II OSK 1163/22

II OSK 1163/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-10-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-24
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jan Szuma
Paweł Miładowski /przewodniczący sprawozdawca/
Robert Sawuła
Symbol z opisem
6053 Obywatelstwo
Hasła tematyczne
Obywatelstwo
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2015 poz 1792
art. 7
Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe
Dz.U. 2020 poz 463
art. 3
Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 463 z późn. zm.).
Dz.U. 2020 poz 347
art. 14 pkt 1
Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim - t.j.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 34 ust. 1, art. 72 ust. 1
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 1991 nr 120 poz 526
art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1 i 2, art. 7 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 2
Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.
Sentencja
Dnia 24 października 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Paweł Miładowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Robert Sawuła Sędzia del. WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w dniu 24 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 lutego 2022 r., sygn. akt IV SA/Wa 1526/21 w sprawie ze skargi F. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 sierpnia 2021 r., nr DOiR-l-6270-90/2021/AK w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 3 lutego 2022 r., sygn. akt IV SA/Wa 1526/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 sierpnia 2021 r., nr DOiR-l-6270-90/2021/AK, którą utrzymano w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 31 marca 2021 r., nr WSC-6122.6454.2020, o odmowie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez małoletnią F. K., ur. [...], w W., c. S. K. i K. Z..
Sąd wskazał, że przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest to, że organ nie kwestionując posiadania obywatelstwa przez osobę wpisaną w akcie urodzenia jako rodzic skarżącej, ocenił, że skarżąca nie wykazała ojcostwa tej osoby. Tym samym uznał, że brak jest przesłanek do jednoznacznego stwierdzenia nabycia przez małoletnią i posiadania obywatelstwa polskiego. Z treści decyzji wynika, że organ nie kwestionuje możliwości potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez dziecko, w którego zagranicznym akcie urodzenia wpisani są jako rodzice dwaj mężczyźni. Organ nie powołał się również na wyrażoną w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 1792 ze zm.), zwanej dalej "p.p.m.", klauzulę porządku publicznego.
Zdaniem Sądu, wymieniona wyżej klauzula w postępowaniu o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego w przypadku posiadania przez dziecko zagranicznego aktu urodzenia nieodpowiadającego polskiemu porządkowi prawnemu (z uwagi na uwidocznienie w nim osób jednej płci jako rodziców dziecka), nie ma zastosowania. Klauzula porządku publicznego obliguje do niestosowania prawa obcego wówczas, gdy jego stosowanie miałoby skutki sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. W postępowaniu dotyczącym potwierdzenia posiadania obywatelstwa takie skutki, w związku z wykazaniem przesłanek ustawowych do nabycia obywatelstwa zagranicznym aktem urodzenia, nie występują. Zagraniczny akt urodzenia w tego rodzaju postępowaniu nie wywołuje skutków prawnych. Choć ma istotne znaczenie dla wyniku postępowania, to posiada jedynie moc dowodową, której nie ogranicza i nie wyłącza wspomniana klauzula porządku publicznego.
W ocenie Sądu, organ zlekceważył to znaczenie zagranicznego aktu urodzenia, naruszając art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 463 ze zm.), zwanej dalej "p.a.s.c.", co doprowadziło do nieprawidłowego zastosowania art. 14 pkt 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2020 r. poz. 347), zwanej dalej "u.o.p.". Zgodnie z art. 3 p.a.s.c. akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych, a ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Przepis ten wprowadza domniemanie prawdziwości danych zawartych w akcie stanu cywilnego, ogranicza swobodę oceny dowodów w prowadzonym przez organ postępowaniu i wyklucza kompetencje do prowadzenia postępowania wyjaśniającego przez organ w zakresie zawartych w nim faktów.
Takie stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 21 maja 2014 r., sygn. akt II OSK 3076/12, podkreślając także, że "Funkcja porządkująca art. 4 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego sprawia, że zasadę wyłączności dowodowej aktów stanu cywilnego należy rozumieć jako nakaz, by dane podlegające ujawnieniu w aktach stanu cywilnego były ustalane jedynie na podstawie tychże aktów i przy ścisłym uwzględnieniu ich brzmienia. Nadanie aktowi stanu cywilnego na podstawie art. 4 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego charakteru wyłącznego dowodu zdarzeń w nim stwierdzonych stoi na przeszkodzie, by dane zamieszczone w akcie stanu cywilnego mogły zostać uznane za udowodnione przez organ administracji publicznej za pomocą innych środków dowodowych (art. 75 § 1 k.p.a.)".
Stanowisko to zostało wyrażone w oparciu o treść poprzednio obowiązującej ustawy, jednak pozostaje aktualne. Szczególne znaczenie dowodowe zagranicznego aktu stanu cywilnego zostało stanowczo podkreślone w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2019 r., sygn. akt II OPS 1/19. W uchwale tej wyrażono pogląd, że "Odmowa dokonania transkrypcji z powodu naruszenia zasad polskiego porządku prawnego nie jest równoznaczna z naruszeniem konstytucyjnego i międzynarodowego obowiązku władz publicznych do uwzględnienia najlepszego interesu dziecka, gdyż zagraniczny akt urodzenia, nawet bez jego transkrypcji, jest wyłącznym dowodem zdarzeń w nim stwierdzonych i dziecko skarżącej może powołać się na taki akt w postępowaniach administracyjnych i sądowych, które dotyczą jego praw".
Sąd wskazał, że w sprawie, w której podjęto uchwałę, w zagranicznym akcie urodzenia dziecka jako drugi rodzic wskazana była inna kobieta. Organ w przedmiotowym postępowaniu nie posiadał kompetencji do samodzielnego wyjaśniania kwestii biologicznego rodzicielstwa osoby wpisanej w polu rodzic w zagranicznym akcie urodzenia skarżącej. Niezasadne było więc wzywanie skarżącej do wykazania innymi dowodami faktu ojcostwa obywatela polskiego, skoro fakt ten wynikał z przedstawionego aktu urodzenia. Organ naruszył art. 80 K.p.a., dokonując dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego przez pominięcie istotnego w sprawie dowodu potwierdzającego spełnienie przez skarżącą przesłanek ustawowych do potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Naruszenie to doprowadziło do nieprawidłowego zastosowania art. 14 pkt 1 u.o.p. i odmowy potwierdzenia obywatelstwa polskiego.
Sąd nie podzielił stanowiska skarżącej o naruszeniu art. 2 ust. 1 i 2 w zw. z art. 7 ust. 1 i art. 8 Konwencji o prawach dziecka oraz art. 8 ust. 1 w zw. z art. 14 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a także art. 7, art. 21 ust. 1 i art. 24 ust. 2 Karty Praw podstawowych Unii Europejskiej z uwagi na nieuwzględnienie zakazu dyskryminacji, ponieważ przyczyną odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa nie była orientacja seksualna rodziców.
Zdaniem Sądu, decyzja została wydana z naruszeniem art. 72 ust. 1 Konstytucji RP (Dz. U. z 1997 r. Nr 78 poz. 483 ze zm.) i art. 3 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka (Dz. U. z 1991 r. Nr 120 poz. 526 ze zm.), ponieważ organ nie uwzględnił w przedmiotowym postępowaniu dobra dziecka. Organ prowadził postępowanie wyjaśniające zmierzające do podważenia wyłącznej mocy dowodowej zagranicznego aktu urodzenia, który potwierdzał spełnienie przez skarżącą przesłanek ustawowych do potwierdzenia posiadania przez skarżącą obywatelstwa, do czego nie był uprawniony.
Zaskarżona decyzja została wydana także z naruszeniem art. 20 i art. 21 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90 poz. 864/2 ze zm.), zwanego dalej "TFUE", ponieważ odmowa potwierdzenia obywatelstwa uniemożliwiła skarżącej korzystanie z prawa do swobodnego przemieszczania się w ramach strefy Schengen, które jest uzależnione od posiadania dokumentu tożsamości potwierdzającego obywatelstwo jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej. Małoletnia skarżąca nie mogła korzystać z pełni praw tak w Polsce, jak też w miejscu zamieszkania jej rodziców (RFN), ponieważ nie była traktowana jak obywatelka polska, a tym samym obywatelka Unii Europejskiej. Nie miała chociażby uprawnienia do bezpłatnej opieki zdrowotnej czy przebywania na terytorium państwa członkowskiego bez przyznanego tytułu pobytowego. Powyższe uchybienia obligowały sąd do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ będzie zobowiązany uwzględnić powyższą ocenę prawną i ustalić spełnienie przez skarżącą przesłanek wynikających z art. 14 pkt 1 u.o.p. na podstawie faktów stwierdzonych zagranicznym aktem urodzenia skarżącej.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku opartą na przesłankach z art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", złożył Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi oraz jej oddalenie; ewentualnie – uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 3 § 1, art. 141 § 4, oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735), zwanej dalej "K.p.a.", art. 3 p.a.s.c., art. 1138 i art. 1146 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575 ze zm.), zwanej dalej "K.p.c.", w związku z art. 7 p.p.m. oraz w powiązaniu z art. 18 i art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, art. 1 § 1 i 2, art. 61(9), art. 115 § 1 i 2 i art. 121 § 1-4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359), zwanej dalej "K.r.o.", art. 3 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka oraz art. 14 pkt 1 i art. 56 ust. 1 i 2 u.o.p. w szczególności:
- poprzez nieprawidłowe przeprowadzenie kontroli działalności organu i uchylenie zaskarżonej decyzji, w sytuacji gdy decyzja odpowiada prawu i brak jest podstaw do jej uchylenia;
- poprzez naruszanie prawa organu do podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (art. 7 K.p.a.) i nieuwzględnienie ustawowego obowiązku zebrania w sposób wyczerpujący i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a. i art. 56 ust. 1 i 2 u.o.p.) w sytuacji gdy organ w uzasadnieniu decyzji wyraźnie wskazał i uzasadnił przyczyny konieczności wyjaśnienia kwestii biologicznego pochodzenia dziecka;
- poprzez przyjęcie, że mocy dowodowej zagranicznego aktu urodzenia (art. 3 p.a.s.c. i art 1138 K.p.c.) nie może ograniczyć ani wyłączyć art. 7 p.p.m. lub ewentualnie art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c.;
- poprzez nieuwzględnienie, że z zagranicznego akt urodzenia, w którym wskazano rodziców tej samej płci (dwóch mężczyzn), mogą wynikać skutki prawne sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej w tym nieuwzględnienie, w szczególności regulacji art. 18 Konstytucji RP, oraz art. 1 § 1, art. 61(9), art. 115 § 1 i 2 oraz art. 121 § 1-4 K.r.o., a w konsekwencji poprzez odmowę zastosowania w sprawie, przy ocenie skutków prawnych wynikających z zagranicznego aktu stanu cywilnego art. 7 p.p.m. WSA całkowicie pomija, że na podstawie obowiązujących w Polsce przepisów dotyczących rodziny i przysposobienia nie byłoby możliwie, aby skarżąca miała dwóch ojców w tym również w wyniku adopcji, ponieważ w świetle prawa polskiego dwóch mężczyzn nie może zostać uznanych za rodziców;
- poprzez pominięcie, że na wezwanie organu skarżąca nie złożyła dokumentów potwierdzających jej biologiczne pochodzenie, tym samym, że nie wypełniła ciążącego na niej obowiązku dowodowego i nie wykazała skutecznie, że nabyła obywatelstwo polskie po K. (art. 56 ust. 1 i 2 u.o.p.);
- poprzez naruszenie prawa organu do swobodnej oceny dowodów, zanegowanie prawidłowości dokonanej przez organ oceny dowodów i przyjęcie, że organ niewłaściwie ocenił amerykański akt urodzenia oraz w konsekwencji wadliwie odmówił stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącą (art. 80 K.p.a. i art. 14 pkt 1 u.o.p.);
- poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego i przyjęcie przez WSA, że zebrane w sprawie dowody (a w szczególności zagraniczny akt urodzenia skarżącej) były wystarczające do zastosowania art. 14 pkt 1 u.o.p. i potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącą.
Ponadto zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.
- art. 3 p.a.s.c. i art. 1138 K.p.c. w związku z art. 7 p.p.m. i art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c. oraz w powiązaniu z art. 14 pkt 1 i art. 55 ust. 1 u.o.p. poprzez niewłaściwą wykładnię tych przepisów, z której wynika przyjęcie, że moc dowodowa zagranicznego aktu stanu cywilnego, wyłącza w sprawie o potwierdzenie obywatelstwa polskiego, możliwość nieuznania części skutków prawnych wynikających z tego aktu, w sytuacji gdy są one sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. WSA nieprawidłowo przyjął, że zagraniczny akt urodzenia w postępowaniu o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego, nie wywołuje skutków prawnych, tym samym nie ma do niego zastosowania art. 7 p.p.m. Dalej WSA stwierdził, że choć zagraniczny akt ma istotne znaczenie dla wyniku postępowania, to posiada jedynie moc dowodową, której nie ogranicza i nie wyłącza klauzula porządku publicznego (str. 12 uzasadnienia wyroku WSA). Prawidłowa wyładnia ww. przepisów musi uwzględniać, że z zagranicznego aktu stanu cywilnego wynikają skutki prawne, w tym także w postępowaniu o potwierdzenie obywatelstwa polskiego (np. w postaci rodzicielstwa danych osób) i tym samym skutki te podlegają ocenie w świetle klauzuli porządku publicznego. Prawidłowa wykładnia powinna dopuszczać, również w sprawie o potwierdzenie obywatelstwa polskiego, zastosowanie art. 7 p.p.m. (ewentualnie art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c.) do skutków wynikających z zagranicznego aktu urodzenia (orzeczenia zagranicznego organu) i pozwalać na nieuwzględnienie tych skutków jeżeli są one sprzeczne z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego. Artykuł 3 p.a.s.c. i art. 1138 K.p.c. nie mogą być odczytywane jako przepisy wyłączające zastosowanie klauzuli porządku publicznego i skutkujące koniecznością uznania wszystkich skutków wynikających z zagranicznego aktu stanu cywilnego. Właściwą wykładnię i przesłanki zastosowania ww. przepisów, w ocenie organu, zaprezentował NSA w wyroku z 6 maja 2015 r., sygn. akt. II OSK 2419/13, gdzie wskazał: "...Należy bowiem zwrócić uwagę, że wywodzenie skutków prawnych z treści zagranicznych aktów stanu cywilnego jest czym innym niż "uznanie" zagranicznego aktu stanu cywilnego. Zagraniczny dokument urzędowy, jakim jest akt stanu cywilnego, zawsze pozostaje ważnym dowodem, że dane zdarzenie miało miejsce i według określonego systemu normatywnego wywołuje skutki prawne. Skutków tych nie można całkowicie ignorować, jednakże nie wszystkie skutki prawne można przenosić na grunt prawa polskiego (por. M; Wojewoda, [w:] System Prawa Prywatnego. Prawo prywatne międzynarodowe. Tom 20c, red. M. Pazdan, Warszawa 2015, s. 612-613). Oznacza to, że każdorazowo należy badać jakie skutki prawne wywodzone z zagranicznych aktów stanu cywilnego mogą zostać zastosowane na płaszczyźnie prawa polskiego, jeżeli treść wynikająca z zagranicznego aktu stanu cywilnego, w szczególności aktu urodzenia jest sprzeczna z istniejącym porządkiem prawnym, to wówczas istnieją podstawy do odstąpienia od zasady, że moc dowodowa zagranicznego aktu stanu cywilnego jest równa mocy dowodowej polskiego aktu stanu cywilnego...";
- art. 14 pkt 1 i art. 56 ust. 1 i 2 u.o.p. w związku art. 3 p.a.s.c. i z art. 7 p.p.m. poprzez niewłaściwą wykładnię sprowadzającą się do przyjęcia, że w sprawie dotyczącej potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego niedopuszczalne jest stosowanie klauzuli porządku publicznego i organ musi przyjąć wszystkie skutki wynikające z zagranicznego aktu urodzenia bez możliwości ich oceny w świetle art. 7 p.p.m. Właściwa wykładnia art. 14 pkt 1 i art. 56 ust. 1 i 2 u.o.p., w sytuacji gdy w sprawie złożono zagraniczny akt urodzenia, wskazujący na rodziców tej samej płci, wymaga dokonania ustaleń, z którym z rodziców łączy dziecko więź biologiczna i w przypadku którego jego uznanie za rodzica nie będzie sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP. Należy zauważyć, że prawo polskie nie przewiduje rodziców tej samej płci, więc na podstawie art. 14 pkt 1 u.o.p., w stanie faktycznym przedmiotowej sprawy, obywatelstwo polskie dziecko nabędzie tylko w wypadku, gdy zostanie wykazane, że rodzicem biologicznym jest obywatel polski. W świetle art. 14 pkt 1 u.o.p., na potrzeby potwierdzenia obywatelstwa polskiego, nie może zostać uznane, że dziecko posiada dwoje rodziców tej samej płci i nie można przyjąć, że w każdej takiej sytuacji, gdy jedno z rodziców wskazanych w zagranicznym akcie urodzenia ma obywatelstwo polskie, dziecko nabędzie po nim to obywatelstwo;
- art. 7 p.p.m. ewentualnie art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c. w powiązaniu z art. 3 p.a.s.c., art. 1138 K.p.c. i art. 14 pkt 1 u.o.p. poprzez błędną wykładnię wskazującą na niedopuszczalność zastosowania art. 7 p.p.m. lub art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c. w postępowaniu o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego w stanie faktycznym, w którym występuje zagraniczny akt urodzenia wskazujący dwójkę rodziców tej samej płci, bez ustalenia który z tych rodziców jest ojcem biologicznym dziecka. Z wywodu WSA wynika, że bez względu na to który ze wskazanych w zagranicznym akcie urodzenia rodziców będzie miał obywatelstwo polskie, dziecko wskazane w akcie nabędzie po nim obywatelstwo polskie. WSA uznaje więc wynikający z aktu urodzenia skutek w postaci rodzicielstwa osób tej samej płci, a jednocześnie wskazuje, że zagraniczny akt urodzenia nie wywołuje skutków prawnych, a ma jedynie w tym zakresie moc dowodową, której nie może ograniczać klauzula porządku publicznego (str. 12 uzasadnienia). WSA przyjmuje, więc że w postępowaniu dotyczącym potwierdzenia obywatelstwa polskiego klauzula porządku publicznego nie może mieć zastosowania. W ocenie organu prawidłowe zastosowanie art. 14 pkt 1 u.o.p., w przypadku zagranicznego aktu urodzenia, w którym wskazano dwoje rodziców tej samej płci, wymaga ustalenia czy istnieje więź biologiczna z rodzicem, który jest obywatelem polskim w celu oceny zgodności skutków prawnych z niego wynikających z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP. W ocenie organu art. 7 p.p.m. lub art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c. (w zależności od konkretnego stanu faktycznego i rodzaju przedłożonych dokumentów) może znaleźć zastosowanie do oceny skutków prawnych wynikających z zagranicznego aktu urodzenia w sprawie o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego;
- art. 20 ust. 1 i ust. 2 pkt a-d i art. 21 ust. 1-3 TFUE poprzez niewłaściwe zastosowanie. Stwierdzenie przez WSA, że organ naruszył te przepisy daje podstawy do przyjęcia, że WSA wywodzi z nich prawo skarżącej do nabycia obywatelstwa polskiego. Przedmiotowe przepisy nie stanowią materialnej przesłanki do rozstrzygnięcia sprawy o potwierdzenie obywatelstwa polskiego. Przepisy te mają zastosowanie tylko jako konsekwencja posiadania obywatelstwa jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej i regulują uprawnienia takich osób. Nie mają one jednak wpływu na rozstrzygnięcie sprawy o potwierdzenie obywatelstwa polskiego, ponieważ kwestie te pozostawione są wewnętrznym regulacjom danego państwa członkowskiego. Biorąc powyższe pod uwagę WSA niesłusznie zastosował te przepisy;
- art. 72 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 3 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka w powiązaniu z art. 3 p.a.s.c. i art. 7 p.p.m. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że dobro dziecka wyklucza możliwość prowadzenia postępowania wyjaśniającego w zakresie skutków prawnych wynikających z zagranicznego aktu urodzenia, a w konsekwencji, że konieczność uwzględnienia dobra dziecka obliguje organ do przyjęcia wszystkich skutków z niego wynikających, w tym również gdy są one sprzeczne z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego RP. WSA niezasadnie wywodzi z tych przepisów i wynikającej z nich zasady uwzględniania dobra dziecka, możliwość uznaniowego działania przez organ w sprawie administracyjnej będącej przedmiotem skargi. Organ musi działać w granicach i na zasadach prawa, a ww. norma Konstytucyjna i art. 3 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka nie daje podstaw do działania wbrew obowiązującym przepisom. Należy również zauważyć, że stworzenie unormowań pozwalających na urzeczywistnienie dobra dziecka pozostaje w zakresie obowiązków ustawodawcy. Ocena obecnie obowiązujących norm prawnych dot. przysposobienia i stosunków rodzinnych, przy zastosowaniu zasady racjonalności ustawodawcy, pozwala stwierdzić, że działanie organu było zgodne z obowiązującymi w tym zakresie przepisami, a więc i z przyjętym przez ustawodawcę modelem ochrony dobra dziecka;
- art. 18 Konstytucji, art. 1 § 1 i 2, art. 619, art. 115 § 1 i 2 oraz art. 121 § 1-4 K.r.o. w związku z art. 7 p.p.m. poprzez niewłaściwe zastosowanie. WSA nie zastosował podczas prowadzonej kontroli ww. przepisów Konstytucji i prawa rodzinnego w celu ustalenia podstawowych zasad polskiego porządku prawnego w zakresie rodzicielstwa i stosunków rodzinnych oraz w celu dokonania oceny skutków prawnych wynikających z zagranicznego aktu stanu cywilnego pod kątem ich zgodności z tymi zasadami.
W piśmie procesowym z dnia 13 czerwca 2022 r. K. Z. działający w imieniu małoletniej F. K. wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.
Ponieważ strona wnosząca skargę kasacyjną zrzekła się rozprawy w trybie art. 182 § 2 p.p.s.a. i w sprawie nie żądano przeprowadzenia rozprawy, dlatego przedmiotowa sprawa podlegała rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania.
Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał takiej kontroli zaskarżonego wyroku jedynie w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie za niezasadne uznał zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia prawa procesowego i materialnego.
Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej Sąd I instancji niewadliwie stwierdził, że wyrażona w art. 7 p.p.m. klauzula porządku publicznego w postępowaniu o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego w przypadku posiadania przez dziecko zagranicznego aktu urodzenia nieodpowiadającego polskiemu porządkowi prawnemu (z uwagi na uwidocznienie w nim osób jednej płci jako rodziców dziecka), nie ma zastosowania. Zgodnie z art. 14 pkt 1 u.o.p. przesłanką nabycia polskiego obywatelstwa, oprócz urodzenia, jest obywatelstwo polskie jednego z rodziców. Jeżeli zatem jedno z rodziców dziecka, niezależnie od tego, czy będzie to matka, czy ojciec, posiada polskie obywatelstwo, to małoletni nabywa to obywatelstwo przez urodzenie, z mocy prawa, także wtedy, gdy drugi rodzic nie jest obywatelem polskim lub nawet pozostaje nieznany. Z przedstawionego przez stronę skarżącą aktu urodzenia wynika, że jednym z rodziców jest obywatel polski płci męskiej i dla tej oceny nie ma znaczenia okoliczność, że jako drugi rodzic figuruje także osoba płci męskiej. Zgodnie z powołanym wyżej art. 14 pkt 1 u.o.p., dla potwierdzenia polskiego obywatelstwa skarżącej miarodajne są wyłącznie dane ojca – obywatela polskiego. Nie ma zatem znaczenia w sprawie niewpisanie w zagranicznym akcie urodzenia danych matki biologicznej (tu: surogatki), czy wskazanie drugiego ojca jako rodzica. Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie wyraził pogląd, zgodnie z którym okoliczność, że rodzicami skarżącej są dwaj mężczyźni, czy to, że skarżąca została urodzona przez matkę zastępczą nie ma żadnego znaczenia w sprawie o potwierdzenie obywatelstwa polskiego (por. wyrok NSA z 16 lutego 2022 r., II OSK 128/19). W sprawie nie ma też znaczenia kwestia dopuszczalności zawierania umów o zastępcze macierzyństwo na gruncie prawa polskiego, gdyż to nie w Polsce doszło do zawarcia tego typu umowy i nie w Polsce urodziło się dziecko poczęte dzięki niej (por. wyroki NSA z 30 października 2018 r., II OSK 1868-1871/16). Na podstawie art. 14 pkt 1 w zw. z art. 55 ust. 1 i art. 56 ust. 1 i 2 u.o.p. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. istnieją podstawy do stwierdzenia, że skarżąca nabyła obywatelstwo polskie z mocy prawa przez urodzenie, gdyż jej ojcem jest obywatel polski. Tego skutku, powstałego z mocy prawa, nie mogą znieść ewentualne trudności formalne, jakie mogłyby powstać w postępowaniu mającym na celu tylko deklaratoryjne potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego, związane z koniecznością podania imienia i nazwiska matki we wniosku o potwierdzenie posiadania obywatelstwa (por. wyrok NSA z 10 września 2020 r., II OSK 3362/17).
Ponadto Sąd I instancji trafnie dostrzegł, że w okolicznościach niniejszej sprawy, organ nie dysponując żadnymi dowodami, w istocie zakwestionował, że wpisany do aktu urodzenia polski obywatel jako ojciec nie jest ojcem biologicznym dziecka. To spostrzeżenie Sądu I instancji jest o tyle istotne, że de facto jest zgodne z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2012 r., sygn. akt III CZP 58/12 (OSNC z 2013 r. nr 5 poz. 55). Sąd Najwyższy wskazał w niej, że zagraniczne dokumenty urzędowe mają moc dowodową na równi z polskimi dokumentami urzędowymi, a akt stanu cywilnego sporządzony za granicą stanowi wyłączny dowód zdarzeń w nim stwierdzonych także wtedy, gdy nie został wpisany do polskich ksiąg stanu cywilnego. W odniesieniu bowiem do zagranicznych dokumentów stanu cywilnego zastosowanie znajduje reguła określona w art. 1138 K.p.c. zrównująca moc dowodową polskich i zagranicznych dokumentów urzędowych. W tym zakresie Sąd I instancji niewadliwie stwierdził, że organ zlekceważył znaczenie zagranicznego aktu urodzenia, naruszając art. 3 p.a.s.c., co doprowadziło do nieprawidłowego zastosowania art. 14 pkt 1 u.o.p.
Co więcej, ocena Sądu I instancji w pełni odpowiada uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2019 r., sygn. akt II OPS 1/19, w której podkreślono, że w żadnym razie nie można uzależniać nabycia obywatelstwa polskiego od transkrypcji. W stanie faktycznym sprawy, na gruncie której zapadła wskazana uchwała, w brytyjskim akcie urodzenia jako rodziców wpisano dwie kobiety. NSA podkreślił, że skarżąca jest obywatelką polską i jej dziecko na podstawie art. 34 ust. 1 Konstytucji z mocy prawa nabyło obywatelstwo polskie. Brak transkrypcji nie stanowi przeszkody do potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Przedstawiony brytyjski akt urodzenia, nawet bez jego transkrypcji, jest wyłącznym dowodem zdarzeń w nim stwierdzonych (uchwała Sądu Najwyższego z 20 listopada 2012 r., sygn. akt III CZP 58/12). W uchwale NSA wskazał, że dziecko skarżącej może zatem powołać się na taki akt w postępowaniu administracyjnym i sądowym, a także realizować uprawnienia, których nabycie jest uzależnione od wykazania aktu stanu cywilnego, nawet gdyby nie dokonano jego transkrypcji.
Wobec powyższego, niedysponowanie przez organ dowodem, że polski obywatel nie jest biologicznym ojcem dziecka, w sytuacji gdy wniosek o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego został poparty aktem urodzenia małoletniej, z którego wynika, że jedno z rodziców jest obywatelem polskim, nie mogło stanowić podstawy wydania decyzji odmownej, także z punktu widzenia rodziny i rodzicielstwa wyrażonej w art. 18 Konstytucji RP.
Z przedstawionego powyżej wywodu wynika też wniosek, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie ma zastosowania wynikająca z art. 7 p.p.m. w zw. z art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c. klauzula porządku publicznego z uwagi na brak kolizji systemów prawnych. Jeden z rodziców dziecka ma polskie obywatelstwo, spełniona jest zatem przesłanka nabycia obywatelstwa z mocy prawa. Klauzula porządku publicznego jest stosowana, gdy zastosowanie prawa obcego doprowadziłoby do powstania skutków sprzecznych z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego. W tym zakresie organ nie może bowiem skutecznie wywodzić i dochodzić swoich racji z powołaniem się na treść zagranicznego aktu urodzenia, w którym jako rodzice wpisane są osoby tej samej płci. Jak już wyżej wskazano, to, że rodzicami skarżącej są dwaj mężczyźni, czy to, że skarżąca została urodzona przez matkę zastępczą, nie ma żadnego znaczenia w sprawie o potwierdzenie obywatelstwa polskiego. Ponadto w omawianym zakresie skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego podziela stanowisko tegoż Sądu wyrażone w ww. wyrokach o sygn. akt II OSK 1868-1871/16. Zgodnie z tymi wyrokami zagadnienie nabycia obywatelstwa podlega wyłącznie reżimowi publicznoprawnemu, a zatem nie będą miały zastosowania w sprawie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego normy prawnorodzinne, które wskazują na sposoby potwierdzenia biologicznego pokrewieństwa pomiędzy dzieckiem, a jego rodzicami. Chybione jest stanowisko i wywody organu odnośnie biologicznego pochodzenia dziecka i jego statusu na gruncie prawa prywatnego – rodzinnego, gdyż instytucji prawa publicznego nie powinno się interpretować poprzez zasady i normy prawa prywatnego, jak np. art. 1 § 1 i 2, art. 619, art. 115 § 1 i 2 oraz art. 121 § 1-4 K.r.o.
Sąd I instancji trafnie też dostrzegł, że organ nie uwzględnił konstytucyjnych, jak i międzynarodowych standardów ochrony praw dziecka. W myśl art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Zgodnie zaś z art. 3 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. Przepis art. 3 ust. 2 Konwencji wyraźnie zobowiązuje Państwa-Strony do działania (także ustawodawczego oraz administracyjnego) na rzecz zapewnienia dziecku ochrony i opieki w takim stopniu, w jakim jest to niezbędne dla jego dobra, biorąc pod uwagę prawa i obowiązki jego rodziców, opiekunów prawnych lub innych osób prawnie za nie odpowiedzialnych. Dobro dziecka jest wartością nadrzędną, a każda decyzja właściwego organu czy sądu powinna być podejmowana w zgodzie z tą wartością (por. wyrok ETPCz z dnia 26 czerwca 2014 r. w sprawie Mennesson przeciwko Francji, skarga nr 65192/11 i przywołane tam orzecznictwo; wyrok ETPCz z dnia 26 czerwca 2014 r. w sprawie Labasse przeciwko Francji, skarga nr 65941/11). Dlatego dla statusu prawnego dziecka, w tym możliwości potwierdzenia posiadania polskiego obywatelstwa, nie ma znaczenia, czy urodziła je matka zastępcza, ale to, że rodzi się istota ludzka obdarzona przyrodzoną i niezbywalną godnością, która ma prawo do obywatelstwa, jeśli jedno z rodziców jest polskim obywatelem. Ponadto nie można nie zauważyć, że odmowa potwierdzenia posiadania polskiego obywatelstwa po ojcu, ma wpływ na status prawny dziecka w kraju, którego obywatelem jest ojciec.
W tym miejscu zaakcentować należy , że w istocie zarzuty skargi kasacyjnej i jej argumentacja wskazuje, że aktualnie prezentowane stanowisko organu może prowadzić do dyskryminacji małoletniej ze względu na orientację seksualną jej rodziców. Pozbawia bowiem małoletnią, będącą córką obywatela polskiego, prawa do potwierdzenia obywatelstwa polskiego wyłącznie na tej podstawie, że w jej akcie urodzenia wpisano jako rodziców osoby tej samej płci. Stanowi to naruszenie nie tylko art. 3 Konwencji, lecz także art. 2 ust. 1, art. 7 ust. 1, art. 8 ust. 1 oraz art. 16 ust. 1 i 2 Konwencji. Zgodnie z tym przepisami Konwencji o Prawach Dziecka zakazana jest wszelka dyskryminacja ze względu na status dziecka i status jego rodziców. W odniesieniu do dziecka obowiązuje bowiem zasada niedyskryminacji, z której wynika wymóg, by były zagwarantowane temu dziecku, bez dyskryminacji pod tym względem, w tym bez dyskryminacji ze względu na orientację seksualną jego rodziców, prawa określone w Konwencji, wśród których wymieniono w jej art. 7 prawo do uzyskania obywatelstwa. Ponadto przy uwzględnieniu dobra dziecka nie było błędem Sądu I instancji powołanie się na zasady prawa unijnego wynikające z art. 20 i art. 21 TFUE. Ma rację Sąd I instancji, że odmowa potwierdzenia obywatelstwa uniemożliwiła skarżącej korzystanie z prawa do swobodnego przemieszczania się w ramach strefy Schengen, które jest uzależnione od posiadania dokumentu tożsamości potwierdzającego obywatelstwo jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej. Ponadto brak obywatelstwa państwa członkowskiego Unii Europejskiej oznacza, że małoletnia skarżąca nie może korzystać z pełni praw tak w Polsce, jak też w miejscu zamieszkania jej rodziców (RFN).
W tych warunkach brak jest podstaw do skutecznego twierdzenia, że Sąd I instancji dokonując kontroli zaskarżonej decyzji naruszył art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Brak jest też podstaw do stwierdzenia wskazywanego w skardze kasacyjnej naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., ponieważ uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie wymagane prawem elementy; zaś merytoryczna ocena zawarta w uzasadnieniu wyroku sądu administracyjnego nie może być skutecznie kwestionowana za pomocą naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.
Dlatego wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia prawa procesowego i materialnego, a dotyczące art. 3 § 1, art. 141 § 4 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., art. 3 p.a.s.c., art. 1138 i art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c., art. 7 p.p.m., art. 18 i art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, art. 1 § 1 i 2, art. 619, art. 115 § 1 i 2 i art. 121 § 1-4 K.r.o., art. 3 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka oraz art. 14 pkt 1, art. 55 ust. 1 i art. 56 ust. 1 i 2 u.o.p. oraz art. 20 ust. 1 i ust. 2 pkt a-d i art. 21 ust. 1-3 TFUE – nie zawierają usprawiedliwionych podstaw.
Z tych względów, na podstawie art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.