA Anna Szymańska (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Izabela Kucharczyk-Szczerba po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej N. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 września 2022 r. sygn. akt VII SA/Wa 1275/22 w sprawie ze skargi N. S. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 25 maja 2022 r. znak DOiR-I-6270-54/2022/AF w przedmiocie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 15 września 2022 r., sygn. akt VII SA/Wa 1275/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA w Warszawie, sąd wojewódzki, sąd I instancji) po rozpoznaniu skargi N. S. (dalej: wnioskodawca, strona, skarżąca, skarżąca kasacyjnie) na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister) z 25 maja 2022 r. nr DOiR-I-6270-54/2022/AF w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego – oddalił skargę.
Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 16 sierpnia 2021 r. (wpływ do organu) skarżąca wystąpiła o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego.
Wojewoda Mazowiecki (dalej: Wojewoda) decyzją z 15 kwietnia 2022 r. nr WSC-I.6122.10400.2021 odmówił potwierdzenia, że skarżąca posiada obywatelstwo polskie.
Minister zaskarżoną decyzją, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 55 ust. 1 ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U z 2022 r. poz. 465; dalej: u.o.) utrzymał w mocy decyzję Wojewody. W uzasadnieniu wskazano, że wnioskodawczyni urodziła się 20 września 1965 r. w [...], jako N. T., córka Y. i M. Zainteresowana powołała posiadanie obywatelstwa polskiego przez wstępnych ze strony ojca. Podniesiono, że dziadek strony, J. T., nabył obywatelstwo polskie na mocy ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. z 1920 r. nr 7 poz. 44 ze zm.; dalej: ustawa z 1920 r.) i posiadał je do dnia zgonu. Ojciec skarżącej, Y. T., nabył obywatelstwo polskie przez urodzenie po ojcu - obywatelu polskim, na podstawie art. 4 pkt 1 w związku z art. 5 ustawy z 1920 r. Jednocześnie zaznaczono, że obywatelstwo małoletniego wówczas Y. T. było nierozerwalnie związane ze statusem ojca do 27 stycznia 1943 r., tj. daty śmierci jego ojca. Następnie wskazano, że ojciec strony utracił obywatelstwo polskie w dniu nabycia obywatelstwa izraelskiego, tj. 15 maja 1948 r., bowiem nabył obywatelstwo obce i nie podlegał obowiązkowi wojskowemu w zakresie unormowanym w ustawie z 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym. W ocenie organu ojciec strony nie posiadał obywatelstwa polskiego w dacie urodzenia wnioskodawczyni, zatem Wojewoda zasadnie odmówił potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.
WSA w Warszawie we wskazanym na wstępie wyroku z 15 września 2022 r. nie uwzględnił skargi. W szczególności w zakresie wykładni art. 13 ustawy z 1920 r. powołano wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 października 2021 r., sygn. akt II OSK 65/21, w którym wskazano, że zasada jednolitości obywatelstwa wynikająca z tego przepisu ma zastosowanie wyłącznie za życia obojga rodziców i nie stosuje się jej w przypadku śmierci ojca. Wyjaśniono, że przepis ten, wskazuje następstwa prawne utraty obywatelstwa przez mężczyznę, któremu przyznawano wówczas szczególny status prawny, jako "głowy rodziny" w stosunku do innych jej członków, ale nie ogranicza wprost możliwości zmiany obywatelstwa przez poszczególnych członków rodziny. Dalej, że nawet gdyby przyjąć, iż obejmował on swoją treścią normatywną możliwość zmiany obywatelstwa członków rodziny przy braku zmian statusu państwowego "głowy rodziny", to wykluczone jest jego zastosowanie, gdy w określonej rodzinie ojciec nie żył w chwili, gdy miałaby nastąpić zmiana obywatelstwa wdowy po nim lub osieroconych dzieci. Pokreślono, że przeciwna interpretacja prowadziłaby do wniosku, że w sytuacji śmieci mężczyzny, będącego "głową rodziny", nie może nigdy nastąpić zmiana obywatelstwa jego żony, będącej wdową (chyba, że wyjdzie powtórnie za mąż), a także dzieci - do osiągnięcia pełnoletności. Tym samym sąd wojewódzki uznał, że nie miały miejsca naruszenia przepisów wskazanych w skardze.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca, zaskarżając go w całości, zarzucając:
1) naruszenie prawa materialnego tj. art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5, art. 11 pkt 1 i art. 13 ustawy z 1920 r. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) - poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż ojciec wnioskodawczyni Y. T. - który nabył w chwili urodzenia w dniu 9 lutego 1934 r. jako dziecko ślubne, polskie obywatelstwo po swoim ojcu J. T. - utracił je z chwilą nabycia obywatelstwa izraelskiego 15 maja 1948 r. wyłącznie z uwagi na fakt, że w dacie nabycia ojciec małoletniego Y. już nie żył; a tym samym ich błędną wykładnię polegającą na wywiedzeniu wniosku, zgodnie z którym status obywatelski dziecka ślubnego nie jest nierozerwalnie związany ze statusem obywatelskim ojca, podczas gdy zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych oraz wykładnią stosowaną od lat przez organy i sądy administracyjne, małoletnie ślubne dziecko nie może utracić obywatelstwa polskiego w inny sposób, aniżeli w sposób pochodny (tj. wskutek utraty obywatelstwa przez ojca tego dziecka);
2) naruszenie prawa procesowego tj. art. 8 § 2 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. - poprzez jego błędne zastosowanie i odstąpienie od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw przez organy administracji publicznej w takim samym stanie faktycznym i prawnym, w oparciu o orzeczenie sądu administracyjnego w innej sprawie, mające charakter jednostkowy oraz niewiążący organ w sprawie wnioskodawczyni, z jednoczesnym pominięciem wskazania przyczyn, dla których organ odstąpił od utrwalonej linii orzeczniczej.
Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżąca kasacyjnie wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia i uwzględnienie skargi, względnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: "NSA") zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez NSA.
Skarga kasacyjna jest nieusprawiedliwiona.
Skarżąca kasacyjnie prezentuje literalną wykładnię art. 13 w zw. z art. 11 pkt 1 ustawy z 1920 r. Mianowicie wywodzi, że jej małoletni ojciec nie utracił obywatelstwa polskiego wskutek przyjęcia obywatelstwa izraelskiego, w sytuacji gdy był on ślubnym dzieckiem i nabył w sposób pochodny obywatelstwo polskie po swoim ojcu, zaś w stosunku do ojca nie nastąpiły przesłanki skutkujące utratą obywatelstwa polskiego. Zdaniem skarżącej kasacyjnie status obywatelski dziecka ślubnego jest nierozerwalnie związany ze statusem obywatelskim ojca. Zatem utrata obywatelstwa polskiego przez jej małoletniego ojca mogła zostać wywiedziona jedynie od sytuacji prawnej oraz czynności podjętych przez jej dziadka. Skoro dziadek nie żył w dacie uzyskania obywatelstwa izraelskiego przez jej ojca, utrata tego obywatelstwa nie mogła nastąpić.
Kluczowa w sprawie jest usankcjonowana przez ustawę z 1920 r. (art. 1), a następnie Konstytucję z 1921 r. (art. 87), zasada posiadania jednego obywatelstwa. Mianowicie obywatel polski nie mógł być jednocześnie obywatelem innego państwa. Regułę tę powtarza art. 6 pkt 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. Ust. Rz. P. nr 7, poz. 44). Komentatorzy na ówczesne czasy statuują ją jako "jedynie słuszną zasadę" – tak Stanisław Starzyński – Obywatelstwo państwa Polskiego, Kraków, 1921 r., str. 39). Zasada ta została podtrzymana w kolejnym akcie prawnym regulującym obywatelstwo, tj. w art. 1 ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. Konsekwencją powyższego było wykluczenie posiadania obywatelstw dwóch państw, w tym wypadku polskiego i izraelskiego, co implicite wynikało z art. 11 pkt 1 ustawy z 1920 r.
Zgodnie bowiem z art. 11 pkt 1 ustawy z 1920 r. utrata obywatelstwa polskiego następowała przez nabycie obcego obywatelstwa. W myśl art. 13 tej ustawy, nadanie i utrata obywatelstwa polskiego, o ile inaczej nie zastrzeżono w akcie nadania lub w orzeczeniu o utracie obywatelstwa, rozciąga się na żonę nabywającego lub tracącego obywatelstwo polskie, tudzież na jego dzieci, w wieku do lat 18. Ten ostatni przepis stanowił z jednej strony wyraz jednolitości obywatelstwa małżonków i ich nieletnich dzieci, z drugiej zaś był wyrazem zasady nierówności praw kobiet i mężczyzn, powszechnie wówczas przyjętej w ustawodawstwie wszystkich prawie państw. Nabycie, jak i utrata obywatelstwa przez żonę i dzieci osoby nabywającej i tracącej obywatelstwo polskie miały charakter pochodny, a więc osoby te nie musiały same odpowiadać warunkom wymaganym w art. 8, 9, 11 ustawy (W. Ramus, Prawo o obywatelstwie polskim, Warszawa 1968 r., s. 61). Oznacza to, że do chwili śmierci dziadka skarżącej (27 stycznia 1943 r.) czynności dyspozytywne dotyczące żony oraz małoletnich dzieci mógł podejmować ojciec rodziny, czyli dziadek skarżącej kasacyjnie, a skutki tych czynności odnosiły się do jego małżonki oraz dzieci. Gwarantowało to zachowanie jedności wszystkich członków rodziny, co do podlegania władztwu jednego państwa. Reguła ta zupełnie nie broni się w świetle współczesnych standardów praw podmiotowych, niemniej NSA nie posiada kompetencji, aby kwestionować powyższy przepis.
Kluczowe jest natomiast to, że zdolność do czynności prawnych ustała z dniem śmierci J. T. (dziadka strony) i tym samym prawo kształtowania sytuacji członków jego rodziny w zakresie obywatelstwa. Nie oznacza to jednocześnie, że wdowa jako przedstawiciel ustawowy została pozbawiona prawa do czynności kształtujących status obywatelski małoletniego syna. Skutki bowiem realizacji prawa do wyboru obywatelstwa innego państwa, wynikające z art. 13 ustawy z 1920 r., czyli utrata polskiego obywatelstwa - należało odpowiednio przenieść na grunt niniejszej sytuacji faktycznej.
W chwili przyjęcia obywatelstwa izraelskiego babka skarżącej C. P. była wdową i nie wynika, aby została pozbawiona władzy rodzicielskiej przysługującej jej wobec małoletniego dziecka. W dacie uzyskania obywatelstwa państwa Izrael, tj. 15 maja 1948 r. obowiązywał dekret z 22 stycznia 1946 r. Prawo rodzinne (Dz. U. z 1946 r., nr 03, poz. 04). Zgodnie z art. 21 § 1 tego dekretu w razie śmierci małżonka władzę rodzicielską sprawuje drugi z małżonków. Każde z rodziców jest w zakresie swej władzy rodzicielskiej przedstawicielem ustawowym dziecka i reprezentuje je w sądzie i poza sądem. Nie narusza to prawa dziecka do osobistego działania w granicach jego zdolności do działań prawnych. Z chwilą śmierci małżonka (dziadka skarżącej) czynności związane z kształtowaniem obywatelstwa małoletniego dziecka przejęła w całości matka (babka skarżącej). We wniosku wskazano, że babka skarżącej 15 maja 1948 r. nabyła obywatelstwo izraelskie (karta 5 akt administracyjnych) i tym samym utrata polskiego obywatelstwa na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z 1920 r. rozciągała się na małoletniego ojca skarżącej. Poza wszystkim jako matka była uprawniona do ubiegania się o obywatelstwo obce dla małoletniego syna i składania wszelkich wymaganych oświadczeń w celu realizacji tego celu. Tym samym art. 13 ustawy z 1920 r. (zachowanie jedności rodziny) należy stosować odpowiednio do stanu faktycznego oraz prawnego obowiązującego w dacie nabycia obcego obywatelstwa. Jeżeli ojciec rodziny już nie żył kompetencje zastrzeżone dla niego przejmowała małżonka – wdowa.
Jak wypowiedział się NSA w wyroku z 19 października 2021 r. sygn. akt II OSK 65/21, za bezpodstawne należy uznać stosowanie art. 13 ustawy z 1920 r. w sytuacji, gdy ojciec rodziny nie żył w chwili, w której miałaby nastąpić zmiana obywatelstwa osieroconego dziecka lub wdowy po nim. Taka wykładnia pozbawiałaby wdowę możliwości zmiany obywatelstwa po śmierci męża, chyba że powtórnie wyszłaby za mąż, a dzieci do momentu osiągnięcia pełnoletności. Omawiany art. 13 ustawy z 1920 r. dotyczy nabycia lub utraty obywatelstwa przez ojca rodziny, a więc konkretnych zdarzeń prawnych, których podmiotem może być tylko osoba żyjąca. Cel tej regulacji, jakim jest zasada jednolitości obywatelstwa małżonków, może być zrealizowany tylko za życia obojga. NSA w składzie orzekającym w pełni podzielił w/w pogląd.
Nie zasługuje na uwzględnienie również zarzut naruszenia art. 8 § 2 k.p.a. W świetle tego przepisu organy administracji publicznej bez uzasadnionej przyczyny nie odstępują od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym. W rozpoznawanej sprawie taką uzasadnioną przyczyną zmiany utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw przez orzekające w sprawie organy stanowił powołany wyżej wyrok NSA i wskazanie, że zasada jednolitości obywatelstwa małżonków ma zastosowanie wyłącznie za życia obojga rodziców, zatem nie stosuje się jej w przypadku śmierci ojca.
Należy zatem uznać, że nabycie obywatelstwa izraelskiego przez małoletniego ojca skarżącej w dniu 15 maja 1948 r. z chwilą powstania państwa Izrael, co potwierdza znajdujące się w aktach sprawy świadectwo potwierdzające obywatelstwo izraelskie z 8 listopada 2020 r. wraz z tłumaczeniem (karta 37-38 akt administracyjnych), skutkowało utratą przez niego obywatelstwa polskiego (art. 11 pkt 1 ustawy z 1920 r.). W dniu nabycia obywatelstwa obcego ojciec skarżącej był małoletni, a więc nie mógł być zobowiązany do odbycia czynnej służby wojskowej. Tym samym w dniu urodzenia wnioskodawczyni tj. 20 września 1965 r. nie posiadał obywatelstwa polskiego. Powyższe stanowiło wystarczającą przesłankę do wydania decyzji o odmowie skarżącej kasacyjnie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Oznacza to, że wykładnia art. 13 w zw. z art. 11 ustawy z 1920 r. przyjęta w zaskarżonym wyroku, jest prawidłowa.
Mając powyższe na uwadze, NSA na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.