II OSK 1178/24

II OSK 1178/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-06-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-05-28
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Mirosław Gdesz /sprawozdawca/
Paweł Miładowski /przewodniczący/
Robert Sawuła
Symbol z opisem
6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
VII SA/Wa 2510/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2024-02-08
Skarżony organ
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 840
art.13 ust 1
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami  (t.j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Miładowski Sędziowie: Sędzia NSA Rober Sawuła Sędzia NSA Mirosław Gdesz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. sp. z o.o. z siedzibą w Z., W. sp. z o.o. z siedzibą w J., W. sp. z o.o. z siedzibą w J., E. N., D. N., M. N. i M. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2024 r. sygn. akt VII SA/Wa 2510/23 w sprawie ze skargi W. sp. z o.o. z siedzibą w Z., W. sp. z o.o. z siedzibą w J., W. sp. z o.o. z siedzibą w J., E. N., D. N., M. N. i M. P. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] sierpnia 2023 r. znak [...] w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 8 lutego 2024 r., sygn. akt VII SA/Wa 2510/23, oddalił skargę spółek: W. sp. z o.o. z siedzibą w Z., W. sp. z o.o. z siedzibą w J., W. sp. z o.o. z siedzibą w J., E. N., D. N., M. N. i M. P. (dalej: skarżący) na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 21 sierpnia 2023 r., nr DOZ-OAIK.650.1099.2022.MT odmawiającą skreślenia z rejestru zabytków nieruchomości gruntowych, oznaczonych jako działki ewidencyjne nr: [...], [...], [...], [...], [...] oraz części działek [...] i [...], położonych w miejscowości B., gmina T., stanowiących część zabytku wpisanego do rejestru pod numerem [...] jako "dwór wraz z otoczeniem o charakterze parkowym".
Sąd I instancji w motywach swego rozstrzygnięcia wskazał, że przedmiotem ochrony konserwatorskiej od 1990 r. jest zespół obejmujący dwór wraz z jego otoczeniem, nie zaś wyłącznie dwór i park w jego ścisłych, historycznych granicach. Sąd Wojewódzki podkreślił, iż sporne działki, mimo iż w przeważającej części nie są zadrzewione w sposób parkowy, stanowią kluczowy element kompozycji przestrzennej całego założenia, pełniąc funkcję otuliny i przedpola widokowego, które zapewnia integralne powiązanie dworu i parku z krajobrazem Jeziora K.. Analizując zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w tym opinię Narodowego Instytutu Dziedzictwa (NID), Sąd uznał, że organy administracji publicznej prawidłowo ustaliły,
iż nie zostały spełnione przesłanki z art. 13 ust. 1 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2022 r., poz. 840, dalej: uozoz), które mogłyby stanowić podstawę do skreślenia nieruchomości z rejestru zabytków.
Wartości historyczne i artystyczne zabytku nie uległy zniszczeniu, a nowe ustalenia naukowe przedstawione przez skarżących nie podważyły wartości, które legły u podstaw objęcia obiektu ochroną jako całości.
2. Powyższy wyrok został zaskarżony w całości przez skarżących skargą kasacyjną, w której sformułowano następujące zarzuty:
1) naruszenia prawa materialnego, tj. art. 13 ust. 1 i 2 uozoz, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące przyjęciem, że nie zachodzi przesłanka do wykreślenia nieruchomości z rejestru, mimo iż materiał dowodowy, w tym przedłożona przez skarżących ekspertyza prof. A.N. oraz treść samej opinii NID, dowodzą, że wartość, która była podstawą wpisu do rejestru, nie została potwierdzona w świetle nowych ustaleń naukowych. Skarżący argumentowali, że nieruchomości te nigdy nie wchodziły w skład historycznego otoczenia parkowego,
a ich rzekome walory widokowe nie istnieją;
2) naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa w związku z art. 7, 77 § 1 i 80 Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, dalej: Kpa), poprzez zaakceptowanie przez Sąd I instancji wybiórczej i błędnej oceny materiału dowodowego dokonanej przez organy. Zdaniem skarżących, organy bezpodstawnie zdyskredytowały wartość dowodową ekspertyzy prof. A.N., jednocześnie opierając się na wewnętrznie sprzecznej opinii NID, która w istocie potwierdza brak zabytkowego charakteru spornych działek.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty, skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu, a także o zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania.
W piśmie z 8 kwietnia 2025 r., skarżący dodatkowo wnieśli o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z załączonych do pisma dokumentów (decyzji Wojewody Wielkopolskiego z 29 września 2017 r. oraz pisma tegoż organu z 2 kwietnia 2025 r.) na fakt prawomocnego ustalenia granic zespołu dworsko-parkowego, które nie obejmują nieruchomości skarżących.
3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
3.1. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
3.2. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 182 § 1 Ppsa, albowiem skarżący zrzekli się przeprowadzenia rozprawy, a organ nie zażądał jej przeprowadzenia.
3.3. W postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym
prowadzonym na skutek wniesienia skargi kasacyjnej obowiązuje generalna zasada ograniczonej kognicji tego Sądu (art. 183 § 1 Ppsa). Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, wyznaczonych przez przyjęte w niej podstawy, określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa, jak i jego zakres. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania. Ta jednak nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie. Przy tym zgodnie z art. 193 zdanie drugie Ppsa uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną ogranicza się wyłącznie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej w oparciu o stan faktyczny przyjęty w orzeczeniu przez Sąd I instancji.
3.4. Zarzuty skargi kasacyjnej, zarówno w płaszczyźnie prawa materialnego, jak i procesowego, sprowadzają się w istocie do polemiki z oceną materiału dowodowego, w szczególności z dokonanym przez organ i zaaprobowanym przez Sąd I instancji wyborem pomiędzy wnioskami płynącymi z ekspertyzy prof. A.N. a
opinią Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
3.5. Nie można zgodzić się z zarzutem, że organ, a w ślad za nimi Sąd I instancji, dokonały błędnej oceny zgromadzonych dowodów. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalony jest pogląd, że skuteczny zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa wymaga wykazania, że ocena ta była oczywiście dowolna i pozbawiona uzasadnienia, a nie jedynie, że z tego samego materiału można wyprowadzić odmienne wnioski. Ekspertyza prof. A.N. szczegółowo opisuje historyczne ukształtowanie terenu i budynków w B., koncentrując się na ciągłości historycznej formy zespołu i proponuje korektę granic ochrony konserwatorskiej na podstawie analizy historycznej i obecnego stanu. Nie ma jednak
w niej bezpośredniego stwierdzenia o całkowitej utracie wartości zabytkowych całego obiektu, a raczej o ewentualnej niezasadności objęcia niektórych parcel konkretnym zakresem ochrony wynikającej z pierwotnego wpisu, co ma wynikać z braku potwierdzenia pierwotnych wartości dla tych konkretnych działek w nowych
ustaleniach naukowych. Skarżący wykorzystują tę ekspertyzę (do argumentacji, że dla ich konkretnych nieruchomości pierwotna wartość, na której oparto wpis do rejestru zabytków (np. "otwarcie widokowe"), nie została potwierdzona przez nowe ustalenia naukowe, co w ich ocenie uzasadnia wykreślenie tych działek z rejestru. .Jednakże,
jak trafnie zauważył organ, a co Sąd I instancji słusznie podzielił, zawęża ona przedmiot analizy, pomijając, że przedmiotem ochrony konserwatorskiej nie jest sam park, lecz "dwór wraz z otoczeniem o charakterze parkowym". Opinia NID z kolei, jako dowód sporządzony przez wyspecjalizowaną państwową instytucję kultury, dokonuje analizy całego założenia i jego relacji z otaczającym krajobrazem. NID słusznie wskazuje, że wartość zabytku nieruchomego nie ogranicza się do jego substancji materialnej, ale obejmuje także jego otoczenie, które warunkuje właściwy odbiór i zachowanie jego wartości (por. wyrok NSA z 9 listopada 2017 r., sygn. akt II OSK 835/18). Opinia ta spójnie i logicznie wywodzi, że sporne działki, mimo iż leżą poza zwartym starodrzewem, stanowią integralną część tego otoczenia, pełniąc funkcję przedpola ekspozycji i zachowując historycznie ukształtowany, półnaturalny charakter, który jest nieodłącznym elementem kompozycji całego zespołu dworsko-parkowego. NID podkreśla, że pomimo propozycji korekty granic, ekspertyza A.N. nie podważa ogólnych istniejących wartości zabytkowych całego zespołu. Nie doszło więc do naruszenia zasad oceny dowodów.
3.6. Konsekwencją powyższego jest bezzasadność zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 13 ust. 1 pkt 2 uozoz. Zgodnie z art. 13 ust. 1 uozoz przesłankami wykreślenia zabytku z rejestru są: zniszczenie zabytku w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo brak potwierdzenia tej wartości w nowych ustaleniach naukowych. Opieka nad zabytkiem jest bowiem obowiązkiem jego właściciela. Skarżący powołują się na drugą z ww. przesłanek. Jak trafnie wskazuje się w orzecznictwie, niepotwierdzenie wartości zabytku w "nowych ustaleniach naukowych" ma miejsce, gdy na skutek postępu wiedzy okaże się, że obiekt nigdy walorów zabytkowych nie posiadał lub przypisano mu je błędnie (por. wyroki NSA z 13 kwietnia 2021 r., sygn. akt II OSK 1568/1815 stycznia 2025 r., sygn. akt II OSK 1018/22). Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia w tej sprawie. Żaden z dowodów nie podważył wartości całego założenia dworsko-parkowego.
Wręcz przeciwnie, opinia NID potwierdziła, że sporne działki stanowią jego integralną część, jako tereny półnaturalne (łąki, pastwiska), które pełnią kluczową funkcję w kompozycji i ekspozycji widokowej założenia. Stwierdzone w tej opinii i podnoszone przez skarżących zaburzenia osi widokowych, spowodowane przez samosiewy czy brak korekcji drzewostanu, nie oznaczają całkowitej i nieodwracalnej utraty wartości zabytkowych, która jako jedyna mogłaby stanowić podstawę do wykreślenia części zabytku z rejestru (por. wyrok NSA z 28 czerwca 2017 r., sygn. akt II OSK 2795/15). Zaniedbania w utrzymaniu obiektu podlegają bowiem rewaloryzacji i działaniom konserwatorskim, a nie stanowią przesłanki do uchylenia ochrony prawnej. Sąd I instancji dokonał zatem prawidłowej wykładni i zastosowania art. 13 ust. 1 pkt 2 uozoz.
3.7. Odnosząc się do wniosku dowodowego, zawartego w piśmie z 8 kwietnia 2025 r., należy wskazać, że w świetle powyższych ustaleń jest on bezprzedmiotowy. Przedłożony przez skarżących dokument w postaci decyzji Wojewody Wielkopolskiego z 29 września 2017 r. w żaden sposób nie wpływa na ocenę legalności zaskarżonego wyroku. Decyzja Wojewody Wielkopolskiego została wydana w postępowaniu dotyczącym stosowania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i jej ustalenia w zakresie kwalifikacji prawnej gruntów na cele tamtego postępowania nie mają charakteru wiążącego w postępowaniu o ochronę zabytków. Cele, przesłanki i definicje w obu tych postępowaniach są odmienne, a zatem ustalenia poczynione w jednym nie mogą automatycznie przesądzać o wyniku drugiego.
3.8.Reasumując, zarzuty skargi kasacyjnej są niezasadne.
3.9 .Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 Ppsa, orzekł jak w sentencji.