II OSK 1184/21

Naczelny Sąd Administracyjny2024-06-12
NSAAdministracyjneWysokansa
obywatelstwo polskiepotwierdzenie obywatelstwaprawo administracyjnepostępowanie dowodoweakt urodzeniaprzodekNSAskarga kasacyjna

Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrok WSA i decyzje organów niższych instancji w sprawie odmowy potwierdzenia obywatelstwa polskiego, wskazując na błędy proceduralne w gromadzeniu dowodów dotyczących urodzenia przodka.

Sprawa dotyczyła odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez J. G., który wywodził swoje prawo od pradziadka M. R. Organy administracji i WSA odmówiły potwierdzenia, uznając brak wystarczających dowodów na urodzenie pradziadka na terenie Polski, w szczególności brak aktu urodzenia. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i decyzje, stwierdzając naruszenie przepisów proceduralnych przez organy obu instancji. Sąd wskazał, że organy nie podjęły wystarczających czynności w celu wyjaśnienia stanu faktycznego, nadmiernie koncentrując się na braku aktu urodzenia, mimo przedstawienia przez stronę innych dowodów i trudności w uzyskaniu dokumentu.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną J. G. od wyroku WSA w Warszawie, który oddalił skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji odmawiającą potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. J. G. ubiegał się o potwierdzenie obywatelstwa, powołując się na posiadanie go przez swojego pradziadka ze strony matki, M. R. Organy administracji, w tym Wojewoda Mazowiecki i Minister, odmówiły potwierdzenia, uznając brak przedstawienia dokumentów potwierdzających posiadanie obywatelstwa polskiego przez M. R., w szczególności jego aktu urodzenia. WSA w Warszawie również oddalił skargę, stwierdzając, że mimo częściowo błędnego uzasadnienia, decyzja odpowiada prawu, a skarżący nie przedstawił wymaganych dowodów. Skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie przepisów postępowania, w tym zasad gromadzenia i rozważania materiału dowodowego, a także naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię przepisów dotyczących dowodzenia w sprawach obywatelstwa. Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za usprawiedliwioną. Sąd podkreślił, że organy administracji mają obowiązek podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, zgodnie z zasadami k.p.a., nawet jeśli przepisy ustawy o obywatelstwie nakładają na wnioskodawcę obowiązek przedstawienia dowodów. NSA stwierdził, że organy nadmiernie skoncentrowały się na braku aktu urodzenia M. R., ignorując inne dowody przedstawione przez stronę oraz trudności w uzyskaniu tego dokumentu. Sąd uznał, że organy naruszyły przepisy procesowe, nie podejmując wystarczających czynności wyjaśniających i nie oceniając prawidłowo zgromadzonego materiału dowodowego. W związku z tym NSA uchylił zaskarżony wyrok WSA oraz decyzje organów niższych instancji i zasądził zwrot kosztów postępowania.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, organy administracji naruszyły przepisy proceduralne, nadmiernie koncentrując się na braku aktu urodzenia i nie podejmując wystarczających działań w celu wyjaśnienia stanu faktycznego przy użyciu innych dostępnych dowodów.

Uzasadnienie

Sąd wskazał, że mimo nałożenia na wnioskodawcę obowiązku przedstawienia dowodów, organy administracji mają obowiązek z urzędu podjąć czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, zgodnie z zasadami k.p.a. Nadmierne skupienie się na jednym, niedostępnym dowodzie, przy jednoczesnym ignorowaniu innych dowodów i trudności w uzyskaniu dokumentu, stanowi naruszenie tych zasad.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (21)

Główne

u.o. art. 56 § ust. 1

Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim

Wniosek o potwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego zawiera dane osoby, której potwierdzenie dotyczy i jej wstępnych do drugiego stopnia oraz informacje o istotnych okolicznościach niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego i prawnego.

u.o. art. 56 § ust. 2

Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim

Wnioskodawca jest obowiązany do przedstawienia dokumentów potwierdzających dane i informacje zawarte we wniosku. W przypadku gdy przedstawienie dokumentów jest niemożliwe lub szczególnie utrudnione, wnioskodawca może przedstawić inne dowody.

u.o. z 1920 r. art. 2 § pkt 2

Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego

Z chwilą ogłoszenia tej ustawy prawo obywatelstwa polskiego nabywała osoba urodzona na obszarze Państwa Polskiego, o ile nie służyło jej obywatelstwo innego państwa.

p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. c

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Sąd uwzględnia skargę w przypadku naruszenia przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy.

p.p.s.a. art. 135

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Sąd, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżoną decyzję, postanowienie lub inny akt.

p.p.s.a. art. 188

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Jeżeli NSA uchylił wyrok sądu I instancji, może rozpoznać skargę kasacyjną.

Pomocnicze

k.p.a. art. 7

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

k.p.a. art. 75 § § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny.

k.p.a. art. 76 § § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Organy administracji publicznej obowiązane są do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego każdej sprawy, dbając o to, aby nie naruszyć interesu strony.

k.p.a. art. 77 § § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Organ obowiązany jest wyczerpująco zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.

k.p.a. art. 80

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Organ ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

u.o. art. 13 § ust. 1

Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim

Dane cudzoziemca, małoletniego, wnioskodawcy, osoby lub wstępnych wymagane na podstawie m.in. art. 56 ust. 1 u.o. obejmują m.in. datę i miejsce urodzenia, imię i nazwisko ojca, imię i nazwisko rodowe matki, obywatelstwo.

p.a.s.c. art. 3

Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. prawo o aktach stanu cywilnego

Akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych; ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym.

p.a.s.c. art. 76 § ust. 1

Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. prawo o aktach stanu cywilnego

W przypadku braku aktu stanu cywilnego lub gdy nie można go odnaleźć w rejestrach, można przeprowadzić postępowanie o uzupełnienie aktu stanu cywilnego lub postępowanie o ustalenie stanu cywilnego.

p.p.s.a. art. 151

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

W przypadku nieuwzględnienia skargi, sąd oddala skargę.

p.p.s.a. art. 183 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

u.o. z 1962 r. art. 2

Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim

Określa przesłanki nabycia obywatelstwa polskiego.

u.o. z 1962 r. art. 4

Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim

Określa przesłanki nabycia obywatelstwa polskiego.

u.o. z 1962 r. art. 6 § ust. 1

Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim

Określa przesłanki nabycia obywatelstwa polskiego.

u.o. z 1962 r. art. 11

Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim

Określa przypadki utraty obywatelstwa polskiego.

u.o. z 1962 r. art. 13

Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim

Określa przypadki utraty obywatelstwa polskiego.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Naruszenie przez organy administracji przepisów k.p.a. dotyczących gromadzenia i oceny materiału dowodowego. Niewystarczające działania organów w celu wyjaśnienia stanu faktycznego, nadmierne skupienie na braku aktu urodzenia przodka. Możliwość dowodzenia stanu cywilnego innymi dowodami niż akt urodzenia w sytuacjach wyjątkowych, gdy jego uzyskanie jest niemożliwe.

Godne uwagi sformułowania

Organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego... Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Fakt, iż ciężar przedstawienia dowodów został w art. 56 ust. 1 i ust. 2 u.o. nałożony na występującego z wnioskiem o potwierdzenie obywatelstwa polskiego nie uchyla obowiązku organu administracji publicznej podjęcia z urzędu czynności ustalenia okoliczności faktycznej. W wyjątkowych okolicznościach stan cywilny może być dowodzony także za pomocą innych dowodów niż akty stanu cywilnego.

Skład orzekający

Andrzej Wawrzyniak

przewodniczący

Anna Szymańska

sprawozdawca

Marzenna Linska - Wawrzon

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ważne orzeczenie dotyczące obowiązków organów administracji w postępowaniu o potwierdzenie obywatelstwa polskiego, zwłaszcza w kontekście trudności dowodowych i możliwości stosowania innych środków dowodowych niż akty stanu cywilnego."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji braku możliwości uzyskania aktu urodzenia przodka i konieczności ustalenia jego urodzenia na terytorium Polski na podstawie przepisów z 1920 r.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy fundamentalnego prawa do obywatelstwa i pokazuje, jak ważne jest prawidłowe prowadzenie postępowania dowodowego przez organy administracji, nawet w obliczu trudności dowodowych po stronie obywatela.

Czy brak aktu urodzenia przodka pozbawi Cię polskiego obywatelstwa? NSA wyjaśnia, jak organy powinny prowadzić postępowanie.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II OSK 1184/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-06-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-06-09
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Andrzej Wawrzyniak /przewodniczący/
Anna Szymańska /sprawozdawca/
Marzenna Linska - Wawrzon
Symbol z opisem
6053 Obywatelstwo
Hasła tematyczne
Obywatelstwo
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
uchylono zaskarżony wyrok i decyzje I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 256
art. 75 § 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Andrzej Wawrzyniak Sędziowie sędzia NSA Marzenna Linska - Wawrzon sędzia del. WSA Anna Szymańska (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Bogdan Godlewski po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 stycznia 2021 r. sygn. akt IV SA/Wa 1827/20 w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 czerwca 2020 r. nr DOiR-I-6270-222/2019/AK w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 30 sierpnia 2019 r. znak WSC-I.6122.1107.2018; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz J. G. kwotę 1157 (tysiąc sto pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 15 stycznia 2021 r., sygn. akt IV SA/Wa 1827/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: "WSA w Warszawie", "Sąd wojewódzki", "Sąd I instancji") po rozpoznaniu skargi J. G. (dalej: "wnioskodawca", "skarżący", "skarżący kasacyjnie") na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: "Minister", "organ") z 29 czerwca 2020 r., nr DOiR-I-6270-222/2019/AK w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego – oddalił skargę.
Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 16 stycznia 2018 r. skarżący wystąpił o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego z uwagi na posiadanie obywatelstwa polskiego przez jego pradziadka ze strony matki – M. R.
Wojewoda Mazowiecki decyzją z 30 sierpnia 2019 r., nr WSC-I.6122.1107.2018, na podstawie art. 55 ust. 1 ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2018 r. poz. 1829 ze zm.), dalej: "u.o." odmówił potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez wnioskodawcę z uwagi na nieprzedstawienie dokumentów potwierdzających posiadanie obywatelstwa polskiego przez pradziadka wnioskodawcy.
Minister po rozpatrzeniu odwołania utrzymał w mocy decyzję Wojewody. Organ za kluczowe w sprawie przyjął ustalenie, czy M. R. nabył obywatelstwo polskie na mocy przepisów ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. nr 7, poz. 44 ze zm.), dalej: "u.o. z 1920 r." z dniem jej wejścia w życie, tj. 31 stycznia 1920 r. W celu wyjaśnienia tej okoliczności wezwał do przedłożenia: aktu urodzenia M. R. oraz dokumentów potwierdzających, że ww. był zapisany lub miał prawo być zapisanym do ksiąg stałej ludności b. Królestwa Polskiego - wnioskodawca nie przedstawił żadnych nowych dowodów w sprawie, podkreślając, że kluczowy dokument do jakiego był wzywany przez organ, tj. akt urodzenia pradziadka nie może zostać przedłożony z przyczyn obiektywnych.
WSA w Warszawie stwierdził, że skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. W uzasadnieniu wskazano, że skarżący prawo do nabycia obywatelstwa polskiego wywodzi z faktu urodzenia [...] grudnia 1891 r. w T. pradziadka ze strony matki – M. R., tj. na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego, wchodzących w skład b. Cesarstwa Rosyjskiego w ramach b. Królestwa Polskiego. Sąd I instancji stwierdził, że istotne znaczenie ma przyjęcie przez pradziadka skarżącego obywatelstwa Stanów Zjednoczonych w dniu 10 grudnia 1920 r.
W odniesieniu do kwestii ustalenia, czy informacje dotyczące miejsca urodzenia oraz zamieszkania pradziadka skarżącego przed przyjazdem do Stanów Zjednoczonych, zawarte w złożonych do akt sprawy dokumentach amerykańskich i na podstawie dokumentów pośrednich, wobec braku odpowiednich dokumentów polskich, mogły stanowić dowód wskazujący na nabycie przez pradziadka skarżącego obywatelstwa polskiego na podstawie art. 2 pkt 2 u.o. z 1920 r. – wskazano, że w aktach sprawy brak jest aktu urodzenia pradziadka M. R. Skarżący natomiast wbrew nałożonemu obowiązkowi nie dostarczył dowodów na okoliczność posiadania przez jego pradziadka obywatelstwa polskiego. Sąd wojewódzki wyjaśnił, że postępowanie w sprawie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego, prowadzone na zasadach określonych w u.o., cechuje się dużym formalizmem, który przejawia się nałożeniem na wnioskodawcę ściśle określonych obowiązków w zakresie treści wniosku o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego (art. 56 ust. 1 w zw. z art. 13 ust. 1 u.o.), a także w zakresie udokumentowania tych danych (art. 56 ust. 2 u.o.). Zatem konsekwencje nieprzedstawienia dowodów potwierdzających prawdziwość wskazanych przez wnioskodawcę danych oraz informacji o okolicznościach niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego i prawnego, obciążają wnioskodawcę. Podniesiono, że strona była informowana przez organy, jakiego rodzaju dowody są niezbędne do pozytywnego załatwienia sprawy. Jednocześnie Sąd I instancji dostrzegł trudności dowodowe, jakie mogą pojawić się po prawie stu latach od zdarzeń istotnych dla rozstrzygnięcia.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył J. G., zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
I. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej: "p.p.s.a" naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 76 § 1, art. 77 i art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, ze zm.), dalej: "k.p.a." w zw. z art. 3 i art. 76 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2014 r. prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 463 ze zm.), dalej: "p.a.s.c." w zw. z art. 1138 ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460 ze zm.), dalej: "k.p.c." w zw. z art. 56 ust. 1 i 2 u.o. mające wpływ na wynik sprawy, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na oddaleniu skargi i uznaniu, że nie doszło do naruszenia przepisów art. 7, art. 76 § 1, art. 77 i art. 80 k.p.a., mimo iż w toku postępowania organ I i II instancji naruszył zasady gromadzenia i rozważenia materiału dowodowego w sprawie zaniechując podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i uznając, że skarżący nie przedłożył dowodów na posiadania przez jego pradziadka M. R. obywatelstwa polskiego, mimo że skarżący zaoferował szereg dowodów w postaci dokumentów urzędowych wskazujących chociażby pośrednio na fakt urodzenia ww. na terenie Państwa Polskiego w 1891 r., co skutkowało wadliwym uznaniem, że nie nabył on obywatelstwa polskiego i w konsekwencji bezpodstawną odmową potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącego;
II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 8, art. 12 ust. 1, art. 75 § 1 oraz art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 56 ust. 1 i 2 u.o. oraz z art. 3 p.a.s.c. mające wpływ na wynik sprawy, poprzez oddalenie skargi mimo naruszenia przez organ I i II instancji zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej i zasady szybkiego działania przejawiające się w uzależnieniu wydania rozstrzygnięcia korzystnego dla skarżącego od przedłożenia aktu urodzenia M. R. i wielokrotnego wzywania skarżącego do jego przedłożenia w toku postępowania przedłużając wydanie rozstrzygnięcia, mimo że już we wniosku o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego skarżący przedłożył dowody wykazujące, że dokument ten nie istnieje i w związku tym jego przedłożenie przez skarżącego jest niemożliwe do spełnienia oraz jednocześnie zaoferował inne dowody pozwalające ustalić miejsce urodzenia wstępnego;
III. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, tj. naruszenie art. 56 ust. 1 i 2 w zw. z art. 13 ust. 1 u.o. w zw. z art. 3 i 76 § 1 p.a.c.s. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na:
(i) uznaniu, że "trudna do przezwyciężenia przeszkoda" oznacza wyłącznie sytuację, w której istnieje przeszkoda w uzyskaniu dokumentu przez skarżącego, ale jest ona możliwa do przezwyciężenia przez organ, a nie każda przeszkoda w uzyskaniu dokumentu obiektywnie niemożliwa do przezwyciężenia przez skarżącego,
(ii) przyjęciu, że w przypadku istnienia "trudnej do przezwyciężenia przeszkody" nie dochodzi do złagodzenia rygorów dowodowych wskazanych w art. 3 p.a.s.c., poprzez zniesienie obowiązku przedłożenia dokumentów, których uzyskanie napotyka trudną do przezwyciężenia przeszkodę,
- podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że nie uzależnia zniesienia obowiązku przedłożenia dokumentów potwierdzających dane zawarte we wniosku od możliwości ich uzyskania przez organ i w konsekwencji jego niewłaściwe zastosowanie poprzez:
(i) przyjęcie, że w stosunku do skarżącego nie zachodzi "trudna do przezwyciężenia przeszkoda" w uzyskaniu aktu urodzenia pradziadka strony, podczas gdy wykazał on, że przedłożenie tego aktu jest nie tylko znacznie utrudnione, a wręcz obiektywnie niemożliwe z uwagi na braki w księdze urodzin ludności żydowskiej T. 1891 r.;
(ii) nie przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w sprawie we własnym zakresie, w tym zaniechanie podjęcia próby wykazania faktu urodzenia pradziadka strony na terenie Państwa Polskiego za pomocą innych dowodów niż akt urodzenia,
(iii) odmowę potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącego, mimo spełnienia warunków wskazanych w art. 2, 4 i 6 ust. 1 ustawy z 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. nr 10, poz. 49).
Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Warszawie; zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: "NSA") zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez NSA.
Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona.
Jako uzasadnione zostały ocenione zarzuty naruszenia przepisów procesowych w zakresie oceny postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego przez organy administracji. Kluczowe bowiem dla sprawy jest dokonanie ustaleń faktycznych w odniesieniu do normy art. 2 pkt 2 u.o. z 1920 r., zgodnie z którym z chwilą ogłoszenia tej ustawy prawo obywatelstwa polskiego nabywała osoba urodzona na obszarze Państwa Polskiego, o ile nie służyło jej obywatelstwo innego państwa. Aby orzekać w przedmiocie obywatelstwa skarżącego konieczne jest w pierwszym rzędzie ustalenie, czy jego wstępny, tj. M. R. - po pierwsze nabył to obywatelstwo z chwilą powstania Państwa Polskiego, - po drugie w razie odpowiedzi pozytywnej na powyższe zagadnienie, czy nie utracił go. Sytuacja prawna bowiem pradziadka strony determinuje sytuację skarżącego jako osoby ubiegającej się o potwierdzenie obywatelstwa polskiego.
Zgodnie z art. 7 k.p.a. organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z kolei zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Z kolei przepis art. 56 ust. 1 u.o. stanowi, iż wniosek o potwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego zawiera dane osoby, której potwierdzenie dotyczy i jej wstępnych do drugiego stopnia oraz informacje o istotnych okolicznościach niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego i prawnego. Przepis art. 13 ust. 1 u.o. stanowi natomiast, iż dane cudzoziemca, małoletniego, wnioskodawcy, osoby lub wstępnych wymagane na podstawie m.in. art. 56 ust. 1 u.o. obejmują: 1) imię (imiona) i nazwisko; 2) nazwisko rodowe; 3) datę i miejsce urodzenia; 4) imię i nazwisko ojca; 5) imię i nazwisko rodowe matki; 6) płeć; 7) obywatelstwo; 8) stan cywilny; 9) numer PESEL, jeżeli został nadany. Podkreślenia wymaga, iż przepisy art. 56 ust. 1 w zw. z art. 13 ust. 1 u.o. wskazują na obowiązek wnioskodawcy zebrania wymienionych w nich danych i informacji z należytą starannością i przedstawienia ich organowi we wniosku celem potwierdzenia żądania.
Fakt, iż ciężar przedstawienia dowodów został w art. 56 ust. 1 i ust. 2 u.o. nałożony na występującego z wnioskiem o potwierdzenie obywatelstwa polskiego nie uchyla obowiązku organu administracji publicznej podjęcia z urzędu czynności ustalenia okoliczności faktycznej (vide wyrok NSA z 14 stycznia 2020 r., sygn. akt II OSK 2349/19; z 22 lutego 2018 r., sygn. akt II OSK 1233/16; z 11 grudnia 2015 r. sygn. akt II OSK 735/14; z 14 marca 2019 r. sygn. akt II OSK 1154/17). U.o. nie wyłączyła bowiem stosowania przepisów k.p.a. w zakresie zasad prowadzenia postępowania dowodowego. Prawdą jest, że reguła dowodzenia w pierwszej kolejności nakłada konkretne obowiązki na ubiegającego się o potwierdzenie obywatelstwa, ale brak jest przepisu wyłączającego działanie organu.
Jak wskazał NSA w wyroku z 18 kwietnia 2023 r. sygn. akt II OSK 1200/20 normy u.o. jedynie modyfikują ogólne reguły procesowe i takim przepisem jest rzeczony art. 56 u.o., stanowiąc lex specialis w stosunku do k.p.a. Nie oznacza to jednak, że organ jest zwolniony z obowiązku dążenia do wyjaśnienia prawdy obiektywnej (art. 7, art. 80, art. 76 § 1 i art. 77 § 1 k.p.a.).
Organ administracji nie jest zatem zwolniony z samodzielnego dokonywania ustaleń faktycznych w zakresie objętym wnioskiem zgodnie z zasadami określonymi m.in. w art. 7, 76 § 1, 77 k.p.a., a oceny dokumentów i informacji występujących w sprawie dokonuje na zasadzie swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 80 k.p.a. W szczególności kwestią zasadniczą jest gromadzenie i sposób dokonywania oceny owych dowodów oraz ich rodzaju.
Jak wynika z przebiegu postępowania administracyjnego (tj. treści wezwań kierowanych do pełnomocnika) organ przyjął założenie, że jedynym dowodem, którym jest dopuszczalne wykazanie miejsca urodzenia pradziadka strony jest jego akt urodzenia i ów brak dowodowy zdeterminował treść rozstrzygnięcia. Prawdą jest, że pełnomocnik strony wielokrotnie był wzywany do złożenia tego dokumentu, w tym pismem z 27 stycznia 2020 r. a także z 11 marca 2020 r. (tutaj w trybie art. 79a § 1 k.p.a.). Z drugiej strony do akt zostały złożone dokumenty zawierające informację, że albo akt urodzenia takiej osoby nie figuruje (Urząd Stanu Cywilnego w T. w piśmie z 17 czerwca 2015 r.), albo brak w zasobie ksiąg metrykalnych (Archiwum Państwowe w B. w piśmie z 19 czerwca 2015 r.). Wnioskodawca zatem podjął próbę uzyskania aktu stanu cywilnego wstępnego, które z przyczyn od niego niezależnych okazały się bezskuteczne. Jednocześnie przedłożył szereg dokumentów wytworzonych w Stanach Zjednoczonych po przyjeździe pradziadka do tego kraju i wykazywał, że z ich treści wynika, że wstępny urodził się na terytorium Państwa Polskiego i nabył to obywatelstwo. Organ tymczasem uznał te dokumenty za niewystarczające do udowodnienia miejsca urodzenia, skoro konsekwentnie żądał przedłożenia aktu urodzenia na okoliczność spełnienia warunku z art. 2 pkt 2 u.o. z 1920 r. Stanowisko takie w realiach niniejszej sprawy należało uznać za błędne.
Faktem jest, że okoliczności dotyczące stanu cywilnego, w tym urodzenie, zawarcie związku małżeńskiego powinny być dowodzone za pomocą aktów stanu cywilnego. Zgodnie bowiem z art. 3 p.a.s.c. akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych; ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Biorąc jednak pod uwagę, że art. 56 ust. 2 in fine u.o. dopuszcza odstępstwo od tej reguły, to w realiach konkretnej sprawy dotyczącej potwierdzenia obywatelstwa polskiego możliwe jest odejście od bezwzględnego obowiązku przedłożenia aktu urodzenia. W wyjątkowych okolicznościach stan cywilny może być dowodzony także za pomocą innych dowodów niż akty stanu cywilnego (zob. np. wyroki NSA z 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt II OSK 1927/14 i z 14 grudnia 2015 r. sygn. akt II OSK 1154/17). Jednym ze zdarzeń stwierdzonych w akcie urodzenia jest miejsce urodzenia. Wobec powyższej tezy, że nawet stan cywilny może być dowodzony nie tylko aktem stanu cywilnego, to także miejsce urodzenia jako jeden z elementów aktu urodzenia może być dowodzony innymi dowodami. Taką szczególną okolicznością wykazaną w wystarczającym stopniu w niniejszej sprawie, jest niemożność uzyskania aktu urodzenia. O ile okazało się to możliwe w wypadku ojca pradziadka oraz braci pradziadka, to akurat odnośnie osoby M. R. było to niemożliwe. Także z pisma Archiwum Państwowego w B. z 15 czerwca 2018 r. wynika, że archiwum - jeśli chodzi o ewidencję mieszkańców T. - zawiera jednostki archiwalne z 1904 r., 1913 r. oraz 1917 r.
Oznacza powyższe, że żądanie aktu urodzenia pradziadka i uzależnienie od wykonania tego żądania wydania decyzji pozytywnej (pismo do pełnomocnika z 27 stycznia 2020 r.) stanowiło naruszenie art. 7, art. 8, art. 12 ust. 1, art. 75 § 1 oraz art. 77 § 1 k.p.a i 80 k.p.a. Organ zatem naruszył reguły prowadzenia postępowania dowodowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Konieczna jest bowiem dokładna ponowna ocena przedłożonych przez stronę dokumentów w zakresie treści obejmującej miejsce urodzenia pradziadka oraz podjęcie dodatkowych czynności w ramach zasady oficjalności. Jednocześnie trudno przesądzić jakie będą to dokładnie czynności i do jakich podmiotów adresowane. Niezbędna jest tutaj bowiem wiedza historyczna, geograficzna oraz kulturowa. Celem bowiem postępowania administracyjnego jest dążenie do wyjaśnienia prawdy obiektywnej (art. 7, art. 80, art. 76 § 1 i art. 77 § 1 k.p.a.). Jak już wskazano zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.
Jednocześnie jako przedwczesne należało uznać zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego, tj. art. 2, 4 i 6 ust. 1 ustawy z 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim. Ponownie prowadząc postępowanie organ oceni, czy pradziadek nabył obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 pkt 2 u.o. z 1920 r., ale nawet nabycie nie oznacza, że posiadał je nadal w dacie urodzenia swego syna M. G., czyli dziadka skarżącego. Mogły bowiem wystąpić okoliczności faktyczne skutkujące utratą tego obywatelstwa (art. 11 i 13 u.o. z 1920 r.).
Z tych wszystkich względów uznając, że zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia przepisów procesowych są uzasadnione, NSA uchylił zaskarżony wyrok oraz uznając, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 p.p.s.a. rozpatrzył skargę. Uznając ją za uzasadnioną, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 w zw. z art. 200 p.p.s.a. Na koszty te składa się wpis od skargi (100 zł), wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika przed Sądem I instancji (480 zł), opłata od pełnomocnictwa (17 zł), opłata za sporządzenie uzasadnienia wyroku (100 zł), wpis od skargi kasacyjnej (100 zł), wynagrodzenie pełnomocnika za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej oraz udział w rozprawie przed NSA (360 zł).

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI