II KS 6/09

WYROK Z DNIA 11 KWIETNIA 2011 R. V KK 27/11 Wskazany w art. 5 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowie- dzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze zm.) rodzaj zawinienia podmiotu zbiorowego w postaci culpa in eligendo i culpa in custodiento odnosi się wyłącznie do osób wymienionych w pkt. 2 i 3 art. 3 ustawy. Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik. Sędziowie: SN D. Rysińska, SA (del. do SN) M. Cop (sprawoz- dawca). Prokurator Prokuratury Generalnej: Z. Siejbik. Sąd Najwyższy w sprawie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „E.-P.” spółka jawna Henryk B., To- masz B. w G., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie, w dniu 11 kwietnia 2011 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego od wy- roku Sądu Okręgowego w L. z dnia 23 marca 2010 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 19 listopada 2009 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok sądu odwoławczego i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. 2 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie VI Ks 59/08, Sąd Re- jonowy w G., uwzględniając wniosek Urzędu Skarbowego w G. o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, orzekł wobec oskarżonego Huberta B. – wspólnika Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „E.-P.” spółki jawnej Hubert B., Tomasz B. w G., za popełnienie występku z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 77 § 1 k.k.s. i art. 6 § 2 k.k.s. i art. 9 § 3 k.k.s. – karę grzywny w wysokości 900 zł. W oparciu o powyższy wyrok Prokurator Rejonowy w G. – w trybie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności pod- miotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze zm. – dalej u.o.p.z.) złożył wniosek o orzeczenie odpowie- dzialności karnej podmiotu zbiorowego – Przedsiębiorstwa Wielobranżowe- go „E.-P.” spółka jawna Hubert B., Tomasz B. w G. za czyn zabroniony pod groźbą kary, stanowiący przestępstwo skarbowe z art. 77 § 2 k.k.s., popeł- nione przez wspólnika tej spółki – Huberta B. i wymierzenie temu podmio- towi zbiorowemu – na podstawie art. 7 u.o.p.z. – kary pieniężnej w wysoko- ści 3 000 zł. Wyrokiem z dnia 19 listopada 2009 r. w sprawie II Ks 6/09, Sąd Rejo- nowy w G., po rozpoznaniu wniosku prokuratora: - orzekł odpowiedzialność podmiotu zbiorowego Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „E.-P.” spółka jawna Hubert B., Tomasz B. w G. za czyn z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 77 § 1 k.k.s. i art. 6 § 2 k.k.s. oraz art. 9 § 3 k.k.s. - na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 2002 r., u.o.p.z., orzekł wobec Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „E.-P.” spółka jawna Hubert B., Tomasz B. w G. karę pieniężną w kwocie 2 000 zł; 3 - na podstawie art. 624 k.p.k. zwolnił wyżej wym. Przedsiębior- stwo z obowiązku zapłaty kosztów postępowania w sprawie. Od wyroku tego apelację wniósł obrońca podmiotu zborowego, zarzu- cając orzeczeniu rażącą niewspółmierność wymierzonej podmiotowi zbio- rowemu kary pieniężnej. Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 23 marca 2010 r. w sprawie IV Ka 133/10 utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, uznając apelację za oczywi- ście bezzasadną. Kasację od powyższego wyroku na podstawie art. 521 k.p.k. i art. 40 u.o.p.z. wniósł Prokurator Generalny, zaskarżając go w całości, na korzyść podmiotu zbiorowego – Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „E.-P.” spółka jawna Hubert B., Tomasz B. w G., zarzucając, na zasadzie art. 523 § 1 k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k. i art. 537 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 22 u.o.p.z. wy- rokowi rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie prze- pisu prawa karnego procesowego – art. 433 § 1 k.p.k. i art. 440 k.p.k., po- legające na zaniechaniu dokonania wszechstronnej kontroli odwoławczej zaskarżonego apelacją obrońcy wyroku sądu pierwszej instancji i utrzyma- nia go w mocy, mimo iż podlegał on uchyleniu lub zmianie na korzyść pod- miotu zbiorowego, gdyż wydany został z rażącą obrazą art. 3 i 5 u.o.p.z., poprzez wyrażenie błędnego poglądu prawnego, że przepisy te mogą być podstawą odpowiedzialności podmiotu zbiorowego „E.-P.” spółka jawna, za czyn zabroniony pod groźbą kary, popełniony przez wspólnika tej spółki – Huberta B. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Są- dowi Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwo- ławczym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest zasadna. 4 Zgodzić się należy z wnoszącym kasację, że Sąd odwoławczy, wbrew przepisom prawa karnego procesowego – art. 433 § 1 k.p.k. i art. 440 k.p.k., zaniechał dokonania wszechstronnej kontroli odwoławczej zaskarżo- nego apelacją orzeczenia sądu pierwszej instancji i błędnie utrzymał go mocy, mimo iż podlegał on uchyleniu lub zmianie na korzyść podmiotu zbio- rowego, gdyż wydany został z rażącym i mającym istotny wpływ na treść wyroku naruszeniem przepisów prawa materialnego. Zgodnie z art. 3 u.o.p.z., obowiązującej w dacie orzekania w niniejszej sprawie, zmienionej ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o od- powiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 180, poz. 1492), podmiot zbiorowy podlega odpowiedzial- ności za czyn zabroniony, którym jest zachowanie osoby fizycznej: 1. działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ra- mach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku; 2. dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez osobę, o której mowa w pkt. 1; 3. działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgo- dą lub wiedzą osoby, o której mowa w pkt. 1 - jeżeli zachowanie to przyniosło lub mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu korzyść chociażby niemajątkową. Warunkiem odpowiedzialności podmiotu zbiorowego jest konieczność potwierdzenia czynu zabronionego osoby fizycznej jednym z orzeczeń kar- nych wymienionych w art. 4 u.o.p.z. (w brzmieniu nadanym w art. 1 pkt 3 cytowanej wyżej ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.) a także możliwość przypi- sania temu podmiotowi zawinienia. Przesłanki zawinienia określa art. 5 u.o.p.z (w brzmieniu nadanym w art. 1 pkt 4 cytowanej wyżej ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.), który stanowi, iż podmiot zbiorowy podlega odpowiedzial- 5 ności, jeżeli do popełnienia czynu zabronionego doszło w następstwie co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej, o której mowa w art. 3 pkt. 2 lub 3, lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego. W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, iż spełnione zostały, wy- mienione w art. 3 i 4 u.o.p.z., przesłanki do pociągnięcia podmiotu zbioro- wego Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „E.-P.” spółka jawna Hubert B., Tomasz B. w G. do odpowiedzialności. Hubert B. jako wspólnik tej spółki należy bowiem do kategorii osób wskazanych w pkt. 1 art. 3 u.o.p.z., a fakt popełnienia przez niego prze- stępstwa przeciwko obowiązkom podatkowym, określonego w art. 77 § 1 k.k.s. potwierdzony został prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 19 listopada 2009 r., sygn. akt II Ks 6/09. Nie została jednak spełniona przesłanka materialnoprawna określona w art. 5 u.o.p.z. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie II Ks 6/09 Sądu Rejonowego w G. wynika, że spółka ta jest spółką osobową – jawną, którą tworzą dwaj wspólnicy: Hubert B. i Tomasz B. i każdy z nich jest uprawnio- ny do reprezentowania spółki jednoosobowo. Zgodnie z art. 29 § 1 i 39 § 1 k.s.h. każdy ze wspólników ma prawo do reprezentowania spółki, jak również prawo i obowiązek prowadzenia jej spraw. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie VI Ks 59/08 wy- nika, że osobą uprawnioną i zobowiązaną do zajmowania się sprawami ma- jątkowymi spółki, w tym w zakresie rozliczeń podatkowych, był w roku 2007 - w okresie popełnienia czynu z art. 77 § k.k.s., wspólnik Hubert B. Dokonując oceny zaskarżonego kasacją wyroku o sygn. akt IV Ka 133/10, przez pryzmat zgromadzonych w sprawie dowodów, ocenę stano- wisk zaprezentowanych w uzasadnieniu wniosku prokuratora i pisemnych 6 motywach wyroku Sądu pierwszej instancji przyjąć należy, że zarówno wnioskodawca – prokurator jak i orzekające sądy, określonego w art. 5 ustawy, zawinienia podmiotu zbiorowego upatrywali w braku ze strony To- masza B., wspólnika spółki osobowej, jakiejkolwiek kontroli nad działaniami drugiego ze wspólników, tj. Huberta B., nie dostrzegając zmian (lub pomija- jąc je) jakie przyniosła obowiązująca już wówczas – w chwili orzekania są- dów – ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, która weszła w życie w dniu 5 października 2005 r. Potrzeba dokonania zmian ustawy była wynikiem stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny m. in. niezgodno- ści przepisu art. 5 u.o.p.z. w brzmieniu wówczas obowiązującym z art. 2 i art. 42 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok z dnia 3 listopada 2004 r., K 18/03, OTK – A 2004 nr 10, poz. 103).W obecnym brzmieniu przepis art. 5 u.o.p.z. przewiduje, że podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli do po- pełnienia czynu zabronionego doszło w następstwie co najmniej braku na- leżytej staranności w wyborze osoby fizycznej, o której mowa w art. 3 pkt 2 lub 3, lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą – ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego. Analiza tego przepisu nie pozostawia żadnych wątpliwości, że wskazany tam rodzaj zawinienia pod- miotu zbiorowego w postaci culpa in eligendo i culpa in custodiento odnosi się tylko i wyłącznie do osób wymienionych w pkt. 2 i 3 art. 3 ustawy i zgo- dzić się należy w zupełności z wnoszącym kasację, że dokonywanie innej, rozszerzonej wykładni ponad tę, jaka wynikać może z analizy art. 5 ustawy, byłoby nieuprawnione (patrz postanowienie SN z dnia 5 maja 2009 r., IV KK 427/08, OSNKW 2009, z. 7, poz. 57, w którym słusznie wykluczono możli- wość „wyinterpretowania jakichś ogólnych zasad odpowiedzialności pod- miotu zbiorowego zarówno w treści znowelizowanej ustawy, jak z innych aktów prawych”). 7 Mając na uwadze tak dokonaną interpretację art. 5 powołanej ustawy podkreślenia wymaga, że skoro ten przepis ogranicza się wyłącznie do od- wołania do osób fizycznych, wymienionych w art. 3 pkt 2 i 3, pomijając przesłanki własnej odpowiedzialności podmiotu zbiorowego w postaci tzw. winy organizacyjnej, za czyny osób wskazanych w art. 3 pkt 1 ustawy, to jest za czyny popełnione przez wspólników spółki, w rozpatrywanym przy- padku – jawnej, to stwierdzić należy, że ustały przesłanki własnej odpowie- dzialności podmiotu zbiorowego za czyny osób wymienionych w art. 3 pkt 1 ustawy. Brak jakichkolwiek innych zasad (na co wyżej wskazano) odpowie- dzialności podmiotu zbiorowego za działania osób, które nim zarządzają, spowodował brak możliwości pociągnięcia go do odpowiedzialności za czy- ny zabronione tej kategorii osób. Mając to na względzie uznać należy, że sądy a quo i ad quem w spo- sób nieuprawniony dokonały rozszerzonej wykładni art. 5 u.o.p.z., poprzez automatyczne odniesienie przesłanek zawinienia w postaci culpa in eligen- do i culpa in custodiento, statuujących odpowiedzialność podmiotu zbioro- wego za czyny popełnione przez osoby wymienione w art. 3 pkt. 2 i 3 tej ustawy do nie wymienionych w tymże art. 5 członków organu zarządzają- cego podmiotem zbiorowym, tj. osób określonych w art. 3 pkt 1 u.o.p.z. Powyższe musi prowadzić do wniosku, że wyrok Sądu Rejonowego w G., uznający odpowiedzialność podmiotu zbiorowego „E.-P.” spółka jawna, za czyn popełniony przez wspólnika spółki, i utrzymujący go w mocy wyrok Sądu Okręgowego w L., wydane zostały z rażącym naruszeniem art. 3 i 5 wyżej wym. ustawy, na skutek błędnej wykładni tych przepisów a uchybie- nie to miało istotny wpływ na treść orzeczenia. W związku z tym, że w przypadku negatywnego rozpoznania wniosku złożonego na podstawie art. 27 omawianej ustawy, Sąd wydaje wyrok od- dalający wniosek, a tego rodzaju decyzja nie należy z kolei do kręgu orze- czeń wymienionych w art. 537 § 2 k.p.k. oraz mając na uwadze, że w ni- 8 niejszej sprawie nie zachodzi również żadna z ustawowych przesłanek umorzenia postępowania, określonych w art. 17 k.p.k., jak i brak jest pod- staw do wydania wyroku uniewinniającego, niezbędnym było uchylenie za- skarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w L. do po- nownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.