II NSNc 158/23

SN
II NSNc 158/23
POSTANOWIENIE
Dnia 19 października 2023 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Tomasz Przesławski (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Paweł Czubik
‎
Bogusława Rutkowska (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z wniosku M. M.
z udziałem Miasta Stołecznego Warszawy, B. Z. i A. K.
o zniesienie współużytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej i współwłasności nieruchomości budynkowej
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych 19 października 2023 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Północ w Warszawie z 19 listopada 2009 r., sygn. I Ns 604/08:
1.
uchyla zaskarżone postanowienie w całości i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu dla Warszawy Pragi-Północ w Warszawie do ponownego rozpoznania;
2.
znosi wzajemnie pomiędzy stronami koszty postępowania skargowego przed Sądem Najwyższym
.
[SOP]
UZASADNIENIE
Wnioskiem z 15 stycznia 2008 r. M. M. (dalej także: „wnioskodawca”) wniósł o zniesienie współwłasności nieruchomości położonej w
W. przy ul. [...], której współwłaścicielem był wnioskodawca w 3/4 oraz E. L. w 1/4.
Wnioskodawca podniósł, iż E. L. jest osobą nieznaną z
miejsca
pobytu. Jednocześnie z załączonych dokumentów wynikało, iż ww. był ustanowiony kuratorem E. L..
Z uwagi na konflikt interesów, wnioskodawca wystąpił do Sądu Rejonowego dla Warszawy Śródmieście, III Wydziału Rodzinnego i Nieletnich o ustanowienie kuratora w osobie R. N. dla nieznanej z miejsca pobytu E. L..
Postanowieniem z dnia 19 czerwca 2007 r. sygn. akt III RNs 513/06 Sąd oddalił przedmiotowy wniosek.
Sąd Rejonowy dla Warszawy [...] w Warszawie postanowieniem z
1
października 2008 r. w sprawie sygn. akt I Ns 604/08 o zniesienie współwłasności
nieruchomości z urzędu ustanowił dla nieznanej z miejsca pobytu E. L. kuratora.
W dniu 12 maja 2009 r. do akt sprawy wpłynęło pismo o przystąpieniu Miasta st. Warszawy w charakterze uczestnika do sprawy I Ns 604/08.
W dniu 28 maja 2009 r. do akt sprawy wpłynęło pismo B. Z., w
którym zawiadamiała, że M. M. darował jej cały swój udział w
nieruchomości położnej w W. przy ul. [...]. Jednocześnie poparła wniosek o zniesienie współwłasności i oświadczyła, że jej pełnomocnikiem w tej sprawie będzie wnioskodawca.
Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi
-
Północ w Warszawie, I Wydział Cywilny, w dniu 19 listopada 2009 r., w sprawie o sygn. akt I Ns 604/08 z wniosku M. M. o zniesienie współużytkowania wieczystego nieruchomości
gruntowej i współwłasności nieruchomości budynkowej położnej w
W. przy ul. [...] z udziałem B. Z., E. L., Miasta
st. Warszawy postanowił:
1.
ustalić, że B. Z. w udziale 192/256 i E. L. w
udziale
64/256 są wieczystymi współużytkownikami nieruchomości gruntowej położonej w W., Dzielnica [...] przy
ul.
[...], stanowiącej działkę o numerze ewidencyjnym [...] z
obrębu [...] o powierzchni 571 m
2
oraz współwłaścicielami w
takich
samych udziałach nieruchomości budynkowej stanowiącej odrębną nieruchomość, dla których w Sądzie Rejonowym dla Warszawy Mokotowa, IX
Wydziale Ksiąg Wieczystych jest prowadzona księga wieczysta [...],
2.
dokonać zniesienia współużytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej oraz współwłasności nieruchomości budynkowej, opisanych w punkcie 1 postanowienia w ten sposób, że prawo użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej położonej w W., Dzielnica [...] przy ul. [...], stanowiącej działkę o numerze ewidencyjnym [...] z
obrębu [...] o powierzchni 571 m
2
oraz prawo własności nieruchomości budynkowej stanowiącej odrębną nieruchomość, dla których w Sądzie Rejonowym dla Warszawy Mokotowa, IX Wydziale Ksiąg Wieczystych jest
prowadzona księga wieczysta [...] przyznać na wyłączną własność B. Z., ze spłatą na rzecz E. L.,
3.
tytułem spłaty określonej w punkcie 2 postanowienia zasądzić od B. Z. na rzecz E. L. kwotę 186 250,00 zł płatną w terminie 14 dni od
daty uprawomocnienia się postanowienia wraz z odsetkami ustawowymi w
przypadku uchybienia terminowi płatności. W punktach 4, 5 i 6 ww. postanowienia, Sąd rozstrzygnął o kosztach i opłatach postępowania.
Pismem datowanym na 31 marca 2021 r. Prokurator Generalny wywiódł
skargę nadzwyczajną zaskarżając postanowienie Sądu Rejonowego dla
Warszawy Pragi
-
Północ w Warszawie I Wydział Cywilny z 19 listopada 2009 r., w sprawie o sygn. akt I Ns 604/08 z wniosku M. M. o zniesienie współużytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej i współwłasności nieruchomości budynkowej położnej w W. przy ul. [...] – w całości.
Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono:
1.
naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych
w
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997, nr 78, poz. 486 ze zm.), a mianowicie zasad wynikających z
zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, w szczególności zasadę zaufania obywateli do państwa oraz prawa, zasady praworządności, sprawiedliwości
proceduralnej wynikających z art. 2, art. 45 poprzez ustanowienie przez Sąd Rejonowy dla
Warszawy Pragi
-
Północ w Warszawie postanowieniem z dnia 1 października 2008 r. w sprawie o sygn. akt I
Ns
604/05 o zniesienie współwłasności nieruchomości dla nieżyjącej od
27
kwietnia 1952 r; E. L. kuratora dla nieznanej z miejsca pobytu, co skutkowało brakiem możliwości podjęcia działań ochrony swoich praw na drodze sądowej przez ewentualnych następców prawnych ww.
2.
naruszenie w sposób rażący przepisów prawa procesowego w postaci:
1.
art. 144 § 1 i § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez Sąd, polegające na ustanowieniu dla nieżyjącego uczestnika postępowania kuratora procesowego dla osoby, której miejsce pobytu jest nieznane,
2.
art. 231 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie i uznanie za
ustalony
fakt, iż E. L. żyje i jest osobą, której miejsce pobytu nie jest znane podczas gdy faktu takiego nie można było wyprowadzić z materiału dowodowego w szczególności z czynności podjętych przez Sąd w celu ustalenia miejsca pobytu E. L.,
3.
art. 233 § 1 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów polegające na przyjęciu faktów za
ustalone bez dostatecznej podstawy w zebranym materiale dowodowym na którym oparł się sąd ustanawiając kuratora procesowego dla osoby, której miejsce pobytu jest nieznane.
Podnosząc powyższe zarzuty wniósł o uchylenie postanowienia Sądu
Rejonowego dla Warszawy Pragi
-
Północ w Warszawie, I Wydział Cywilny z
19
listopada 2009 r., w sprawie o sygn. akt I Ns 604/08 o zniesienie współużytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej i współwłasności nieruchomości budynkowej położnej w W. przy ul. [...] i
przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu dla
Warszawy Pragi
-
Północ w Warszawie, z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej.
Uczestnik postępowania B. Z., jak i wnioskodawca, w
odpowiedziach na skargę wnieśli o odrzucenie skargi nadzwyczajnej, jako
niedopuszczalnej i niespełniających wymogów ustawowych do jej wniesienia. W przypadku nieuwzględnienia tego zarzutu wniesiono o:
1.
oddalenie skargi nadzwyczajnej, ewentualnie o
2.
stwierdzenie, że zaskarżone skargą nadzwyczajną orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne.
Ponadto wniesiono o zasądzenie od wnoszącego skargę Prokuratora Generalnego na rzecz B. Z. kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych i kosztów opłaty skarbowej w kwocie 17 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za okres o dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach postępowania – do dnia zapłaty.
Uczestnik postępowania – m.st. Warszawa – w odpowiedzi na
skargę
nadzwyczajną wniósł o uwzględnienie wywiedzionej przez Prokuratora
Generalnego skargi nadzwyczajnej. Jednocześnie wskazano, że
w
ocenie uczestnika, orzeczenie nie wywołało nieodwracalnych skutków prawnych, a więc uzasadnionym jest wniosek o zastosowanie wyjątku z art. 115 § 2 ustawy o Sądzie Najwyższym, tj. odstąpienie od stosowania ograniczenia czasowego zawartego w tym przepisie. Uczestnik postepowania wskazał, że
nie
doszło do przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności
zaś M. M. dokonał rozporządzenia nieruchomością przy
ul.
[...] w W. na rzecz osoby bliskiej (matki) pod
tytułem
darmym. M. M. wystąpił o wydanie zaświadczenia o
przekształceniu prawa użytkowania wieczystego w prawo własności gruntu przy
ul. [...] w W.. Organ odmówił wydania zaświadczenia o przekształceniu i sprawa administracyjna jest w toku.
Pismem z 24 listopada 2022 r. Prokurator Generalny poinformował, że
Sąd
Rejonowy dla Warszawy Żoliborza w Warszawie VI Wydział Rodzinny i
Nieletnich postanowieniem z 17 listopada 2022 r., sygn. akt VI RNs 50/22, ustanowił kuratora dla nieobecnej i nieznanej z miejsca pobytu A. A., będącej następcą prawnym zmarłej E. L., w osobie adwokat
M. K., prowadzącej Kancelarię Adwokacką przy
ul.
[...]1 w W., celem zagwarantowania ochrony praw A. A. w toku postępowania przed Sądem Najwyższym w
sprawie ze skargi nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi
-
Północ w Warszawie z
19
listopada 2009 r., sygn. akt I Ns 604/08.
Kurator uczestniczki nie wniósł odpowiedzi na skargę nadzwyczajną.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wywiedziona w niniejszej sprawie skarga nadzwyczajna zasługiwała na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że z punktu widzenia charakteru prawnego, skarga nadzwyczajna jest środkiem zaskarżenia o charakterze nadzwyczajnym. Wynika to z przyjętej przez ustawodawcę konstrukcji prawnej tej
instytucji. Zgodnie bowiem z art. 89 § 1 ustawy o SN, jeżeli jest to konieczne dla
zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile:
1.
orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji lub
2.
orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, lub
3.
zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego
- a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji RP. Jej celem jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a jednocześnie naruszających zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych, które dotyczą konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z
3
kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyroki Sądu Najwyższego: z 9 grudnia 2020 r., I
NSNu 1/20; 13 stycznia 2021 r., z I NSNk 3/19). Rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie wszystkich wadliwych orzeczeń.
Wyeliminowane z obrotu prawnego powinny być te orzeczenia, które
nie
dadzą się pogodzić z podstawowymi zasadami demokratycznego państwa prawnego, będąc
prima facie
orzeczeniami w sposób elementarny niesprawiedliwymi (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r., I
NSNc
146/21). W praktyce, oznacza to, że już pobieżna analiza przebiegu postępowania i jego skutków powinna wywoływać zasadne wątpliwości co
do
jej
prawidłowości w świetle naczelnych zasad, na których oparty jest system prawa w Polsce.
W doktrynie i orzecznictwie konstytucyjnym podnosi się, że
zasada demokratycznego państwa prawnego w znaczeniu opisowym jest zbiorem różnych
wartości bezpośrednio lub pośrednio wyrażonych w Konstytucji RP, dotyczących prawa, ustroju państwa oraz relacji między państwem a jednostką (zob.
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 25 listopada 1997 r., K 26/97). Jedną
z
fundamentalnych powinności, możliwą do wyprowadzenia z zasady demokratycznego państwa prawnego, jest obowiązek działania organów państwa na
podstawie i w granicach prawa. W toku postępowania sądowego przejawia
się
to
wyraźnie obowiązkiem przestrzegania przepisów procedury, właściwej dla
rozpoznawanej przez sąd sprawy, a także przepisów prawa
materialnego na podstawie których organ władzy sądowniczej podejmuje określone decyzje.
Skuteczne wniesienie skargi nadzwyczajnej uzależnione jest od spełnienia przesłanek formalnych. Odnoszą się one do substratu zaskarżenia, terminu i
podmiotów, które posiadają uprawnienie do wywiedzenia tego środka. Zgodnie
z
art. 89 § 1 ustawy o SN, skarga nadzwyczajna może być wniesiona od
prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub wojskowego kończącego postępowanie w sprawie, które nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych
nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Artykuł 89 § 2 ustawy o SN stanowi, że
uprawnionym do wywiedzenia tego środka zaskarżenia jest Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz, w zakresie swojej właściwości, Prezes Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, Rzecznik Praw Dziecka, Rzecznik Praw Pacjenta, Przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego, Rzecznik
Finansowy, Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców i Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W myśl zaś art. 89 § 3 ustawy o SN skargę
nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia ich rozpoznania. Niedopuszczalne jest uwzględnienie skargi nadzwyczajnej na niekorzyść oskarżonego wniesionej po
upływie roku od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – po upływie 6 miesięcy od dnia jej
rozpoznania. W tym zakresie należy mieć jednak także na względzie przepisy
przejściowe zawarte w ustawie o SN, w świetle których
w okresie 6 lat od
dnia wejścia ustawy o Sądzie Najwyższym w życie, skarga nadzwyczajna może
być wniesiona od prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w
sprawach, które uprawomocniły się po dniu 17 października 1997 r. W
takim
jednak przypadku krąg podmiotów legitymowanych do jej wniesienia jest
jeszcze bardziej zawężony i obejmuje wyłącznie Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich (art. 115 § 1 i 1a ustawy o SN).
Formalnoprawna analiza skargi nadzwyczajnej wniesionej w niniejszej sprawie wskazuje na dopuszczalność dalszego jej procedowania. Została ona bowiem wywiedziona od prawomocnego rozstrzygnięcia sądu powszechnego, jakim jest postanowienie Sądu
Rejonowego dla Warszawy Pragi
-
Północ w
Warszawie, I
Wydział Cywilny, z dnia 19 listopada 2009 r., wydane w sprawie o
sygn. akt I Ns 604/08
, który niewątpliwie także zakończył postępowanie w sprawie. Nie
wniesiono od niego skutecznie środków zaskarżenia, nie jest także możliwe skorzystanie z innych instrumentów jego wzruszenia.
W tym miejscu należy odnieść się do kwestii wznowienia postępowania. Sąd
Najwyższy zaznacza, że minął już termin na wywiedzenie go w tym postępowaniu. Podkreślić bowiem należy, że jak słusznie wskazano w odpowiedzi na skargę nadzwyczajną, w przypadku, gdy strona pozbawiona została możliwości
działania nie obowiązuje 10 letni termin na wznowienie postępowania (art. 408 k.p.c.). Należy jednak mieć na względzie dyspozycję art. 407 § 1 k.p.c., w
świetle którego skargę o wznowienie wnosi się w terminie trzymiesięcznym; termin
ten liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a gdy podstawą jest pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji – od dnia, w którym o wyroku dowiedziała się strona, jej
organ lub jej przedstawiciel ustawowy. W niniejszej sprawie wskazano następcę
prawnego uczestniczki postępowania i ustanowiono dla niej kuratora. Wprawdzie kurator został zobligowany do podejmowania działania w celu ochrony praw uczestniczki w postępowaniu ze
skargi nadzwyczajnej, to w ocenie Sądu Najwyższego mógł podjąć starania w
celu ochrony praw uczestniczki w drodze skargi o wznowienie postępowania. Takie działanie jest jednak uprawnieniem strony, nie zaś obowiązkiem. Sąd
Najwyższy stwierdza, biorąc pod uwagę datę
orzekania – że upłynął termin na
wystąpienie z tym środkiem zaskarżenia. Dlatego należało przystąpić do rozpoznania skargi nadzwyczajnej.
Ponadto, wprawdzie od wydania zaskarżonego orzeczenia upłynęło już 5 lat, to w świetle wymienionego wyżej art. 115 § 1 ustawy SN, uznać należy, że skarga została wywiedziona w terminie. Ustawa o SN weszła w życie 3 kwietnia 2018 r., zatem skarga nadzwyczajna wniesiona w 2021 r. mieści się w 6. letnim okresie, o którym stanowi art. 115 § 1 ustawy o SN.
Autorem skargi nadzwyczajnej jest Prokurator Generalny, który jest podmiotem legitymowanym do wystąpienia z tym środkiem zaskarżenia, zgodnie
z
art. 115 § 1a ustawy o SN.
Jednocześnie, w przedmiotowej sprawie nie zachodzą ograniczenia, o których mowa w art. 90 ustawy o SN.
Jak wynika z treści art. 398
13
§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podniesionych zarzutów; w
granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Przepis ten na podstawie art. 95 pkt 1 ustawy o SN stosuje się w postępowaniu w sprawie skargi nadzwyczajnej.
Przechodząc do oceny podniesionych w sprawie zarzutów należy wskazać, że Prokurator Generalny zasadnie podniósł, iż Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi
-
Północ w Warszawie rażąco naruszył art. 144 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 §
2
k.p.c. Uchybienie to jest rażące i ma charakter oczywisty. Naruszenie tego przepisu jest konsekwencją zaniechania sądu.
Zgodnie z art. 144 § 1 zd. 1 k.p.c. przewodniczący ustanowi kuratora, jeżeli
wnioskodawca uprawdopodobni, że miejsce pobytu strony nie jest znane. Okoliczność ta, w świetle tego przepisu, wymaga uprawdopodobnienia. Z uwagi jednak na znaczenie tego faktu dla prawidłowości prowadzonego postępowania należy przyjąć, że stopień tego uprawdopodobnienia powinien być wysoki, bliski
pewności. Sąd powinien podjąć wszelkie czynności poszukiwawcze uczestnika
postępowania przed wyznaczeniem mu kuratora. Ustanowienie kuratora może bowiem nastąpić wyłącznie wówczas, kiedy wszelkie powszechnie dostępne
środki poszukiwawcze nie przyniosły rezultatu w postaci ustalenia miejsca pobytu uczestnika. Podkreślić należy, że obowiązkiem sądu rozpoznającego sprawę jest badanie z urzędu na każdym etapie postępowania, potrzeby ustanowienia kuratora (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 lipca 2020 r., III CZ 16/20).
Nie można zapominać, że nienależyte wykonanie tego obowiązku poszukiwawczego przez sąd, a więc ustanowienie kuratora z naruszeniem art. 144 k.p.c. skutkuje pozbawieniem strony możności działania i tym samym możliwości obrony swoich praw, co powoduje nieważność postępowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 1978 r., III CRN 40/78, OSNCP 1978, nr 12, poz. 236; postanowienie Sądu Najwyższego z 26 lutego 2002 r., I CKN 504/00, niepubl.).
Przenosząc powyższe na grunt analizowanej sprawy należy podkreślić, że
Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi-Północ w Warszawie powinien podjąć dalsze
czynności zmierzające do wyjaśnienia wątpliwości co do rzeczywistego miejsca pobytu pozwanego. Szczególnie w przypadku, kiedy analizowana sprawa dotyczy tak istotnej kwestii jak zniesienie współużytkowania wieczystego. Orzeczenie wydane w takiej sprawie tworzy bowiem nowy stan prawny dla
wszystkich uczestników tego postępowania. Jest to orzeczenie o charakterze konstytutywnym ex nunc. Dlatego tym bardziej sąd
meriti
mógł i powinien zwrócić
się m.in. do Urzędu Stanu Cywilnego z wnioskiem o udzielenie informacji
dotyczącej uczestniczki postępowania. Sąd rozpoznający sprawę mógł
zaangażować także Policję, zwracając się z prośbą o udzielenie stosownej
informacji o uczestniczce. To pozwoliłoby na ustalenie, że uczestniczka postępowania nie żyje od 1952 roku. Był to obowiązek sądu, któremu w ocenianym przypadku sąd rejonowy nie sprostał.
Tym bardziej dziwi ewidentne zaniechanie sądu rozpoznającego sprawę, biorąc pod uwagę, że uczestniczka E. L. – zgodnie z danymi zawartymi
w
akcie zgonu – urodziła się […] 1900 roku. W dacie orzekania miałaby ona 109 lat. Należy mieć na względzie, że zgodnie z art. 3 ustawy z
dnia
28 listopada 2004 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych. Sąd Najwyższy w
postanowieniu z 11 grudnia 2002 r., I CK 348/02 wprost stwierdził, że
„wyraz
<<wyłączny>> użyty w art. 4 (obecnie art. 3 – uwaga SN) wskazuje
na
to, że tylko na podstawie aktu stanu cywilnego dopuszczalne jest udowodnienie faktu urodzenia, małżeństwa lub zgonu. Odnosi się to także do podstawowych danych zawartych w tych aktach dotyczących daty i miejsca zdarzenia, danych dotyczących dziecka (płeć, imię, nazwisko, pochodzenie od
określonych rodziców), danych dotyczących osób wstępujących w związek małżeński oraz danych dotyczących osób zmarłych”.
W ocenie Sądu Najwyższego, nieprawidłowości w ustanowieniu kuratora dla
nieznanego z miejsca pobytu pozwanego, jakich dopuścił się Sąd Rejonowy dla
Warszawy Pragi
-
Północ, naruszają podstawowe zasady postępowania cywilnego, które w konsekwencji doprowadziły do pozbawienia pozwanego możliwości działania w postępowaniu sądowym. Ponownie rozpoznając sprawę, sąd
powinien podjąć wszelkie czynności w celu ustalenia prawidłowego kręgu uczestników postępowania, tak, aby żaden z nich nie był pozbawiony możliwości podejmowania działań w procesie.
Prokurator Generalny nie wykazał w uzasadnieniu w należyty sposób naruszenia art. 231 k.p.c. oraz 233 k.p.c. Mając jednak na uwadze zasadność
zarzutu naruszenia art. 144 k.p.c. i konsekwencje dokonanego naruszenia przez
sąd należy zaskarżone orzeczenie uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania.
Podkreślić należy, że w świetle art. 89 § 1 ustawy o SN naruszenie prawa musi
mieć charakter rażący. Pojęcie rażącego naruszenia w odniesieniu do skargi nadzwyczajnej zostało zaprezentowane m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z
8
maja 2019 r., I NSNc 2/19. W jego uzasadnieniu wskazano, że ocena tego, czy
doszło do
rażącego naruszenia prawa, jest uzależniona od: (1) wagi naruszonej normy, tj.
jej pozycji w hierarchii norm prawnych, (2) stopnia (istotności) jej
naruszenia, (3)
skutków naruszenia dla stron postępowania (zob. także: wyroki
Sądu Najwyższego z 18 czerwca 2020 r., I NSNc 45/19, niepubl., oraz
z
5
maja 2021 r., I
NSNc 159/20, niepubl.). W niniejszej sprawie zarzucane
naruszenia mają charakter wady rażącej. Sąd
meriti
nie podjął należytych, poprzez
wykorzystanie powszechnie
dostępnych narzędzi, czynności zmierzających do tego, czy osoba, dla
której ustanowiono kuratora rzeczywiście jest osobą nieznaną z miejsca pobytu. Podjęte przez Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi
-
Północ czynności okazały się niewystarczające, a w konsekwencji naruszyły fundamentalne prawo strony do uczestnictwa
Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi
-
Północ uchybił także wymaganiom wynikającym z art. 45 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z
16
stycznia 2006 r., SK 30/05, wyraźnie zaznaczył, że „sprawiedliwość proceduralna należy do istoty konstytucyjnego prawa do sądu, albowiem prawo
do
sądu bez zachowania standardu rzetelności postępowania byłoby prawem
f
asadowym”.
Sąd Najwyższy w pełni podziela wyrażony przez inny skład tego sądu pogląd, że każdy sąd powinien „budować autorytet wymiaru sprawiedliwości i kształtować zewnętrzne przekonanie o prawidłowości każdej podjętej przez sąd orzekający czynności oraz o sprawiedliwości wydanego orzeczenia”. Dalej, w cytowanym orzeczeniu wyraźnie podkreślono, że strona nie
może ponosić ujemnych konsekwencji wiążących się z wadliwościami jakich
dopuścił się sąd orzekający (postanowienie Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 2007
r., II CZ 51/07). W realiach badanej sprawy Sąd
Rejonowy dla Warszawy Pragi
-
Północ
nie zapewnił stronie odpowiednich gwarancji składających się na
prawo do rzetelnego i sprawiedliwego procesu sądowego, uniemożliwił bowiem następcom prawnym uczestniczki prawidłowy udział w postępowaniu. Takie zaniechanie to ewidentne naruszenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu.
Mając na uwadze całość powyższej argumentacji, w ocenie Sądu
Najwyższego, w niniejszej sprawie uchylenie zaskarżonego wyroku jest
konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Zdefiniowana w art. 89 § 1 ustawy o SN przesłanka ogólna skargi nadzwyczajnej jednoznacznie nawiązuje do art. 2 Konstytucji RP, co czyni koniecznym dokonywanie jej wykładni przy wykorzystaniu osiągnięć orzecznictwa i doktryny traktujących o tej konstytucyjnej zasadzie (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z
22 czerwca 2022 r., I NSNc 205/21). Artykuł 2 Konstytucji RP stanowi, że
Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego z art. 2 Konstytucji RP wywodzi się także liczne szczegółowe
zasady pochodne, takie jak: zasada sprawiedliwości proceduralnej, zasada
ochrony zaufania obywatela do państwa, zasada ochrony praw słusznie nabytych, zasada ochrony interesów w toku, zasada niedziałania prawa wstecz, zasada
ne bis in idem
czy zakaz nadmiernej ingerencji (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2022 r., I NSNc 22/21).
Sąd Rejonowy
dla Warszawy Pragi
-
Północ
, ponownie rozpoznając sprawę, powinien wykonać ciążący na nim
ex lege
obowiązek oceny zasadności ustanowienia kuratora dla nieobecnej uczestniczki i podjąć odpowiednie czynności celem zagwarantowania uczestnikom możliwości prawidłowego uczestnictwa w toczącym się postępowaniu.
Wobec powyższego, postanowiono jak w sentencji.
Rozstrzygnięcie o kosztach w postępowaniu przed Sądem Najwyższym uzasadnione jest treścią stosowanego odpowiednio do postępowania w sprawie ze
skargi nadzwyczajnej art. 398
18
k.p.c., zgodnie z którym w razie wniesienia skargi
kasacyjnej przez Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich lub Rzecznika Praw Dziecka koszty procesu podlegają wzajemnemu zniesieniu, co
oznacza, że każda ze stron ponosi koszty związane z jej udziałem w postępowaniu.
r.g.
[ał]