II KZ 54/09

POSTANOWIENIE Z DNIA 18 LISTOPADA 2009 R. II KZ 54/09 Konieczność zagwarantowania skazanym, którym ustanowiono obrońców z urzędu dla ewentualnego sporządzenia i wniesienia kasacji, równych praw w dostępie do skargi kasacyjnej, wymaga, aby w wypadku, gdy obrońca z urzędu nie stwierdzi podstaw do sporządzenia i wniesienia tej skargi, pouczyć tego skazanego – informując go jednocześnie o stano- wisku obrońcy z urzędu – że przysługuje mu możliwość wniesienia kasacji sporządzonej przez adwokata z wyboru w terminie 30 dni (art. 524 zd. 1 k.p.k.), liczonych od dnia następnego po dniu, w którym poinformowano go o oświadczeniu obrońcy z urzędu (art. 16 § 2 k.p.k.), niezależnie od tego, czy skazany po otrzymaniu odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem wniósł własnoręcznie sporządzoną kasację, czy też nie składając tej skargi, złożył wniosek o ustanowienie obrońcy z urzędu dla sporządzenia i wniesienia kasacji. Przewodniczący: sędzia SN J. Matras. Sąd Najwyższy w sprawie Dariusza J., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu, w dniu 18 listopada 2009 r. zażalenia skazanego, na za- rządzenie Przewodniczącego Wydziału Karnego Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 18 września 2009 r., o odmowie przyjęcia kasacji, na podstawie art. 437 § 1 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k. w zw. z art. 530 § 3 k.p.k. p o s t a n o w i ł uchylić zaskarżone zarządzenie. 2 U Z A S A D N I E N I E Zaskarżonym zarządzeniem Przewodniczący Wydziału Karnego Są- du Okręgowego w Ł. odmówił przyjęcia sporządzonej przez skazanego ka- sacji, albowiem skazany wezwany do usunięcia jej braku formalnego, tj. sporządzenia i podpisania kasacji przez adwokata z wyboru, braku tego w terminie 7 dni nie uzupełnił. W zażaleniu skazany nie zakwestionował oko- liczności, która stała się podstawą do odmowy przyjęcia kasacji, wskazał natomiast na wadliwe orzekanie w tej sprawie przez oba sądy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Zażalenie jest zasadne. W niniejszej sprawie skazany złożył osobi- ście sporządzoną kasację, dla której przepisy Kodeksu postępowania kar- nego przewidują przymus adwokacki (art. 526 § 2 k.p.k.), a następnie – w terminie zakreślonym mu zarządzeniem wydanym przez Przewodniczące- go Wydziału – wniosek o ustanowienie kolejnego obrońcy z urzędu, celem sporządzenia i wniesienia kasacji. Oczywiste jest, że złożenie przez skaza- nego takiego wniosku jest w istocie złożeniem oświadczenia procesowego, iż jego stan majątkowy nie pozwala mu na ustanowienie obrońcy z wyboru dla sporządzenia kasacji, a zatem, że nie może we własnym zakresie usu- nąć braku formalnego tak sporządzonej kasacji. W niniejszej sprawie oko- liczność tę ustalono już wcześniej, albowiem jeszcze przed złożeniem oso- biście sporządzonej kasacji, ustanowiono skazanemu obrońcę z urzędu, który nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji. Trafnie zatem następnie poinformowano skazanego, że w sprawie nie sposób dopatrzyć się pod- staw do wyznaczania skazanemu kolejnego obrońcy z urzędu i złożony wniosek oddalono, ale nie wydano zarządzenia o odmowie przyjęcia kasa- cji sporządzonej przez skazanego, choć brak nie został przecież usunięty, a ponownie wezwano skazanego do uzupełnienia braku formalnego kasacji 3 w terminie 7 dni. W zakreślonym terminie skazany złożył kolejny wniosek o ustanowienie obrońcy z urzędu i wniosek ten został zarządzeniem z dnia 1 kwietnia 2009 r. uwzględniony; zarządzono nadto doręczenie odpisu wyro- ku wraz z uzasadnieniem obrońcy skazanego, a o treści obu tych zarzą- dzeń poinformowano skazanego. Ostatecznie w dniu 22 czerwca 2009 r., po tym jak drugi z wyznaczonych obrońców z urzędu złożył pismo o braku podstaw do wniesienia kasacji, wydano kolejne już zarządzenie o wezwa- niu skazanego do usunięcia w terminie 7 dni braku formalnego kasacji, pod rygorem odmowy jej przyjęcia. W zakreślonym terminie skazany złożył ko- lejne pismo procesowe, a wobec nieuzupełnienia braku, Przewodniczący Wydziału wydał zarządzenie, obecnie zaskarżone zażaleniem przez ska- zanego. Zdaniem Sądu Najwyższego określenie terminu, w którym skazany powinien „uzupełnić braki formalne”, nastąpiło w sposób wadliwy, a uchy- bienie to mogło mieć wpływ na treść zaskarżonego zarządzenia. Wpraw- dzie skazany w swym zażaleniu nie podnosił kwestii faktycznej możliwości ustanowienia obrońcy z wyboru, ale wobec tego, że złożył zażalenie, obo- wiązkiem Sądu odwoławczego było skontrolowanie zaskarżonego zarzą- dzenia pod kątem wszystkich podstaw odwoławczych, niezależnie od ar- gumentacji zawartej w zażaleniu skazanego (art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 427 § 1 k.p.k. w zw. z art. 530 § 3 k.p.k.). Nie sposób wykluczyć, że w wy- padku gdyby skazany miał świadomość przysługującego mu – zdaniem Sądu Najwyższego w tym składzie – dłuższego terminu do wniesienia ka- sacji (30 dni – art. 524 § 1 k.p.k.), to mógłby podjąć działania zmierzające do ustanowienia obrońcy z wyboru, celem sporządzenia skargi kasacyjnej. Złożenie przez drugiego z wyznaczonych obrońców z urzędu opinii o braku podstaw do wniesienia kasacji, wymagało – zgodnie z ugruntowa- nym orzecznictwem Sądu Najwyższego – od upoważnionego sędziego po- informowania skazanego o stanowisku obrońcy oraz o możliwości wniesie- 4 nia kasacji przez ustanowionego obrońcę z wyboru (art. 16 § 2 k.p.k.); jest bowiem niesporne, że obrońca z wyboru nie mógłby podpisać się pod oso- bistą kasacją skazanego. Rzeczą natomiast sporną jest, czy w takim ukła- dzie skazanemu powinien zostać zakreślony 7-dniowy termin wynikający z treści art. 120 § 1 k.p.k. w zw. z art. 526 § 2 k.p.k. (tak np. postanowienia SN: z dnia 29 stycznia 2008 r., II KZ 41/07, R–OSNKW 2008, poz. 261; z dnia 20 lutego 2008 r., V KZ 2/08, R–OSNKW 2008, poz. 418; z dnia 17 marca 2008 r., V KZ 12/08, R–OSNKW 2008, poz. 679), czy też termin 30- dniowy wynikający z treści art. 524 § 1 k.p.k. (np. postanowienie SN z dnia 6 maja 2008 r., II KZ 16/08, R–OSNKW 2008, poz. 1012). Za pierwszym stanowiskiem przemawia fakt, że skazany złożył osobistą kasację, która w dalszym ciągu zawiera brak formalny, a trybem właściwym do jego usunię- cia jest ten uregulowany w art. 120 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 526 § 2 k.p.k. i w zw. z art. 530 § 2 k.p.k. Z drugiej zaś strony nie sposób nie dostrzec, że sytuacja procesowa skazanego od momentu złożenia osobistej kasacji uległa oczywistej zmianie. Przyznanie mu drugiego obrońcy z urzędu, już po wniesieniu osobiście sporządzonej kasacji – pomijając procesową za- sadność takiej decyzji, przy braku jakichkolwiek zastrzeżeń do pierwszego ustanowionego obrońcy – oznaczało przecież ustalenie, że nie jest możli- we uzupełnienie przez skazanego braku formalnego kasacji, a z uwagi na sytuację majątkową skazanego realne jest złożenie kasacji tylko przez obrońcę z urzędu. Skoro skazany nie mógł usunąć, z uwagi na swoją sytu- ację materialną, braku formalnego kasacji, to zbędnym było, w tym układzie procesowym, podejmowanie dalszych czynności odnośnie tego pisma pro- cesowego. Tryb określony w art. 120 § 1 k.p.k. w zw. z art. 526 § 2 k.p.k. został przecież już raz zastosowany do osobiście sporządzonej kasacji, a jego konsekwencją było złożenie wniosku o ustanowienie obrońcy z urzę- du. W tym układzie, to możliwość wniesienia kasacji przez obrońcę z urzę- du wyznaczała zakres tych czynności postępowania okołokasacyjnego, 5 które musiały być podejmowane. Konsekwentnie zatem termin do sporzą- dzenia i wniesienia kasacji, albo też złożenia opinii o braku podstaw do jej wniesienia, był liczony od doręczenia odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem wyznaczonemu obrońcy z urzędu, nie podejmowano zaś żadnych czynno- ści, których przedmiotem miała być osobiście sporządzona przez skazane- go kasacja. Podkreślić także należy, co nie jest bez znaczenia, że dopóki skaza- ny nie otrzymał z sądu zawiadomienia o tym, iż jego obrońca z urzędu nie złoży na jego korzyść kasacji, dopóty mógł liczyć na to, że kasacja taka zo- stanie jednak złożona, mając nawet świadomość stanowiska pierwszego obrońcy z urzędu. Swoje prawo do kasacji opierał zatem nie na osobiście sporządzonej kasacji (ta była bowiem dotknięta brakiem formalnym, które- go nie mógł usunąć), ale na wyznaczeniu mu obrońcy z urzędu dla zbada- nia istnienia podstaw kasacyjnych. Z chwilą zawiadomienia go o treści opi- nii obrońcy z urzędu, stan procesowy był więc taki, że skazany który wcze- śniej wyraził swoją wolę zaskarżenia prawomocnego wyroku kasacją, uzy- skał informację, że może skorzystać z tego nadzwyczajnego środka za- skarżenia tylko wtedy, gdy ustanowi obrońcę z wyboru i zleci mu sporzą- dzenie i wniesienie kasacji (pomija się tu oczywiście możliwość złożenia kasacji przez podmioty szczególne). Przyjęcie, że w takiej sytuacji skazanemu powinien zostać wyzna- czony termin z art. 120 § 1 k.p.k. do usunięcia braku formalnego kasacji, oznaczałoby zaakceptowanie takiego procedowania, w którym do tego sa- mego pisma procesowego zawierającego tożsamy brak formalny, stosuje się dwukrotnie tryb wezwania do uzupełnienia braków formalnych, chociaż już skutkiem zastosowania tej procedury po raz pierwszy było złożenie wniosku o ustanowienie obrońcy z urzędu. Zastosowanie ponownie trybu określonego w art. 120 § 1 k.p.k. w zw. z art. 526 § 2 k.p.k., nie znajduje oparcia normatywnego i nie uwzględnia 6 tego, że to z ostatecznym stanowiskiem obrońcy z urzędu (sporządzenie kasacji lub opinii o braku podstaw do jej wniesienia), należy wiązać sposób realizacji przez skazanego prawa do kasacji, a nie z osobiście sporządzoną kasacją, która w tym układzie wyraża jedynie wolę skorzystania z nadzwy- czajnego środka zaskarżenia. Ponadto, opowiedzenie się za tym poglądem oznaczałoby, iż skazany, który złożył osobiście sporządzoną kasację, jest w oczywiście gorszej sytuacji, niż skazany, który takiej kasacji nie złożył. Nie budzi bowiem wątpliwości, że gdyby skazany zainicjował postępowanie okołokasacyjne wnioskiem o wyznaczenie obrońcy z urzędu w celu spo- rządzenia i wniesienia kasacji od prawomocnego wyroku, to w sytuacji, gdy wyznaczony mu obrońca nie znalazł podstaw do wniesienia kasacji, skaza- nemu przysługiwałby 30-dniowy termin do wniesienia kasacji przez usta- nowionego obrońcę z wyboru, liczony od następnego dnia po dniu poin- formowania go o stanowisku obrońcy, a to z tej przyczyny, iż nie istniałoby przecież pismo procesowe dotknięte brakiem formalnym (a zatem nie wchodziłaby możliwość zastosowania art. 120 § 1 k.p.k.). Skazany w tym układzie nie mógłby zostać pozbawiony prawa do kasacji, po tym jak pod- staw kasacyjnych nie dostrzegł wyznaczony mu obrońca z urzędu. Został- by zatem poinformowany, że w terminie 30-tu dni od dnia następnego, po dniu w którym poinformowano go o stanowisku obrońcy z urzędu, może złożyć kasację jego obrońca z wyboru (por. np. postanowienia SN: z dnia 26 lutego 2002 r., III KZ 87/01, LEX nr 51806; z dnia 12 grudnia 2008 r., IV KZ 82/08, OSNKW 2009, z. 3, poz. 22). Co należy stanowczo podkreślić, tak określony sposób postępowania został zaaprobowany przez Trybunał Strasburski, jako tryb, który właściwie realizuje normę gwarancyjną art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (por. M. Wąsek–Wiaderek: Problemy polskiej procedury karnej w świetle najnow- szego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – wybrane zagadnienia, Aktualne zagadnienia prawa karnego materialnego i proce- 7 sowego, red. L. Gardocki, J. Godyń, M. Hudzik, L. K. Paprzycki, Warszawa 2009, s. 57 – 59 i cyt. tam orzeczenia). Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela – z pewnym zastrzeże- niem związanym z charakterem terminu – pogląd wyrażony ostatnio w po- stanowieniu SN z dnia 6 maja 2008 r., II KZ 16/08, R–OSNKW 2008, poz. 1012, że względy gwarancyjne związane ze szczególnym charakterem i trybem wniesienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia, skutkują koniecz- nością pouczania skazanego, w sytuacji gdy wyznaczony mu obrońca z urzędu nie dostrzegł podstaw do wniesienia kasacji, a skazany uprzednio złożył osobistą kasację, iż przysługuje mu 30-dniowy termin do, jak to ujęto w uzasadnieniu, uzupełnienia braku formalnego kasacji. W ocenie Sądu Najwyższego orzekającego w niniejszej sprawie, nie chodzi jednak o uzu- pełnienie braku formalnego osobiście sporządzonej przez skazanego ka- sacji, bo ten tryb był już stosowany, ale o zastosowanie terminu wynikają- cego z treści art. 524 § 1 k.p.k. Zastosowanie w tym układzie terminu z art. 524 § 1 k.p.k. jest konieczne dla zagwarantowania skazanemu realnego prawa do kasacji, w sytuacji gdy prawo do skorzystania z tego nadzwy- czajnego środka zaskarżenia podlega ograniczeniom (art. 522 k.p.k.). Oprócz tej argumentacji, która została zaprezentowana w postanowieniu z dnia 6 maja 2008 r., a którą Sąd Najwyższy w tym składzie co do zasady aprobuje, należy dodać, iż za takim stanowiskiem przemawia także dodat- kowo argument natury funkcjonalnej, związany z koniecznością zagwaran- towania skazanym, także na tym etapie postępowania karnego, równych praw w dostępie do Sądu kasacyjnego i do skorzystania, praktycznie w tym samym układzie faktycznym, z tej samej procedury w dostępie do nadzwy- czajnego środka zaskarżenia, co należy ujmować jako jeden z elementów prawa do rzetelnego postępowania, unormowanego w treści art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i w art. 6 ust. 1 i 3 lit. c Konwencji. 8 Brak jest bowiem racji, które przemawiałyby za zróżnicowaniem sytu- acji prawnej skazanych w zależności od tego, czy w terminie do złożenia kasacji, złożą oni osobistą kasację, czy też świadomi formalnych ograni- czeń, wniosą o ustanowienie obrońcy z urzędu dla jej sporządzenia. Trze- ba wskazać, iż w przypadku gdyby skazany, na swoje żądanie, otrzymał odpis wyroku wraz z jego uzasadnieniem, a następnie świadomy ograni- czeń formalnych związanych z kasacją (przymus adwokacki), złożył osobi- ście sporządzoną kasację, po to tylko, aby nie uchybić terminowi z art. 524 § 1 k.p.k., a więc mieć gwarancję dalszego procedowania w tym zakresie, i jednocześnie z tym pismem, albo w dacie późniejszej – nie wykraczającej jednak poza termin 7 dni, określony zarządzeniem wydanym na podstawie art. 120 § 1 k.p.k., w którym zostanie wezwany do uzupełnienia braku for- malnego kasacji (por. postanowienie SN z dnia 30 września 2005 r., III KZ 39/05, LEX nr 157204) – złożył wniosek o ustanowienie obrońcy z urzędu dla sporządzenia i wniesienia kasacji, to nie sposób tym faktem, tj. wnie- sieniem osobistej kasacji, usprawiedliwić pogorszenia, i to w istotny spo- sób, jego sytuacji w dostępie do skargi kasacyjnej, w porównaniu do sytua- cji, gdy skazany od razu złoży wniosek o ustanowienie mu obrońcy z urzę- du. Oczywiste jest przecież, że skrócenie okresu do wniesienia kasacji z 30 do 7 dni jest naruszeniem dyspozycji przepisu art. 524 § 1 k.p.k. i ograni- cza skazanemu dostęp do tego środka zaskarżenia. Nie budzi wątpliwości i to, że to właśnie sytuacja majątkowa, która nie pozwala na ustanowienie obrońcy z wyboru celem sporządzenia kasacji, jest wspólną cechą tych skazanych, a w tym układzie procesowym nie sposób twierdzić, że istnieją odpowiednio mocne argumenty wskazujące na konieczność zróżnicowania sytuacji prawnej takich skazanych w dostępie do kasacji (co do konstytu- cyjnej zasady równości por. np. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 21 września 1999 r., K 6/98, OTK ZU 1999, nr 6, poz. 117; z 16 grud- nia 1997 r., K 8/97, OTK ZU 1997 nr 5-6, poz. 70 i z dnia 24 lutego 1999 r., 9 SK 4/98, OTK ZU 1999 nr 2, poz. 24). Na takie zróżnicowanie sytuacji prawnej nie może mieć wpływu to, jakim pismem procesowym (osobiście sporządzoną kasacją, czy też wnioskiem o ustanowienie obrońcy z urzędu dla sporządzenia kasacji) skazany, ubiegający się o obrońcę z urzędu z tzw. prawa ubogich, inicjuje postępowanie, skoro Kodeks postępowania karnego nie różnicuje w żaden sposób skutków stosowania obu tych try- bów. Konkludując, konieczność zagwarantowania skazanym, którym usta- nowiono obrońców z urzędu dla ewentualnego sporządzenia i wniesienia kasacji, równych praw w dostępie do skargi kasacyjnej, wymaga, aby w przypadku, gdy obrońca z urzędu nie stwierdzi podstaw do sporządzenia i wniesienia tej skargi, tego skazanego pouczyć – informując go jednocze- śnie o stanowisku obrońcy z urzędu – że przysługuje mu możliwość wnie- sienia kasacji sporządzonej przez adwokata z wyboru w terminie 30 dni (art. 524 zd. 1 k.p.k.), liczonych od dnia następnego po dniu, w którym po- informowano go o oświadczeniu obrońcy z urzędu (art. 16 § 2 k.p.k.), nie- zależnie od tego, czy skazany po otrzymaniu odpisu wyroku wraz z uza- sadnieniem wniósł własnoręcznie sporządzoną kasację, czy też nie składa- jąc tej skargi, złożył wniosek o ustanowienie obrońcy z urzędu dla sporzą- dzenia i wniesienia kasacji. Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak wyżej. Przy powtórnym procedowaniu sędzia pouczy skazanego, że kasację na jego rzecz może sporządzić i wnieść ustanowiony z wyboru obrońca, w terminie 30 dni od daty doręczenia zawiadomienia, pod rygorem, iż niewniesienie kasacji przez obrońcę z wyboru, będzie skutkowało odmową przyjęcia kasacji spo- rządzonej przez skazanego.