II OSK 1048/23

II OSK 1048/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-11-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-17
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Szymańska /sprawozdawca/
Małgorzata Masternak - Kubiak
Roman Ciąglewicz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6053 Obywatelstwo
Hasła tematyczne
Obywatelstwo
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 1920 nr 110 poz 728
art. 13 w zw. z art. 11 pkt 1
Traktat między Głównemi Mocarstwami sprzymierzonymi i stowarzyszonemi a Polską z 28 czerwca 1919 r.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Roman Ciąglewicz Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Masternak - Kubiak sędzia del. WSA Anna Szymańska (spr.) Protokolant asystent sędziego Karol Kowalski po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 grudnia 2022 r. sygn. akt VII SA/Wa 1403/22 w sprawie ze skargi G. L. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 marca 2022 r. nr DOiR-I-6270-32/2022/AF w przedmiocie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 7 lutego 2022 r., nr: WSC-I.6122.7026.2021; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz G. L. kwotę 1037 (słownie: jeden tysiąc trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 8 grudnia 2022 r., sygn. akt VII SA/Wa 1403/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA w Warszawie, sąd wojewódzki, sąd pierwszej instancji) po rozpoznaniu skargi G. L. (dalej: wnioskodawca, skarżąca, skarżąca kasacyjnie, strona) na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister) z 31 marca 2022 r. nr DOiR-I-6270-32/2022/AF w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego – oddalił skargę.
Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 14 czerwca 2021 r. (wpływ do organu) skarżąca wystąpiła o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Wskazała, że jest prawnuczką obywatela polskiego S. L.
Wojewoda Mazowiecki (dalej: Wojewoda) decyzją z 7 lutego 2022 r. nr WSC-I.6122.7026.2021 odmówił potwierdzenia, że skarżąca posiada obywatelstwo polskie.
Minister zaskarżoną decyzją, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 55 ust. 1 ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U z 2022 r. poz. 465; dalej: u.o.o.) utrzymał w mocy decyzję Wojewody. Minister wskazał, że wnioskodawczyni urodziła się 20 października [...] r. Podał, że w szczególności należało wyjaśnić kwestię posiadania obywatelstwa polskiego przez pradziadka strony, w dacie narodzin jej babki, bowiem jest to niezbędne do ustalenia, czy obywatelstwo polskie mógł nabyć jej ojciec i posiadać je dalej w dacie narodzin wnioskodawczyni. Wyjaśniono, że pradziadek skarżącej, S. L. pochodzący z Polski, urodzony w 1910 r., nabył obywatelstwo polskie na podstawie ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. z 1920 r. nr 7 poz. 44 ze zm.; dalej: u.o.o. z 1920 r.) i posiadał je w dacie narodzin córki T. L. tj. babki skarżącej. Zatem, nabycie obywatelstwa polskiego przez babkę skarżącej, przez urodzenie po ojcu, obywatelu polskim, nie budzi w ocenie organu żadnych wątpliwości. Dalej, zdaniem Ministra, kluczowe jest ustalenie czy babka skarżącej nie utraciła obywatelstwa polskiego w okresie późniejszym. Wyjaśniono, że zgodnie z obowiązującą w Brazylii zasadą ius soli, każda osoba urodzona na terytorium tego kraju jest obywatelem brazylijskim, zatem nabyła ona obywatelstwo brazylijskie z dniem urodzenia. Zaznaczono, że ojciec babki skarżącej nigdy nie naturalizował się w Brazylii. Wskazano również, że babka skarżącej zgodnie z obowiązującą wówczas ustawą o powszechnym obowiązku wojskowym nie podlegała obowiązkowi wojskowemu. Podsumowując stwierdzono, że babka skarżącej nabyła obywatelstwo obce w dniu 31 maja 1932 r., zatem z dniem 31 maja 1950 r. tj. w dacie uzyskania pełnoletności, utraciła na podstawie art. 11 u.o.o. z 1920 r. obywatelstwo polskie - nie posiadała więc obywatelstwa polskiego w dacie urodzenia ojca skarżącej. W konsekwencji, zarówno ojciec skarżącej, jak i sama skarżąca, nie nabyli obywatelstwa polskiego z mocy prawa.
WSA w Warszawie we wskazanym na wstępie wyroku z 8 grudnia 2022 r. stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że podzielono ustalenia organów. W pierwszej kolejności podniesiono, że w oparciu o art. 6 pkt 1 ustawy z 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. nr 10 poz. 49 ze zm.; dalej: u.o.o. z 1962 r.) należało przyjąć, że skarżąca mogła nabyć obywatelstwo polskie, jeżeli przynajmniej jedno z jej rodziców posiadało obywatelstwo polskie w dniu jej urodzin. Sąd wojewódzki przypomniał, że babka skarżącej z chwilą urodzenia nabyła zarówno obywatelstwo polskie (po ojcu), jak i obywatelstwo brazylijskie (wobec miejsca urodzenia i obowiązującej w Brazylii zasady ius soli). Wyjaśniono, że jej status obywatelstwa do uzyskania pełnoletności był zależny od statusu obywatelstwa ojca, o czym stanowił art. 13 u.o.o. z 1920 r. W szczególności zaznaczono, że sytuacja ta uległa zmianie po uzyskaniu przez babkę skarżącej pełnoletności - wówczas jej status obywatelstwa nie miał już charakteru zależnego. Wskazano, że 31 maja 1950 r., uaktywnił się wobec babki skarżącej (nie obowiązanej do czynnej służby wojskowej), skutek przewidziany w art. 11 pkt 1 u.o.o. z 1920 r. Zdaniem sądu pierwszej instancji nie można przyjąć za skarżącą, aby przepis art. 11 pkt 1 w/w ustawy nie znajdował zastosowania do babki skarżącej, objętej uprzednio treścią art. 13 tej ustawy. Taka wykładnia w/w przepisów byłaby sprzeczna z obowiązującą pod rządami tej ustawy zasadą wyłączności obywatelstwa polskiego. Podniesiono, że zasada ta traktowana była rygorystycznie i znajdowała generalny wyraz w zakazie posiadania przez obywatela polskiego obywatelstwa innego państwa.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca, zaskarżając go w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa, a mianowicie:
1. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) naruszenie przepisów prawa tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 6 "ust." 1 u.o.o. z 1962 r., poprzez stwierdzenie, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącą;
2. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 6 u.o.o. z 1962 r. poprzez stwierdzenie, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez ojca skarżącej;
3. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 13 w zw. z art. 11 pkt 1 u.o.o. z 1920 r., poprzez stwierdzenie, że babka skarżącej utraciła obywatelstwo polskie w dacie uzyskania pełnoletności;
4. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie;
5. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez niezastosowanie art. 8 k.p.a. dotyczącego obowiązku prowadzenia postępowania administracyjnego w taki sposób, aby pogłębić zaufanie obywateli do organów Państwa;
6. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez niezastosowanie art. 7 k.p.a. dotyczącego obowiązku postępowania administracyjnego z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli.
Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżąca kasacyjnie wniosła o uwzględnienie niniejszej skargi, uchylenie w całości wyroku sądu pierwszej instancji oraz rozpoznanie przez Naczelny Sąd Administracyjny skargi; ewentualnie, gdyby Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że istota sprawy nie jest dostatecznie wyjaśniona uwzględnienie niniejszej skargi, uchylenie w całości wyroku sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy w całości do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie; zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: "NSA") zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez NSA.
Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona.
Jako przedwczesne należało ocenić zarzuty skargi kasacyjnej obejmujące przepisy u.o.o. z 1951 r. oraz u.o. z 1962 r. Relewantnymi dla sprawy są bowiem przepisy u.o.o. z 1920 r. gdyż stan faktyczny podlegający ocenie prawnej zawiera się między datą urodzenia babki skarżącej T. L. (31 maja 1932 r.), a datą osiągnięcia przez nią pełnoletniości (31 maja 1950 r.). Natomiast zastosowanie kolejnych aktów dotyczących obywatelstwa polskiego będzie uzależnione od prawidłowego dekodowania przepisów u.o.o. z 1920 r. w stosunku do stanu faktycznego sprawy. Sąd wojewódzki ocenił bowiem, że co prawda babka nabyła polskie obywatelstwo po swoim ojcu z racji urodzenia ze związku małżeńskiego na podstawie art. 5 u.o. z 1920 r. Jednocześnie jednak nabyła obywatelstwo obce przez urodzenie w państwie, w którym zasadą była ius soli. Ponieważ jej ojciec posiadał cały czas obywatelstwo polskie i nie utracił go - ze względu na zasadę jedności rodziny (art. 13 u.o.o. z 1920 r.) babka posiadała obywatelstwo takie jak jej ojciec (czyli polskie), do daty osiągnięcia pełnoletniości. Po tej dacie zaś utraciła polskie obywatelstwo i pozostała jedynie przy brazylijskim. Wobec tego pozostaje do przesądzenia kwestia, czy pomimo osiągnięcia 18. roku życia babka nadal zachowała polskie obywatelstwo, następnie jaki skutek miałoby to obywatelstwo dla sytuacji jej syna G. R., a ostatecznie dla obywatelstwa wnuczki G. Kluczowe zatem okazały się przepisy ustawy z 1920 r.
Zgodnie z art. 4 pkt 1 u.o.o. z 1920 r. obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie. Z kolei przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca (art. 5 u.o.o. z 1920 r.). Babka strony urodziła się jako dziecko ślubne, a ojciec jej miał obywatelstwo polskie do daty swej śmierci. Tym samym, co nie zostało zakwestionowane, babka nabyła obywatelstwo polskie przez urodzenie (art. 4 pkt 1 u.o.o. z 1920 r.). Jednocześnie z racji urodzenia w Brazylii, gdzie obowiązywała zasada ius soli, nabyła ona obywatelstwo brazylijskie. Nabycie tych dwóch obywatelstw nastąpiło równocześnie z racji jednego zdarzenia tj. narodzin. Zarówno organy, jak i sąd wojewódzki zastosowały art. 11 pkt 1 w zw. z art. 13 u.o.o. z 1920 r. przyjmując, że wskutek nabycia obywatelstwa brazylijskiego babka utraciła obywatelstwo polskie, ale ze względu na dyspozycję art. 13 u.o.o. z 1920 r. wystąpił odroczony w czasie skutek tej utraty. Jej ojciec bowiem cały czas posiadał polskie obywatelstwo i tym samym jako małoletnia była przypisana do statusu swego ojca.
W tym wypadku wystąpiła szczególna okoliczność, nieprzewidziana expressis verbis przepisami, mianowicie nabycie dwóch obywatelstw następowało jednocześnie, w jednej chwili, tj. narodzin osoby, niezależnie od podejmowanych przez nią czynności. Następował zbieg dwóch obywatelstw, na dwóch odmiennych zasadach – ius sanguinis (prawo krwi) oraz ius soli (prawo ziemi). Jednocześnie z przepisów nie wynika sekwencja nabywania tych obywatelstw, w szczególności, aby któremuś z nich nadać charakter priorytetowy lub przypisać pierwszeństwo.
Norma art. 11 pkt 1 u.o.o. z 1920 r. rygorystycznie regulowała skutek nabycia przez obywatela polskiego obywatelstwa państwa obcego, a była nim utrata polskiego obywatelstwa. Jedynie w przypadku osoby obowiązanej do czynnej służby wojskowej pod pewnymi warunkami wprowadzono kontynuację obywatelstwa. Przepis ten przewidywał zatem chronologię zdarzeń, którym na początku było posiadanie obywatelstwa polskiego, a następnie nabycie obywatelstwa obcego. Tymczasem ustalony stan faktyczny i prawny nie odpowiada dyspozycji tego przepisu. Niewątpliwie babka nabyła obywatelstwo brazylijskie wyłącznie z racji urodzenia na terytorium tego państwa. Ta okoliczność jednak nie mogła stać na przeszkodzi jednoczesnemu nabyciu obywatelstwa polskiego na innej zasadzie (prawo krwi).
Kluczowym argumentem rozumowania organów była norma art. 1 u.o.o. z 1920 r. – obywatel polski nie może być jednocześnie obywatelem państwa innego. Jednocześnie u podstaw rozstrzygnięcia stało generalne rozwiązanie, iż obywatel, który nabył obywatelstwo państwa obcego, obywatelstwo polskie traci. Jednakże sama ustawa przewidywała możliwość zachowania obywatelstwa polskiego w sytuacji, gdy zostało przyjęte obce obywatelstwo, ale osoby te równocześnie były obowiązane do czynnej służby wojskowej i nie uzyskały zwolnienia z tej służby. Osoby takie mimo posiadania obcego obywatelstwa, były uznawane za polskich obywateli (art. 11 in fine u.o.o. z 1920 r.). Tym samym nie można wyprowadzać z art. 1 u.o.o. z 1920 r. bezwzględnego zakazu posiadania obywatelstwa obcego względem obywateli polskich. Jest to oczywiście stan pożądany przez ówczesnego prawodawcę, ale nie wykluczający w szczególnych sytuacjach posiadania obywatelstwa również innego państwa.
Jak stwierdził NSA w wyroku z 19 grudnia 2022 r. sygn. akt II OSK 2095/21 wykładnia językowa art. 1 u.o.o. z 1920 r. może prowadzić do wniosku, że obywatel polski nie mógł pod rządami tej ustawy posiadać równocześnie obywatelstwa obcego. Zastosowanie tej samej wykładni względem przesłanki utraty obywatelstwa polskiego określonej w art. 11 pkt 1 u.o.o. z 1920 r. każe uznać, że utracić obywatelstwo polskie można było w przypadku późniejszego nabycia obywatelstwa obcego. Wystąpienie natomiast sytuacji równoczesnego nabycia obu obywatelstw prowadzi do pozornego zbiegu norm wynikających z art. 1 i art. 11 pkt 1 u.o.o. z 1920 r., polegającego na tym, że z jednej strony nie można posiadać jednocześnie obywatelstwa obcego będąc obywatelem polskim, a z drugiej strony nie można zastosować omawianej przesłanki utraty obywatelstwa polskiego. Przepisy u.o.o. z 1920 r. przewidują konkretne wypadki utraty obywatelstwa polskiego (art. 11). Utrata następowała przez nabycie obywatelstwa obcego, przez przyjęcie urzędu publicznego, przez wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym bez zgody właściwego wojewody (Komisarza Rządu m. st. Warszawy). Organy i sąd wojewódzki przyjęły, że nastąpiła utrata obywatelstwa babki na podstawie art. 11 pkt 1 u.o.o. z 1920 r., ale ze względu na zasadę jedności rodziny skutek tej utraty podlegał odroczeniu do daty ukończenia 18. lat. Stanowisko to jest błędne, bowiem jak już wywiedziono, babka nie mogła utracić tego obywatelstwa z racji jednoczesnego, niezależnie od jakichkolwiek swych decyzji czy ojca, nabycia obywatelstwa brazylijskiego. W tym miejscu, w celu interpretacji przepisów ustawowych, należy przytoczyć art. 6 pkt 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. (Dzień. Ust. Rz. P. № 7, poz. 44) o obywatelstwie Państwa Polskiego. Mianowicie obywatelstwo polskie traci, kto zgodnie z wolą swoją nabył obywatelstwo państwa innego. Rozporządzenie zatem podkreśla charakter dyspozytywny aktu nabycia obcego obywatelstwa, uzależniony od aktu woli, nie zaś okoliczności niezależnych od obywatela. Ma charakter wykonawczy i jako taki nie może być sprzeczny z normą ustawową. Tymczasem tutaj po pierwsze nabycie obywatelstwa brazylijskiego miało charakter pierwotny, po drugie niezależne od jakichkolwiek decyzji osoby. O obywatelstwie zadecydowało prawo państwa urodzenia babki.
Innymi słowy w tej sytuacji faktycznej przepis art. 11 pkt 1 u.o.o. z 1920 r. nie mógł mieć zastosowania. Jednocześnie błędnie połączono dyspozycję w/w przepisu z art. 13 u.o.o. z 1920 r. Jako nieprawidłowe zatem należało ocenić zastosowanie art. 13 u.o.o. z 1920 r. i wywiedzenie z niego odroczenia skutku utraty polskiego obywatelstwa, która to utrata nie miała miejsca. Brak bowiem przepisu prawa materialnego, który mógłby stanowić podstawę tej utraty. Poza wszystkim przepis ten dotyczy sytuacji, gdy następuje utrata obywatelstwa polskiego przez męża i ojca. Utrata ta rozciąga się na małżonkę oraz małoletnie dzieci. Tymczasem ojciec babki skarżącej nie utracił obywatelstwa polskiego i tym samym jego status obywatela nie mógł odnosić skutku wobec małoletnich dzieci. Przeciwnie – z racji posiadania obywatelstwa polskiego przez ojca - babka nabyła polskie obywatelstwo z chwilą urodzenia. Nie wystąpiły jakiekolwiek zmiany w obywatelstwie ojca babki, które mogłyby odnieść skutek dla jego rodziny. Jak wypowiedział się NSA w cyt. wyroku z 19 grudnia 2022 r. sygn. akt II OSK 2095/21, który skład orzekający podziela - nie można uznać, że w świetle art. 13 u.o.o. z 1920 r., skutek utraty obywatelstwa polskiego ulegał zawieszeniu. Z art. 13 omawianej ustawy wynika, że skutek nadania i utraty obywatelstwa polskiego przez ojca obejmował żonę i dzieci ślubne do 18. roku życia. Nie można z tej normy wywodzić zasady zawieszenia skutku utraty obywatelstwa.
W konsekwencji jako uzasadnione należało uznać zarzuty naruszenia art. 13 w zw. z art. 11 pkt 1 u.o.o. z 1920 r. poprzez błędną ich wykładnię i w konsekwencji zastosowanie w odniesieniu do niewadliwie ustalonego stanu faktycznego. Co do bowiem naruszenia przepisów prawa procesowego tj. art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nie można zgodzić się ze skarżącą. Stan faktyczny sprawy został prawidłowo i wyczerpująco ustalony i nie on stanowi tutaj problem, lecz nieprawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego. Babka skarżącej nie mogła bowiem utracić obywatelstwa polskiego wskutek nabycia poprzez urodzenie obywatelstwa brazylijskiego.
Mając na uwadze, że część zarzutów skargi kasacyjnej okazała się usprawiedliwiona, NSA uchylił zaskarżony wyrok oraz uznając, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną oraz decyzję Wojewody.
Wskutek zastosowania bowiem nieprawidłowej wykładni art. 11 pkt 1 w zw. z art. 1 i art. 13 u.o.o. z 1920 r. organ zaniechał poczynienia ustaleń na okoliczność tego, czy w sytuacji, w której babka skarżącej nie utraciła obywatelstwa polskiego na podstawie u.o.o. z 1920 r., to czy mogła je utracić w świetle przepisów kolejnych ustaw, a w rezultacie czy polskie obywatelstwo zachował ojciec skarżącej.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono w punkcie 2. sentencji wyroku na podstawie art. 203 pkt 1, art. 200, art. 205 § 2 oraz art. 209 p.p.s.a.