II NSNc 140/23

SN
II NSNc 140/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 października 2023 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Adam Redzik (przewodniczący)
‎
SSN Tomasz Przesławski (sprawozdawca)
‎
Jolanta Małgorzata Jarząbek (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa Bank S.A. z siedzibą w W.
‎
przeciwko K. W.
‎
o zapłatę,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych 5 października 2023 r.
‎
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Rzecznika Finansowego od wyroku Sądu Okręgowego w Koninie z 22 grudnia 2017 r., sygn. I C 1074/16
1.
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Koninie do ponownego rozpoznania;
2.
znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania przed Sądem Najwyższym
.
UZASADNIENIE
W dniu 17 września 2007 r. K. W. wraz z A.  W. (dalej: „pozwani”) zawarli umowę kredytu hipotecznego nr […] indeksowanego do
CHF (dalej: „Umowa”) z  Bank S.A. w K.  (aktualnie Bank S.A. z siedzibą w W.; dalej: „powód”) na kwotę 205 802,33 zł (§ 1 ust. 1 Umowy).
Kredyt przeznaczony był na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego, spłatę pożyczki w Banku, pokrycie opłaty manipulacyjnej, spłatę kredytu na koncie osobistym w Banku, uiszczenie składki z tytułu ubezpieczenia denominowanych kredytów hipotecznych, uiszczenie składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty wartości nieruchomości, pokrycie innych składek ubezpieczeniowych wskazanych w Umowie oraz kosztów związanych z
ustanowieniem hipoteki zabezpieczającej spłatę kredytu, a także uiszczenie składki z tytułu Pakietowego Ubezpieczenia na wypadek odmowy ustanowienia hipoteki (§ 2 ust. 1 Umowy). Umowa została zawarta z wykorzystaniem przedłożonego przez bank wzorca umownego bez możliwości negocjacji jej treści.
Zgodnie z § 1 ust. 1 Umowy kredyt miał być indeksowany kursem CHF. W
świetle postanowień § 9 ust. 2 Umowy w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków miała być przeliczana do CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów obowiązującego w dniu uruchomienia środków. Wspomniana Tabela Kursów miała być sporządzana przez merytoryczną komórkę banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w
chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich NBP, o godz. 16:00 każdego dnia roboczego, która obowiązywać miała przez cały następny dzień roboczy (§ 6 pkt 1 Umowy). Spłata kredytu miała następować w 360 miesięcznych równych ratach kapitałowo
-
odsetkowych (§ 1 ust. 2 Umowy). Wysokość zobowiązania kredytobiorcy miała być natomiast ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut do CHF określonego w w/w Tabeli Kursów obowiązującego w dniu spłaty (§
10
ust. 3 Umowy).
Powód pozwem z dnia 28 maja 2015 r. wniósł o zasądzenie od kredytobiorców kwoty 365 932,34 zł wraz z odsetkami w elektronicznym postępowaniu upominawczym. W uzasadnieniu swoich roszczeń bank wskazał, że Strona Pozwana nie wykonywała zobowiązań względem banku, co skutkowało wypowiedzeniem Umowy kredytu. W konsekwencji wskazane powyżej roszczenia stały się w ocenie banku wymagalne.
Sąd Rejonowy Lublin
-
Zachód w Lublinie VI Wydział Cywilny wydał nakaz zapłaty w elektronicznym postępowaniu upominawczym w dniu 12 czerwca 2015 r. zgodnie z żądaniem pozwu. Doszło do uprawomocnienia się nakazu zapłaty oraz
nadania klauzuli wykonalności. Następnie powód skierował sprawę do postępowania egzekucyjnego.
Rok później, w dniu 2 czerwca 2016 r. pozwana K.  W. dowiedziała się, że był wydany nakaz zapłaty. Złożyła wniosek o przywrócenie terminu wraz ze sprzeciwem od nakazu zapłaty. Ponadto pozwana wskazała, że
rozwiodła się z mężem A. W.. W dniu 1 czerwca 2015 r. wyprowadził się ze wspólnego domu oraz wymeldował, od tamtej pory nie ma z nim kontaktu oraz nie wie, gdzie mieszka.
Sąd Rejonowy Lublin
-
Zachód w Lublinie VI Wydział Cywilny postanowieniem z dnia 20 lipca 2016 r. przekazał sprawę do Sądu Okręgowego w Koninie, w którym Sąd uznał sprzeciw pozwanej za skutecznie wniesiony jeszcze przed rozpoczęciem biegu terminu do jego wniesienia.
Sąd Okręgowy w Koninie I Wydział Cywilny postanowieniem z dnia 15 maja 2017 r. zawiesił postępowanie w stosunku do pozwanego A. W..
Sąd Okręgowy w Koninie I Wydział Cywilny wyrokiem z dnia 22 grudnia 2017
r. w sprawie o sygn. akt I C 1074/16 zasądził od pozwanej K.W. na rzecz powoda obowiązek zapłaty zgodnie z żądaniem powoda.
Pozwana K. W. w dniu 16 lutego 2018 r. złożyła do
Sądu
Okręgowego w Koninie I Wydział Cywilny apelację wraz z wnioskiem o
zwolnienie od kosztów oraz o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Pozwana była
wezwana do uzupełnienia braków formalnych apelacji oraz ww. wniosków. Braki nie zostały uzupełnione. Apelacja została odrzucona.
Pozwana złożyła zażalenie na odrzucenie apelacji. Sąd Apelacyjny w
Poznaniu Wydział I Cywilny postanowieniem z dnia 27 czerwca 2018 r. oddalił
zażalenie Pozwanej. Z powodu nieopłacenia apelacji Sąd Okręgowy w
Koninie I Wydział Cywilny postanowieniem z dnia 12 października 2018 r. odrzucił apelację pozwanej.
Pismem datowanym na 22 lipca 2022 r. Rzecznik Finansowy wniósł skargę
nadzwyczajną od prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Koninie z 22 grudnia 2017 r., sygn. I C 1074/16.
Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2021, poz. 154, dalej także: „ustawa o SN”) zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono:
1.
naruszenie zasad oraz wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji, co miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
1.
zasady praworządności określonej w art. 7 Konstytucji rozumianej jako
obowiązek działania na podstawie i w granicach prawa przez organy państwa,
2.
zasady związania prawem międzynarodowym określonej w art. 9 Konstytucji rozumianego jako powinność uwzględnienia przy wykładni prawa krajowego prawa UE, w szczególności Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. UE L 1993, nr 95, str. 29 z późn. zm.) (dalej: „Dyrektywa 93/13”);
3.
zasady ochrony konsumentów jako słabszej strony stosunków cywilnoprawnych z przedsiębiorcą rozumianej jako obowiązek państwa określony w art. 76 Konstytucji.
4.
rażące naruszenie przepisów prawa materialnego:
1.
art. 385
1
§ 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. 2020 poz. 1740, dalej: „k.c.”) w zw. z art. 385
1
§ 3 k.c., poprzez jego niezastosowanie w sprawie w wyniku zaniechania zbadania istoty sprawy (treści umowy między przedsiębiorcą i
konsumentami), a w konsekwencji niezbadanie z urzędu abuzywności klauzul zawartych w umowie kredytu, prowadzącego
ostatecznie do odmowy przyznania ochrony uprawnionym konsumentom;
2.
art. 58 § 1 k.c. poprzez jego niezastosowanie, wyrażające się w
nieprzeprowadzeniu badania, czy Umowa kredytu jest ważna, jeżeli dokona się z niej eliminacji klauzul niedozwolonych zgodnie z treścią art. 385
1
§ 1 k.c.;
3.
art. 58 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997
r. Prawo bankowe (Dz.U. 2002, nr 72, poz. 665 z późn. zm.) tj.
w
brzmieniu z dnia zawarcia umowy w zw. z art. 353
1
k.c. poprzez
ich niezastosowanie przejawiające się w braku ustalenia, że przedmiotowa Umowa jest umową nieważną, albowiem nie
określała: kwoty i waluty kredytu, zasad i terminów spłaty
kredytu, wysokości oprocentowania kredytu i warunków jego
zmiany, terminów i sposobu pozostawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, co stanowi o sprzeczności umowy z ustawą, wypacza naturę stosunku prawnego i wykracza poza zasadę swobody umów.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty na podstawie art. 91 § 1 ustawy o SN, wniesiono o:
1.
uchylenie zaskarżonego orzeczenia Sądu Okręgowego w Koninie w całości i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Koninie,
ponadto o:
2.
zasądzenie od powoda na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych,
3.
rozpoznanie sprawy również pod nieobecność skarżącego lub jego pełnomocnika.
Powód pismem datowanym na 25 listopada 2022 r. wniósł o oddalenie skargi
nadzwyczajnej w całości, a także o zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych, wraz z kwotą 17 zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.
Pozwana pismem datowanym na 30 listopada 2022 r. wskazała, że
popiera
wnioski i zarzuty oraz stanowisko przedstawione w treści skargi nadzwyczajnej z 22 lipca 2022 r. wniesionej przez Rzecznika Finansowego.
Ponadto pozwana, działając przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła o:
1.
wstrzymanie wykonania wyroku Sądu Okręgowego w Koninie z dnia 22
grudnia 2017 r. (I C 1074/16) do czasu ukończenia postępowania zainicjowanego ww. skargą – z motywów wskazanych w treści ww. skargi;
2.
zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kwoty kosztów postępowania prowadzonego w przedmiocie rozpoznania ww. skargi, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych wraz z odsetkami w
wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, zasądzonymi zgodnie z art. 98 § 1
1
k.p.c.
Postanowieniem z 7 marca 2023 r. Sąd Okręgowy w Koninie wstrzymał
wykonanie zaskarżonego wyroku do czasu ukończenia postępowania ze skargi nadzwyczajnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wywiedziona w niniejszej sprawie skarga nadzwyczajna zasługiwała na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że z punktu widzenia charakteru prawnego, skarga nadzwyczajna jest środkiem zaskarżenia o charakterze nadzwyczajnym. Wynika to z przyjętej przez ustawodawcę konstrukcji prawnej tej
instytucji. Zgodnie bowiem z art. 89 § 1 ustawy o SN, jeżeli jest to konieczne dla
zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile:
1.
orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji lub
2.
orzeczenie w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, lub
3.
zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego
- a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Wykładnia art. 89 § 1 ustawy o SN nakazuje zatem przyjąć, że nie każde wadliwe orzeczenie powinno zostać wyeliminowane w tym trybie. Chodzi bowiem wyłącznie o usunięcie z obrotu prawnego tych judykatów, które nie dają się pogodzić
z podstawowymi zasadami demokratycznego państwa prawnego. W
doktrynie i
orzecznictwie konstytucyjnym podnosi się, że
zasada demokratycznego państwa prawnego w znaczeniu opisowym jest zbiorem różnych
wartości bezpośrednio lub pośrednio wyrażonych w Konstytucji RP, dotyczących prawa, ustroju państwa oraz relacji między państwem a jednostką (zob.
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 25 listopada 1997 r., K 26/97). Jedną
z
fundamentalnych powinności, możliwą do wyprowadzenia z zasady demokratycznego państwa prawnego, jest obowiązek działania organów państwa na
podstawie i w granicach prawa. W toku postępowania sądowego przejawia się to wyraźnie obowiązkiem przestrzegania przepisów procedury, właściwej dla danej sprawy, a także przepisów prawa materialnego na podstawie których organ władzy sądowniczej podejmuje określone decyzje.
Sąd Najwyższy w wyroku z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 146/21, określił istotę kontroli prawomocnego rozstrzygnięcia zainicjowaną skargą nadzwyczajną. Wskazano, że wyeliminowane w trybie art. 89 § 1 ustawy o SN powinno dotyczyć rozstrzygnięć będących
prima facie
orzeczeniami w sposób elementarny niesprawiedliwymi. W praktyce, oznacza to, że już pobieżna analiza przebiegu postępowania i jego skutków powinna wywoływać zasadne wątpliwości co
do
jej
prawidłowości w świetle naczelnych zasad, na których oparty jest system prawa w Polsce.
Skuteczne wniesienie skargi nadzwyczajnej uzależnione jest od spełnienia przesłanek formalnych. Odnoszą się one do substratu zaskarżenia, terminu i
podmiotów, które posiadają uprawnienie do wywiedzenia tego środka. Zgodnie
z
art. 89 § 1 ustawy o SN, skarga nadzwyczajna może być wniesiona od
prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub wojskowego kończącego postępowanie w sprawie, które nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych
nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Artykuł 89 § 2 ustawy o SN stanowi, że uprawnionym do wywiedzenia tego środka zaskarżenia jest Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz, w zakresie swojej właściwości, Prezes Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, Rzecznik Praw Dziecka, Rzecznik
Praw Pacjenta, Przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego, Rzecznik
Finansowy, Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców i Prezes Urzędu
Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W myśl zaś art. 89 § 3 ustawy o SN skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia ich rozpoznania. Niedopuszczalne jest uwzględnienie skargi nadzwyczajnej na niekorzyść oskarżonego wniesionej po
upływie roku od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – po upływie 6 miesięcy od dnia jej
rozpoznania. W tym zakresie należy mieć jednak także na względzie przepisy przejściowe zawarte w ustawie o SN, w świetle których
w okresie 6 lat od dnia wejścia
ustawy o Sądzie Najwyższym w życie, skarga nadzwyczajna może być wniesiona od prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach, które
uprawomocniły się po dniu 17 października 1997 r. W takim jednak przypadku krąg podmiotów legitymowanych do jej wniesienia jest jeszcze bardziej zawężony i
obejmuje wyłącznie Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich (art. 115 § 1 i 1a ustawy o SN).
Formalnoprawna analiza skargi nadzwyczajnej wniesionej w niniejszej sprawie wskazuje na dopuszczalność dalszego jej procedowania. Została ona bowiem wywiedziona od prawomocnego rozstrzygnięcia sądu powszechnego, jakim
jest wyrok wydany przez Sąd Okręgowy w Koninie z dnia 22 grudnia 2017 r., I
C 1074/16, który niewątpliwie także zakończył postępowanie w sprawie. Jest to wyrok prawomocny. Nie jest możliwe skorzystanie z innych instrumentów jego wzruszenia. Autorem skargi nadzwyczajnej jest Rzecznik Finansowy, który jest podmiotem legitymowanym do wystąpienia z tym środkiem zaskarżenia. Skarga
została wywiedziona w terminie.
Jednocześnie, w przedmiotowej sprawie nie
zachodzą ograniczenia, o których mowa w art. 90 ustawy o SN.
Jak wynika z treści art. 398
13
§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podniesionych zarzutów; w
granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Przepis ten na podstawie art. 95 pkt 1 ustawy o SN stosuje się w postępowaniu w sprawie skargi nadzwyczajnej.
W niniejszej sprawie w istocie skarżący zarzuca, że Sąd Okręgowy w Koninie, wydając zaskarżony wyrok w nienależyty sposób uwzględnił zasady ochrony konsumentów poprzez co, dopuścił się naruszenia wyartykułowanych w skardze nadzwyczajnej przepisów proceduralnych i materialnych. W ocenie skarżącego sąd
meriti
zaniechał przede wszystkim badania z urzędu wystąpienia w analizowanej umowie kredytu hipotecznego postanowień abuzywnych.
Sposób sformułowania zakresu zaskarżenia w rozpoznawanej skardze nadzwyczajnej sprawia zatem, że kluczowym zagadnieniem niniejszej kontroli nadzwyczajnej jest to, czy organ władzy państwowej, jakim jest sąd, uwzględnił
konstytucyjne zobowiązanie państwa do ochrony konsumentów, wyrażone w art. 76 Konstytucji RP. Wszelkie pozostałe zarzuty sformułowane względem zaskarżonego orzeczenia dotyczą bowiem jedynie możliwych naruszeń prawa będących konsekwencją niewywiązania się z obowiązku wynikającego z art. 76 Konstytucji RP.
Podzielić należy wyrażony w orzecznictwie pogląd, że art. 76 Konstytucji RP może być podstawą prowadzonej w Sądzie Najwyższym kontroli nadzwyczajnej, lecz
musi być on powiązany z regulacjami prawa powszechnie obowiązującego (zob.
wyroki Sądu Najwyższego: z 28 czerwca 2023 r., II NSNc 208/23; z 23 sierpnia 2023 r., II NSNc 102/23).
W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że pozwana ma status konsumenta (art. 22
1
k.c.), a źródłem spornego stosunku prawnego jest umowa kredytu hipotecznego.
Należy zaznaczyć, że z uwagi na to, że kształt polskiego prawa konsumenckiego jest w zasadniczej mierze efektem implementowania uregulowań prawa unijnego, konieczne jest dokonywanie oceny zachowania standardów ochrony konsumentów także przez pryzmat zasad i wymagań prawa europejskiego (zob.
wyroki Sądu Najwyższego: z 15 grudnia 2021 r., I NSNc 147/21, pkt 10; z
25
listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 14; z 28 października 2020 r., I
NSNc
22/20,
pkt 10). W niniejszej sprawie znaczenie ma wprowadzony do
Kodeksu
cywilnego w wyniku implementacji postanowień dyrektywy 93/13 z
5
kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich art. 385
1
§ 1 k.c. W świetle tego przepisu postanowienia umowy zawieranej z
konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Artykuł 385
1
§ 1 k.c. ma zatem charakter ochronny dla konsumenta, czego wyrazem jest wynikająca z treści tego
artykułu sankcja bezskuteczności klauzuli nieuzgodnionej indywidualnie, kształtującej jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Taki charakter ochronny mają także przepisy przywołanej dyrektywy 93/13.
Zauważyć należy, że poza bezpośrednim umocowaniem w art. 76 Konstytucji
RP, ochrona konsumentów, na mocy art. 9 Konstytucji RP znajduje podstawy także w Traktacie o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej: „TFUE”), a
zważywszy, że kształt polskiego prawa konsumenckiego jest w ogromnej mierze efektem implementowania do krajowego porządku prawnego uregulowań unijnych, oczywiste jest, że ochrona wynikająca z art. 76 Konstytucji RP nie może abstrahować od zasad i wymagań prawa europejskiego (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z
13
września 2005 r., K 38/04; wyroki Sądu Najwyższego z: 28 czerwca 2023 r., II
NSNc 208/23; 28 października 2020 r., I NSNc 22/20;). Stwierdzenie takie oznacza, że przy interpretacji art. 76 Konstytucji RP należy uwzględnić Dyrektywę z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE 1993, nr 95, s. 29, dalej: „Dyrektywa 93/13”), której celem jest zbliżenie przepisów państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w
umowach konsumenckich (art. 1 ust. 1 Dyrektywy 93/13). Na akt ten powołał się także skarżący w wywiedzionej skardze nadzwyczajnej. W preambule do tej dyrektywy wprost wskazano, że sądy i organy administracyjne państw członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i skuteczne środki zapobiegające dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
Z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyprowadzić można tezę, że prawo europejskie kształtuje wyraźną powinność przeprowadzania kontroli treści umów zawieranych z konsumentami (por. postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 28 listopada 2018 r., C
-
632/17, PKO BP S.A. przeciwko Jackowi Michalskiemu). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej przyjmuje się także, że obowiązek oceny nieuczciwego charakteru warunków umowy spoczywa na organach wymiaru sprawiedliwości (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 kwietnia 2016 r.,
Radlinge i Radlingerová
, C
-
377/14). Sądy krajowe z urzędu weryfikują czy postanowienia umowne mają nieuczciwy charakter, stosując przy tym przepisy proceduralne w taki sposób, aby
zapewnić konsumentowi skuteczną ochronę (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 maja 2013 r.,
Jőrös
, C
-
397/11). Z obowiązku tego nie zwalnia sądu brak aktywności po stronie konsumenta (wyrok z 14 czerwca 2012 r.,
Banco
Español de Crédito SA
, C
-
618/10). Sąd powinien poinformować konsumenta, że postanowienie umowne jest
niedozwolone, nie można jednak uznać go za
niewiążące, jeżeli konsument powoła się na to postanowienie umowne (wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 lutego 2013 r.,
Banif Plus Bank Zrt
., C
-
472/11).
Stanowisko takie znajduje potwierdzenie także w judykaturze Sądu
Najwyższego. Wskazuje się bowiem, że w każdym przypadku, w którym sąd
rozpoznaje sprawę dotyczącą skierowanego przeciwko konsumentowi roszczenia wynikającego z umowy zawartej przez niego z przedsiębiorcą, ma
on
obowiązek zbadać treść tej umowy, aby ocenić, w jakim zakresie konsument
jest związany postanowieniami takiej umowy, a zatem w konsekwencji czy dochodzone roszczenie zasługuje na uwzględnienie, a jeśli tak, to w jakim zakresie (wyroki Sądu Najwyższego: z 30 czerwca 2022 r., I NSNc 646/21; z 23 sierpnia 2023 r., II NSNc 102/23).
Lektura uzasadnienia zaskarżonego w niniejszej sprawie wyroku nie
przekonuje, że Sąd Okręgowy w Koninie dokonał analizy postanowień umownych z punktu widzenia zasad ochrony konsumentów, do której był
zobligowany. Analiza treści motywów rozstrzygnięcia wskazuje, że sąd
meriti
wspominając o konieczności przeprowadzenia kontroli czynności prawnej z
punktu jej nieważności, jednak jej nie dokonał. W ocenie Sądu Najwyższego kontrola taka powinna zostać dokonana niezależnie od podejmowania przez stronę – będącą konsumentem – jakichkolwiek czynności procesowych. Wynika to ze
wskazanego już art. 76 Konstytucji RP. Mając na względzie – wynikającą z
konstytucyjnych regulacji konieczność maksymalizacji ochrony konsumentów, Sąd
Najwyższy dostrzegł zasadność uchylenia zaskarżonego wyroku i skierowania sprawy do ponownego przeprowadzenia przed sądem okręgowym. Wymaga tego sprawiedliwość proceduralna i związana z nią konieczność budowy autorytetu wymiaru sprawiedliwości i kształtowania zewnętrznego przekonania o
prawidłowości
każdej podjętej przez sąd orzekający czynności oraz o zasadności wydanego orzeczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 2007 r., II CZ 51/07).
W analizowanej sprawie Sąd Okręgowy w Koninie powinien – na etapie rozpoznawania sprawy – wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności związane z
dochodzonym roszczeniem, ocenić treść zawartej umowy, a także sposób jej
wykonania przez strony – mając na uwadze zasady ochrony konsumentów wynikające przede wszystkim z art. 76 Konstytucji RP. Tego – biorąc pod uwagę wyrażone w uzasadnieniu motywy rozstrzygnięcia – Sąd Okręgowy w Koninie nie dokonał.
Podkreślić należy, że w świetle art. 89 § 1 ustawy o SN naruszenie prawa musi
mieć charakter rażący. Pojęcie rażącego naruszenia w odniesieniu do skargi nadzwyczajnej zostało zaprezentowane m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z 8 maja 2019 r., I NSNc 2/19. W jego uzasadnieniu wskazano, że ocena tego, czy doszło do
rażącego naruszenia prawa, jest uzależniona od: (1) wagi naruszonej normy, tj.
jej pozycji w hierarchii norm prawnych, (2) stopnia (istotności) jej naruszenia, (3)
skutków naruszenia dla stron postępowania (zob. także: wyroki Sądu Najwyższego z 18 czerwca 2020 r., I NSNc 45/19, niepubl., oraz z 5 maja 2021 r., I
NSNc 159/20, niepubl.). W niniejszej sprawie zarzucane naruszenia mają charakter wady rażącej.
Sąd Najwyższy wyraźnie jednak podkreśla, że przyczyną uchylenia zaskarżonego wyroku nie jest jednoznaczne stwierdzenie istnienia abuzywnych postanowień umownych, ale brak ich należytego zbadania w toku postępowania, a
w
szczególności brak należytej realizacji konstytucyjnych standardów ochrony konsumenta. Sąd Okręgowy w Koninie powinien bowiem ocenić wszelkie okoliczności związane z zawarciem ocenianej umowy pożyczki, jednoznaczności i
precyzyjności użytych w niej sformułowań, także z punktu widzenia prostoty użytego
języka. Mając na względzie także przepisy postępowania cywilnego oceniane przez pryzmat prokonstytucyjnej wykładni, konieczne było także przenalizowanie procesu realizacji umowy przez strony. Zasady
postępowania sądu w takich przypadkach w sposób niezwykle precyzyjny zdefiniowane zostały w aktach prawnych i wyjaśnione w orzecznictwie sądów krajowych i TSUE. Podkreślić należy, że w każdym przypadku – nawet w sytuacji bezczynności strony – sąd ma obowiązek przestrzegać standardów ochrony konsumentów.
Na uwzględnienie zasługuje zatem zarzut naruszenia art. 76 Konstytucji RP. Zgodnie z tym przepisem władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i
najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i
bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony określa ustawa.
Sąd Najwyższy uznaje w swoim orzecznictwie powołany przepis ustawy Konstytucji RP za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na
podstawie art. 89 § 1 pkt 1 ustawy o SN (wyrok Sądu Najwyższego z 23 marca 2022 r., I NSNc 503/21 i powołane w nim wcześniejsze orzecznictwo).
W świetle brzmienia art. 76 Konstytucji RP przyjąć należy, że przepis ten wyraża konstytucyjną zasadę, która zobowiązuje organy państwa do podejmowania działań w celu ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 13 września 2011 r., K 8/09; z 11 lipca 2011 r., P 1/10; z 2 grudnia 2008 r., K 37/07; z 17 maja 2006 r., K 33/05; z 13 września 2005 r., K 38/04; z 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; z 26 września 2000 r., P 11/99; z
12
stycznia 2000 r., P 11/98; z 10 października 2000 r., P 8/99). Podkreślić przy
tym należy, że o nadaniu konstytucyjnej rangi ochronie praw konsumentów w
art. 76 Konstytucji RP przesądziło uznanie, że „konsument jest słabszą stroną stosunku prawnego i z tej racji wymaga ochrony, a więc pewnych uprawnień, które
doprowadziłyby do przynajmniej względnego zrównania pozycji kontrahentów” (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11
lipca 2011 r., P 1/10, OTK
-
A 2011, nr 6, poz. 53 pkt III. 2.4.; zob. także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 września 2011
r., K 8/09). Jednocześnie jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że
celem tej ochrony jest nie tyle faworyzowanie konsumentów, co tworzenie rozwiązań prawnych, które pozwalają urzeczywistnić zasadę równorzędności stron stosunków cywilnoprawnych (szerzej zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z
11
lipca 2011 r., P 1/10; z 15 marca 2011 r., P 7/09 i powołane tam orzecznictwo dotyczące art. 76 Konstytucji RP).
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zaznacza się także, że art. 76 Konstytucji RP wyraża zasadę konstytucyjną zobowiązującą władzę publiczną –
w
tym również sądy powszechne – do podejmowania działań mających na celu ochronę konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Przepis ten powinien być uwzględniany zarówno przez ustawodawcę na etapie stanowienia prawa, jak i przez sądy powszechne, w procesie jego stosowania i dokonywania jego
wykładni (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 21 kwietnia 2004 r., K
33/03; z 13 września 2005 r., K 38/04; z 17 maja 2006 r., K 33/05; z 13 września 2011 r., K 8/09). Także w ugruntowanej judykaturze Sądu Najwyższego wyraźnie wskazuje się na obowiązek uwzględniania tego przepisu przez sądy przy interpretacji i stosowaniu prawa (wyroki Sądu Najwyższego: z 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; z 5 października 2021 r., I NSNc 366/21; z 27 października 2021 r., I NSNc 180/21).
Nie bez znaczenia w niniejszej sprawie pozostaje także fakt, że umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umownego. Doświadczenie życiowe i
istota narzędzia jakim jest wzorzec umowny jednoznacznie wskazuje, że w takiej sytuacji co do zasady – swoboda konsumenta – ogranicza się do możliwości odstąpienia od zawarcia takiej umowy. Tym bardziej przypomnieć należy, na
co
zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 6 lipca 2022 r., I NSNc 378/21, że
„ocena abuzywności konkretnych postanowień kontraktowych zawsze należy do
zakresu kognicji sądu
meriti
, z uwzględnieniem konkretnej umowy zawartej przez strony oraz całokształtu okoliczności danej sprawy”.
Należy mieć na względzie także to, co już wskazano, że poza bezpośrednim umocowaniem w art. 76 Konstytucji RP, ochrona konsumentów, na mocy art. 9 Konstytucji wynika także zasad i wymagań prawa europejskiego. Stąd wykazane niezagwarantowanie konsumentowi odpowiednich standardów ochrony –
wynikających z prawa europejskiego – może być w realiach niniejszej sprawy rozpatrywane także w kategoriach naruszenia art. 9 Konstytucji RP.
Mając na uwadze całość powyższej argumentacji, w ocenie Sądu
Najwyższego, w niniejszej sprawie uchylenie zaskarżonego wyroku jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Zdefiniowana w
art. 89 § 1 ustawy o SN przesłanka ogólna skargi nadzwyczajnej jednoznacznie nawiązuje do art. 2 Konstytucji RP, co czyni koniecznym dokonywanie jej wykładni przy wykorzystaniu osiągnięć orzecznictwa i doktryny traktujących o tej konstytucyjnej zasadzie (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2022 r., I NSNc 205/21). Artykuł 2 Konstytucji RP stanowi, że Rzeczpospolita Polska jest
demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego z art. 2 Konstytucji
RP wywodzi się także liczne szczegółowe zasady pochodne, takie jak: zasada sprawiedliwości proceduralnej, zasada ochrony zaufania obywatela do
państwa, zasada ochrony praw słusznie nabytych, zasada ochrony interesów w
toku, zasada niedziałania prawa wstecz, zasada
ne bis in idem
czy zakaz nadmiernej ingerencji (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2022 r., I NSNc 22/21).
W badanej sprawie doszło do zagrożenia bezpieczeństwa konsumenta, które
to bezpieczeństwo
expressis verbis
podlega ochronie władz publicznych na podstawie art. 76 Konstytucji RP. W judykaturze Sądu Najwyższego zauważa się, że bezpieczeństwo w rozumieniu art. 76 Konstytucji RP obejmuje także bezpieczeństwo prawne (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lipca 2022 r., I NSNc 378/21). W wyroku Sądu Najwyższego z 8 maja 2019 r., I NSNc 2/19, wyjaśniono obszernie, że: jedną z zasad wywodzonych z zasady demokratycznego państwa prawnego (art.
2 Konstytucji) jest zasada zaufania obywatela do państwa. Zasada ta wiąże się z bezpieczeństwem prawnym jednostki. Wyraża się ona m.in. w takim stosowaniu prawa by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem będą także w przyszłości uznawane przez porządek prawny (wyrok Trybunału Konstytucyjny z 7 lutego 2001  r., K 27/00). W wyroku z 14 czerwca 2000 r., P 3/00, Trybunał Konstytucyjny wyraźnie
wskazał, że bezpieczeństwo prawne jednostki związane z pewnością prawa umożliwia przewidywalność działań organów państwa oraz prognozowanie działań własnych.
Jedną ze składowych zasady demokratycznego państwa prawnego jest
zasada zaufania obywatela do państwa, wyrażająca się również w możności oczekiwania przez obywatela, aby organy państwa prawidłowo stosowały obowiązujące przepisy prawa, skoro zgodnie z art. 7 Konstytucji RP organy władzy
publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19).
W świetle powyższego, Sąd Najwyższy stwierdził, że w niniejszej sprawie doszło do naruszenia zasad i wartości wywodzonych z Konstytucji RP, zwłaszcza
w
zakresie art. 76 Konstytucji RP i w konsekwencji art. 2 Konstytucji RP, a także uchybiono przepisom ustawowym, co skutkowało koniecznością wyeliminowania zaskarżonego wyroku z obrotu prawnego, a w konsekwencji uchyleniem go i przekazaniem Sądowi Okręgowemu w Koninie sprawy do
ponownego rozpoznania. Pozwany miał prawo oczekiwać, że określone standardy ochrony konsumenta będą respektowane przez sąd w toku rozpoznawania sprawy, który z urzędu powinien podejmować wynikające z przepisów prawa czynności.
Sąd Okręgowy w Koninie, ponownie rozpoznając sprawę, powinien wykonać
ciążący na nim
ex lege
obowiązek oceny legalności zawartej umowy i
skuteczności jej poszczególnych postanowień. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w Koninie powinien przeanalizować wszystkie okoliczności zawarcia spornej umowy, a także jej wykonywania przez strony, mając na względzie wymagania ochrony konsumenckiej.
Wobec powyższego, postanowiono jak w sentencji.
Rozstrzygnięcie o kosztach w postępowaniu przed Sądem Najwyższym uzasadnione jest treścią stosowanego odpowiednio do postępowania w sprawie ze
skargi nadzwyczajnej art. 398
18
k.p.c., zgodnie z którym w razie wniesienia skargi
kasacyjnej przez Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich lub Rzecznika Praw Dziecka koszty procesu podlegają wzajemnemu zniesieniu, co
oznacza, że każda ze stron ponosi koszty związane z jej udziałem w postępowaniu.
[SOP]
[ał]