II OSK 102/25

Naczelny Sąd Administracyjny2025-09-04
NSAAdministracyjneWysokansa
wznowienie postępowaniapomoc prawna z urzęduwynagrodzenie adwokataTrybunał Konstytucyjnyniekonstytucyjność przepisówprawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymipostanowienie referendarzasąd administracyjnykoszty zastępstwa procesowego

NSA uchylił postanowienie WSA odrzucające skargę o wznowienie postępowania w sprawie wynagrodzenia adwokata z urzędu, uznając dopuszczalność wznowienia na podstawie orzeczenia TK o niekonstytucyjności przepisów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny odrzucił skargę o wznowienie postępowania w sprawie wynagrodzenia adwokata z urzędu, uznając, że postanowienie referendarza sądowego nie kończy postępowania i nie może być przedmiotem wznowienia. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił to postanowienie, powołując się na uchwałę siedmiu sędziów NSA, która potwierdziła, że art. 272 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP dopuszcza wznowienie postępowania nawet w przypadku orzeczeń niekończących postępowania, jeśli ich podstawa prawna została uznana za niekonstytucyjną.

Sprawa dotyczyła skargi kasacyjnej adwokata od postanowienia WSA w Warszawie, które odrzuciło jego skargę o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego. Skarga o wznowienie dotyczyła postanowienia referendarza sądowego przyznającego wynagrodzenie za zastępstwo prawne z urzędu, które zostało wydane na podstawie przepisów uznanych później przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją. WSA odrzucił skargę, argumentując, że postanowienie referendarza nie jest postanowieniem kończącym postępowanie i nie może być wzruszone w trybie wznowienia. Naczelny Sąd Administracyjny, opierając się na uchwale siedmiu sędziów NSA (II FPS 1/25), uznał, że skarga kasacyjna jest zasadna. NSA stwierdził, że art. 272 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP dopuszcza wznowienie postępowania także w przypadku orzeczeń niekończących postępowania, jeśli ich podstawa prawna została uznana za niekonstytucyjną. Sąd podkreślił prokonstytucyjną wykładnię przepisów i możliwość 'uzdrowienia' postępowania opartego na niekonstytucyjnym akcie normatywnym. NSA uchylił zaskarżone postanowienie WSA, uznając, że błędnie odrzucono skargę o wznowienie postępowania. Sąd wskazał również, że referendarz sądowy jest organem jurysdykcyjnym, a postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia ma charakter merytoryczny i kształtuje sytuację prawną pełnomocnika.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Tak, art. 272 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 190 ust. 4 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP może stanowić podstawę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego także w przypadku, gdy rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją dotyczy przepisów stanowiących podstawę wydania prawomocnego orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie, w tym orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy.

Uzasadnienie

Uchwała siedmiu sędziów NSA (II FPS 1/25) potwierdziła, że wykładnia przepisów P.p.s.a. musi mieć prokonstytucyjny charakter i uwzględniać art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, który stanowi generalną normę prawną stanowiącą samoistną przesłankę wznowienia. Wznowienie to szczególna instytucja 'uzdrowienia' postępowania opartego na niekonstytucyjnym akcie normatywnym, obejmująca wszelkie instrumenty proceduralne. Konstytucyjna możliwość wzruszenia orzeczenia wydanego na niekonstytucyjnej podstawie prawnej nie może być ograniczana ze względu na charakter orzeczenia (kończące/niekończące postępowanie).

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (18)

Główne

P.p.s.a. art. 185 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 270

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 272 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Konstytucja RP art. 8 § ust. 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja RP art. 190 § ust. 4

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Pomocnicze

P.p.s.a. art. 58 § § 1 pkt 6

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 58 § § 3

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 276

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 209

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 182 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 7

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Konstytucja RP art. 64 § ust. 2

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja RP art. 31 § ust. 3

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja RP art. 32 § ust. 1 zdanie drugie

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja RP art. 92 § ust. 1 zdanie pierwsze

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu art. § 2 pkt 1

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu art. § 4 § ust. 1

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie

Argumenty

Skuteczne argumenty

Dopuszczalność wznowienia postępowania na podstawie art. 272 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, nawet w przypadku orzeczeń niekończących postępowania, jeśli ich podstawa prawna została uznana za niekonstytucyjną. Postanowienie referendarza sądowego o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu może być przedmiotem wznowienia postępowania. Referendarz sądowy jest organem jurysdykcyjnym, a postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia ma charakter merytoryczny.

Odrzucone argumenty

Argument WSA, że postanowienie referendarza sądowego nie kończy postępowania i nie może być przedmiotem wznowienia.

Godne uwagi sformułowania

Wykładnia przepisów art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. musi mieć prokonstytucyjny charakter i uwzględniać w pełnym zakresie treść art. 190 ust. 4 Konstytucji RP. Wznowienie postępowania przewidziane w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP jest szczególną instytucją, określaną w doktrynie prawa pojęciem uzdrowienia (sanacji) postępowania opartego na niekonstytucyjnym akcie normatywnym. Brak jest podstaw, aby referendarza sądowego nie uznać za 'sąd' w rozumieniu art. 275 P.p.s.a.

Skład orzekający

Leszek Kiermaszek

przewodniczący sprawozdawca

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Dopuszczalność wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego w przypadku orzeczeń niekończących postępowania, gdy podstawa prawna została uznana za niekonstytucyjną, a także w sprawie postanowień referendarzy sądowych."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji orzeczenia TK o niekonstytucyjności przepisów stanowiących podstawę orzeczenia sądu administracyjnego.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia proceduralnego związanego z prawem do sądu i skutkami orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego dla postępowań sądowych, w tym dla wynagrodzeń adwokatów z urzędu.

Czy można wznowić postępowanie, gdy przepisy, na których oparto wyrok, są niekonstytucyjne? NSA daje odpowiedź.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II OSK 102/25 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2025-09-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-15
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Leszek Kiermaszek /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6272 Wizy, zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony, na osiedlenie się, wydalenie z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej
Hasła tematyczne
Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego
Skarżony organ
Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 185 § 1, art. 270, art. 272 § 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 8 ust. 2 i art. 190 ust. 4
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Leszek Kiermaszek po rozpoznaniu w dniu 4 września 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej adwokata M.M. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 października 2024 r., sygn. akt IV SA/Wa 1271/24 w sprawie ze skargi adwokata M.M. o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 sierpnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 3210/16 w sprawie ze skargi M.M.1 na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia 25 października 2016 r., nr DL.WIPO.412.429.2016.HJ w przedmiocie zobowiązania do powrotu oraz zakazu ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 13 czerwca 2017 r., sygn. akt IV SA/Wa 3210/16 oddalił skargę M.M.1 (dalej: "skarżący") na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z 25 października 2016 r. w przedmiocie zobowiązania do powrotu oraz zakazu ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 21 czerwca 2018 r., sygn. akt Il OSK 3077/17 oddalił skargę kasacyjną od powyższego wyroku.
Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z 29 sierpnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 3210/16 przyznał ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata M.M. (dalej: "adwokat") kwotę 420 zł tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonywane na zasadzie prawa pomocy oraz kwotę 96,60 zł stanowiącą 23% podatku od towarów i usług. Rozstrzygnięcie to wydano w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1714).
Pismem złożonym 4 czerwca 2024 r. adwokat wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego w zakresie postanowienia referendarza sądowego WSA w Warszawie z 29 sierpnia 2018 r. oraz o zmianę tego rozstrzygnięcia poprzez przyznanie mu wynagrodzenia w wysokości 590,40 zł, tj. 480,00 zł netto + 110,40 zł tytułem VAT. W uzasadnieniu podał, że wyrokiem z 27 lutego 2024 r., sygn. SK 90/22 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2631) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z powyższym, z uwagi na to, że przepisy rozporządzenia stanowiły podstawę do przyznania adwokatowi wyznaczonemu z urzędu wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, zaistniała podstawa do wznowienia wskazanego na wstępie postępowania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z 4 października 2024 r., sygn. akt IV SA/Wa 1271/24 odrzucił skargę o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem referendarza sądowego WSA w Warszawie z 29 sierpnia 2018 r. jako niedopuszczalną. W motywach rozstrzygnięcia Sąd - powołując się na pogląd orzecznictwa - wskazał, że w art. 270 - 285 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: "P.p.s.a."), brakuje bezpośredniej podstawy prawnej do wzruszenia w trybie wznowienia postępowania prawomocnego postanowienia niekończącego postępowania. Natomiast postanowienie referendarza sądowego WSA w Warszawie o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu nie jest postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie sądowoadministracyjnej, a jedynie postanowieniem incydentalnym, którego przedmiotem jest rozpoznanie wniosku o przyznanie wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej. Postanowienie rozstrzygające żądanie przyznania wynagrodzenia nie kończy więc postępowania sądowoadministracyjnego i z tego względu nie może być przedmiotem skargi o wznowienie postępowania. Jednocześnie Sąd wyjaśnił, że skarga o wznowienie postępowania nie może być wykorzystywana do wzruszenia postanowienia referendarza sądowego.
Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia złożył adwokat, zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie:
1) przepisów prawa materialnego, tj. art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 190 ust. 4 i art. 8 ust 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że nie stanowią one podstawy żądania wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego w ramach którego wydano prawomocne orzeczenie niekończące postępowanie, tj. postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu, którego podstawę prawną stanowiły przepisy uznane następnie przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją, podczas gdy w takiej sytuacji przepisy te należy interpretować przy uwzględnieniu normy z art. 190 ust. 4 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji, tj. w taki sposób, aby zapewnić nieograniczoną możliwość wzruszenia orzeczeń wydanych w oparciu o niekonstytucyjne przepisy prawa, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające na ich niezastosowaniu w niniejszej sprawie;
2) przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 58 § 1 pkt 6, art. 58 § 3 w związku z art. 276, art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. oraz art. 190 ust. 4 i art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej polegające na odrzuceniu skargi o wznowienie w sytuacji, gdy żądanie wznowienia postępowania wynikało ze stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją przepisów, na podstawie których wydano postanowienie z 29 sierpnia 2018 r. (sygn. akt IV SA/Wa 3210/16), a podstawę wznowienia postępowania stanowił art. 190 ust. 4 Konstytucji stosowany bezpośrednio, na podstawie art. 8 ust. 2 Konstytucji.
Mając na uwadze powyższe podstawy adwokat domagał się uwzględnienia skargi kasacyjnej i uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości oraz zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych, a także rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie.
W toku postępowania Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego pismem z 10 lutego 2025 r., znak: BO.511.1.2025 wniósł o rozstrzygnięcie przez Naczelny Sąd Administracyjny zagadnienia prawnego: "Czy art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, ze zm.) w związku z art. 190 ust. 4 i art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej może stanowić podstawę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego także w przypadku, gdy rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją dotyczy przepisów stanowiących podstawę wydania orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie, w tym orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy?".
Zagadnienie to zostało rozstrzygnięte uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego podjętą w dniu 26 maja 2025 r., sygn. akt II FPS 1/25.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.
Dokonując kontroli instancyjnej zaskarżonego postanowienia na wstępie należy stwierdzić, że wywiedziony przez pełnomocnika środek odwoławczy zawiera prawidłowe oznaczenie rodzaju pisma jako skarga kasacyjna i nie jest obarczony jakimkolwiek brakiem uniemożliwiającym jego rozpoznanie. Sąd pierwszej instancji tej kwestii nie rozważał, kierując się założeniem, że od postanowienia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania przysługuje skarga kasacyjna, nie zaś zażalenie. Zagadnienie to w przeszłości stanowiło przedmiot rozbieżności w orzecznictwie sądowym, na rozbieżności te wskazano w postanowieniu NSA z 28 stycznia 2025 r., sygn. akt II OSK 2873/24; publ.: CBOSA). NSA w składzie rozpoznającym sprawę podziela pogląd, że właściwym środkiem odwoławczym od postanowienia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania jest skarga kasacyjna.
Przechodząc do oceny podnoszonych w skardze kasacyjnej zarzutów w ramach zgłoszonych podstaw podkreślić trzeba, że kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy jest ustalenie, czy dopuszczalne jest wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego w zakresie postanowienia o przyznaniu wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu.
W myśl art. 270 P.p.s.a., w przypadkach określonych w Dziale VII, tj. przewidzianych w przepisach art. 271-285 P.p.s.a., można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem. Stosownie zaś do treści art. 272 § 1 P.p.s.a. można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Na tle cytowanych powyżej przepisów w orzecznictwie sądów administracyjnych wyodrębniły się dwa odmienne zapatrywania co do dopuszczalności wzruszenia, w trybie wznowienia, postanowień w sprawie przyznania wynagrodzenia za świadczenie pomocy prawnej z urzędu, ustalonego w oparciu o przepisy uznane przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 27 lutego 2024 r., sygn. SK 90/22 (OTK-A 2024, poz. 30) za niezgodne z Konstytucją.
W wyroku tym Trybunał orzekł, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r., poz. 2631) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP.
Rozbieżności te rozstrzygnęła ostatecznie uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 maja 2025 r., sygn. akt II FPS 1/25 (ONSAiWSA 2025, nr 4, poz. 49), zgodnie z którą "Artykuł 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, ze zm.) w związku z art. 190 ust. 4 i art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej może stanowić podstawę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego także w przypadku, gdy rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją dotyczy przepisów stanowiących podstawę wydania prawomocnego orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie, w tym orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy." W ocenie składu siedmiu sędziów NSA wykładnia przepisów art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. musi mieć prokonstytucyjny charakter i uwzględniać w pełnym zakresie treść art. 190 ust. 4 Konstytucji RP. Wprowadzając ten przepis do Konstytucji, ustrojodawca ustanowił generalną normę prawną, stanowiącą samoistną przesłankę wznowienia. Wznowienie postępowania przewidziane w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP jest więc szczególną instytucją, określaną w doktrynie prawa pojęciem uzdrowienia (sanacji) postępowania opartego na niekonstytucyjnym akcie normatywnym. W swoim orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny podkreślał, że regulacja ta stwarza możliwość ponownego rozpatrzenia danej sprawy na podstawie zmienionego stanu prawnego, ukształtowanego w następstwie orzeczenia Trybunału. Możliwość taka jest ujęta jako podmiotowe, konstytucyjne prawo uprawnionego. W uchwale podkreślono również, że wznowienie postępowania, o którym mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, nie jest tożsame ze wznowieniem postępowania w ujęciu, w jakim instytucja ta funkcjonuje w poszczególnych procedurach, lecz obejmować ma wszelkie instrumenty proceduralne, przewidziane na wypadek orzeczenia przez Trybunał o niezgodności z Konstytucją podstawy prawnej orzeczenia. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego jest zgodność i co do tego, że mechanizmem przewidzianym w tym przepisie muszą być objęte zarówno wyroki, jak i postanowienia, bez względu na kończący bądź niekończący postępowania charakter.
Zdaniem NSA podejmującego uchwałę z tej perspektywy oczywiste jest, że art. 190 ust. 4 Konstytucji RP nie pozwala różnicować dopuszczalności wznowienia w zależności od znaczenia orzeczenia dla postępowania (kończące postępowanie w sprawie, incydentalne) czy od jego merytorycznej zawartości. Powołane przepisy art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a., odczytywane w kontekście art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, uzasadniają przyjęcie tezy, że instytucja wznowienia postępowania z powodu wydanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego może znaleźć zastosowanie nie tylko w odniesieniu do prawomocnego orzeczenia sądowego, wydanego na podstawie aktu uznanego za niekonstytucyjny, w ramach postępowania kończącego postępowanie w przedmiocie objętym tym właśnie orzeczeniem sądowym, ale także prawomocnego orzeczenia wydanego w sprawie wpadkowej. Z perspektywy konstytucyjnej chodzi bowiem o możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądowego wydanego na podstawie, niekonstytucyjnego przepisu, w ramach "danego postępowania", czyli tego postępowania, w którym orzeczenie to zapadło, kończąc w ten sposób to właściwe dla jego podjęcia postępowanie. Akceptacja stanowiska o niedopuszczalności wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem niekończącym postępowania w danej sprawie, wydanego na stwierdzonej przez Trybunał niekonstytucyjnej podstawie prawnej, prowadziłaby do braku możliwości wykonania wyroku tegoż Trybunału, a ponadto zostałby zakwestionowany ratio legis art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, jakim jest przywrócenie stanu konstytucyjności konkretnego orzeczenia.
Z przepisu art. 269 § 1 zdanie pierwsze P.p.s.a. wynika, że dokonana w uchwale składu poszerzonego interpretacja przepisów prawa administracyjnego jest wiążąca zarówno dla zwykłych, jak i rozszerzonych składów orzekających. Jest ona wiążąca w tym sensie, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z 27 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 957/23, publ.: CBOSA).
Uwzględniając zatem, że sformułowana przez Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu ocena prawna dopuszczalności wzruszenia, w trybie wznowienia, postanowienia w sprawie przyznania wynagrodzenia za świadczenie pomocy prawnej z urzędu, została oparta na założeniu przeciwnym do wyrażonego w przywołanej uchwale, postawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. oraz art. 190 ust. 4 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, należy uznać za trafne.
Usprawiedliwiony okazał się również postawiony w skardze kasacyjnej zarzut wydania zaskarżonego postanowienia z obrazą art. 58 § 1 pkt 6 w związku z art. 58 § 3 w związku z art. 276 P.p.s.a., jako że brak było podstaw do uznania skargi o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem referendarza sądowego o przyznaniu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za niedopuszczalną.
Za błędny należy uznać pogląd Sądu pierwszej instancji kwestionujący możliwość wzruszenia w trybie wznowienia postępowania orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego. W ocenie NSA brak jest podstaw, aby referendarza sądowego nie uznawać za "sąd" w rozumieniu art. 275 P.p.s.a. Po pierwsze, referendarz sądowy jest organem jurysdykcyjnym, posiadającym kompetencje sądu w zakresie powierzonych mu przez przepisy P.p.s.a. czynności (art. 30, art. 49 § 1, 2 i 4, art. 79, art. 128 § 2, art. 169, art. 234, art. 286 § 1, art. 258 P.p.s.a.). Po drugie, referendarz sądowy, orzekając o przyznaniu lub o odmowie przyznania pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu w ramach prawa pomocy wynagrodzenia oraz o zwrocie niezbędnych i udokumentowanych wydatków (art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.) jest powiązany organizacyjnie (służbowo) i funkcjonalnie z sądem.
Należy także mieć na uwadze, że wydane postanowienie przyznające wynagrodzenie w określonej kwocie pełnomocnikowi z urzędu za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy odnosi się co do istoty (ma charakter merytoryczny), która stanowi obowiązek zwrotu kosztów zastępstwa procesowego adwokatowi ustanowionemu z urzędu. Kształtuje ono bowiem bezpośrednio sytuację prawną pełnomocnika i jest uzależnione wyłącznie od jego działań procesowych w zakresie ubiegania się o tego rodzaju koszty, a nie od działań procesowych strony postępowania sądowoadministracyjnego, którą on zastępował na zasadach prawa pomocy. Znaczenia tak rozumianej istoty postanowienia w sprawie o wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu wzmacnia okoliczność, że orzeczenie sądowe w tym przedmiocie pozostaje w bezpośrednim związku ze sprawą zainicjowaną środkiem prawnym wniesionym przez stronę skarżącą w rozumieniu art. 32 P.p.s.a. oraz jej ewentualnym kontynuowaniem w postępowaniu ze skargi kasacyjnej. Postanowienie w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej określa stosunek materialnoprawny w relacji: wyznaczony z urzędu pełnomocnik - Skarb Państwa. Jak już wskazano, strona podmiotowa takiego orzeczenia sądowego jest zatem inna niż w przypadku orzeczeń sądowych zapadłych na skutek środków prawnych wniesionych przez strony postępowania w rozumieniu art. 32 P.p.s.a.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie.
Ponownie oceniając dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania w niniejszej sprawie, Sąd pierwszej instancji uwzględni ocenę prawną zaprezentowaną w niniejszym postanowieniu oraz pogląd prawny wyrażony w uchwale NSA z 26 maja 2025 r., sygn. akt II FPS 1/25 (zob. także postanowienia NSA z: 3 lipca 2025 r., sygn. akt II OSK 2578/24 i II OSK 90/25 oraz 17 lipca 2025 r., sygn. akt II OSK 461/25).
Nie zasługiwał na uwzględnienie wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. W myśl art. 209 P.p.s.a. wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 P.p.s.a. Tymczasem niniejsze postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest orzeczeniem, niewymienionym w art. 209 P.p.s.a.
Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, nie zaś na rozprawie, o co wnioskował adwokat. Należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 182 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną od postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego kończącego postępowanie w sprawie. Taka sytuacja ma miejsce w tej sprawie, albowiem skarga kasacyjna została wniesiona od postanowienia odrzucającego skargę o wznowienie postępowania. O tym, czy skarga kasacyjna zostanie rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, czy na rozprawie decyduje sąd. Kierując się zasadą szybkości postępowania, wyrażoną w art. 7 P.p.s.a., a także uwzględniając okoliczności przytoczone w skardze kasacyjnej, a ponadto podjęcie przez NSA w składzie siedmiu sędziów uchwały wyjaśniającej zagadnienie prawne, nie zaistniała konieczność rozpoznania sprawy na rozprawie.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI