II KO 56/19

Sygn. akt II KO 56/19
POSTANOWIENIE
Dnia 28 sierpnia 2019 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Andrzej Tomczyk (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Jerzy Grubba
‎
SSN Paweł Wiliński
Protokolant Anna Kuras
w sprawie
P. M.
‎
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu
‎
w dniu 28 sierpnia 2019 r.,
‎
odwołania wniesionego przez sędziego Sądu Rejonowego
w W.
‎
na postanowienia Sądu Okręgowego w W.
‎
z dnia 15 maja 2019 r., sygn. akt IX Ka (…), w przedmiocie wytknięcia uchybienia,
utrzymuje w mocy zaskarżone postanowienie.
UZASADNIENIE
Ł. Ż. został skazany prawomocnymi wyrokami:
1. Sądu Rejonowego w K. z dnia 22 stycznia 2016 r. (prawomocnym z dnia 24 lutego 2016 r.) wydanym w sprawie o sygn. akt II K (…) za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k., popełnione w dniu 16 sierpnia 2015 r., na karę 6 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 20 godzin w stosunku miesięcznym, z zaliczeniem na poczet kary okresu rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie od dnia 16 sierpnia 2015 r. do dnia 17 sierpnia 2015 r.; postanowieniem Sądu Rejonowego w M. z dnia 24 sierpnia 2016 r., wydanym w sprawie o sygn. II 2 Ko (…), zamieniono skazanemu karę ograniczenia wolności na karę zastępczą 90 dni pozbawienia wolności, z zaliczeniem na poczet kary zastępczej okresu rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie od dnia 16 sierpnia 2015 r. do dnia 17 sierpnia 2015 r.; zastępczą karę pozbawienia wolności skazany odbywał od dnia 7 grudnia 2016 r. do dnia 5 marca 2017 r.;
2. Sądu Rejonowego w K. z dnia 5 września 2016 r. (prawomocnym z dniem 13 września 2016 r.) wydanym w sprawie o sygn. akt II K (...) za przestępstwo z art. 226 § 1 k.k. w zw. z art. 57a § 1 k.k., popełnione w dniu 11 sierpnia 2015 r., na karę 6 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 20 godzin w stosunku miesięcznym; na podstawie art. 57a § 2 k.k. orzeczono wobec skazanego nawiązkę na rzecz obydwu pokrzywdzonych w wysokości po 100 zł;
3. Sądu Rejonowego w W. z dnia 22 grudnia 2016 r. (prawomocnym z dniem 30 grudnia 2016 r.) wydanym w sprawie o sygn. akt X K (..
.) za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., popełnione w okresie od dnia 8 sierpnia 2016 r. do dnia 23 sierpnia 2016 r., na karę 2 lat ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 40 godzin w stosunku miesięcznym, z zaliczeniem na poczet kary okresu zatrzymania w dniu 23 sierpnia 2016 r.; na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzeczono wobec skazanego obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego kwoty 1929,94 zł;
4. Sądu Rejonowego w W. z dnia 2 marca 2017 r. (prawomocnym z dniem 25 kwietnia 2017 r.) wydanym w sprawie o sygn. akt V K (…) za przestępstwa: a/ z art. 278 § 1 k.k., popełnione w dniu 17 lutego 2015 r., na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności;
b/ z
art. 286 § 1 k.k., popełnione w dniu 17 lutego 2015 r., na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności; na podstawie art. 85 § 1 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k. Sąd wymierzył skazanemu karę łączną 10 miesięcy pozbawienia wolności, z zaliczeniem na jej poczet okresu rzeczywistego pozbawienia wolności w dniu 9 kwietnia 2015 r.; na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzeczono wobec skazanego obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego kwoty 500 zł; karę pozbawienia wolności skazany odbywa od dnia 16 września 2017 r.;
5. Sądu Rejonowego w W.  z dnia 30 czerwca 2017 r. (prawomocnym z dniem 2 sierpnia 2017 r.) wydanym w sprawie o sygn. akt V K (…) za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k., popełnione w dniu 8 marca 2017 r., na karę roku ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 40 godzin miesięcznie, z zaliczeniem na poczet orzeczonej kary okresu zatrzymania w sprawie w dniu 10 marca 2017 r.; na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzeczono wobec skazanego obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego kwoty 743
zł
;
6. Sądu Rejonowego w W.  z dnia 20 października 2017 r. (prawomocnym z dniem 28 października 2017 r.) wydanym w sprawie o sygn. akt II K (…) za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., popełnione w dniach 29 marca 2016 r. oraz 7 kwietnia 2016 r., na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności;
7. Wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego w W. z dnia 27 lutego 2018 r. (prawomocnym z dniem 7 marca 2018 r.) wydanym w sprawie o sygn. akt II K (…) gdzie na podstawie art. 568a § 1 pkt 2 k.p.k., art. 569 § 1 k.p.k. w zw. z art. 85 § 1 i 2 k.k., art. 86 § 1 k.k. oraz art. 87 § 1 k.k. połączono jednostkową karę pozbawienia wolności orzeczoną wobec skazanego Ł. A. Ż. wyrokiem Sądu Rejonowego  w W. z dnia 20 października 2017 r. w sprawie II K (…), łączną karę pozbawienia wolności orzeczoną wyrokiem Sądu Rejonowego w W. z dnia 2 marca 2017 r. w sprawie V K (…) oraz jednostkowe kary ograniczenia wolności orzeczone wyrokami Sądu Rejonowego w K.  z dnia 5 września 2016 r. w sprawie II K (…), Sądu Rejonowego w W.  z dnia 22 grudnia 2016 r. w sprawie X K (…) oraz Sądu Rejonowego w W.  z dnia 30 czerwca 2017 r. w sprawie V K (…) i wymierzono skazanemu Ł. A. Ż. karę łączną 2 lat i 3 miesięcy pozbawienia wolności; na podstawie art. 577 k.p.k. na poczet orzeczonej w pkt I, sentencji wyroku kary łącznej pozbawienia wolności zaliczono skazanemu Ł. A. Ż. okresy rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie o sygn. akt X K (…) w dniu 23 sierpnia 2016 r., w sprawie o sygn. akt V K (…)  w dniu 9 kwietnia 2016 r. i od dnia 16 września 2017 r. do dnia 27 lutego 2018 r. oraz w sprawie o sygn. akt V K (…) w dniu 10 marca 2017 r., w części nieobjętej wyrokiem łącznej połączone wyroki pozostawiono do odrębnego wykonania; na podstawie art. 572 k.p.k. umorzono postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego wobec skazanego Ł. A.  Ż. w zakresie kary ograniczenia wolności orzeczonej wyrokiem w sprawie o sygn. akt II K (…);
8. Sądu Rejonowego w W.  z dnia 2 marca 2018 r. (prawomocnym z dniem 4 kwietnia 2018 r.) wydanym w sprawie o sygn. Akt X K (…) za przestępstwo:
a)
z art. 279 § 1 k.k. na karę roku pozbawienia wolności,
b)
z art. 278 § 1 k.k. na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności,
gdzie za zbiegające się występki wymierzono karę łączną roku pozbawienia wolności, na której poczet zaliczono okres zatrzymania w sprawie w dniu 3 sierpnia 2017 r. od godz. 10:40 do godz. 18:00.
Wyrokiem łącznym z dnia 15 listopada 2018 r. Sąd Rejonowy w W.  na podstawie art. 85 § 1 i 2 k.k., art. 86 § 1 k.k., art. 87 § 1 k.k. połączył:
-
karę ograniczenia wolności orzeczoną wyrokiem opisanym w pkt 2, tj. w sprawie II K (…) - 6 miesięcy (tj. 3 miesiące pozbawienia wolności),
-
karę ograniczenia wolności orzeczoną
wyrokiem
opisanym w
punkcie 3,
tj. w sprawie X K (…) - 2 lata (tj. 12 miesięcy pozbawienia wolności),
-
karę pozbawienia wolności orzeczoną
wyrokiem
opisanym w
punkcie
4,
tj. w sprawie V K (…) - 10 miesięcy,
-
karę ograniczenia wolności orzeczoną
wyrokiem
opisanym w
punkcie
5,
tj. w sprawie V K (…) - 1 rok (tj. 6 miesięcy pozbawienia wolności),
-
karę pozbawienia wolności orzeczoną
wyrokiem
opisanym w
punkcie 6,
tj. w sprawie II K (…) - 6 miesięcy,
-
karę pozbawienia wolności orzeczoną wyrokiem opisanym w punkcie 8,
tj. w sprawie X K (…) - 12 miesięcy,
i w miejsce w/w kar pozbawienia wolności i ograniczenia wolności orzekł wobec skazanego Ł. Ż. karę łączną 3 lat i 3 miesięcy pozbawienia wolności (pkt I). Ponadto na poczet orzeczonej w punkcie I kary łącznej pozbawienia wolności zaliczył okresy pozbawienia wolności skazanego w 5 enumeratywnie wskazanych wyrokach (pkt II), na podstawie art. 572 k.p.k. umorzył postępowanie w określonej części (pkt III) oraz orzekł, na podstawie art. 576 § 1 k.p.k., o odrębnym wykonaniu rozstrzygnięć nieobjętych wyrokiem łącznym (pkt IV).
Sąd Okręgowy w W., po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez prokuratora od opisanego wyroku łącznego Sądu Rejonowego w W. wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2019 r., uchylił orzeczenia zawarte w pkt I, II, III i IV wyroku i zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że:
-
na podstawie art. 85 § 1 i 2 k.k. i art. 86 § 1 i 4 k.k. połączył karę 2 lat i 3 miesięcy pozbawienia wolności orzeczoną wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego w W. z dnia 27 lutego 2018 r. w sprawie II K (…) oraz karę łączną roku pozbawienia wolności orzeczoną wyrokiem Sądu Rejonowego w W.  z dnia 2 marca 2018 r., sygn. akt X K (…), i w miejsce orzeczonych kar pozbawienia wolności orzekł wobec Ł.  Ż. karę łączną 3 lat pozbawienia wolności.
Zawarł też szereg innych rozstrzygnięć, nieistotnych z punktu widzenia rozpoznawanej aktualnie sprawy.
W protokole rozprawy apelacyjnej z dnia 15 kwietnia 2019 r. umieszczono adnotację nakazującą „wystosować do Sędziego Sądu Rejonowego orzekającego w tej sprawie następujące pismo:
„Na podstawie art. 40 § 1 USP Sąd Okręgowy w W. poucza Sąd Rejonowy w W.  w osobie Sędziego P. M. o możliwości zastosowania wytyku orzeczniczego w sprawie X K (…) o możliwości złożenia w terminie 7 dni wyjaśnień na piśmie, dlaczego w sprawie nie został zastosowany art. 85 § 2 k.k. i art. 86 § 4 k.k., czyli nie doszło do połączenia kary łącznej orzeczonej wyrokiem łącznym w sprawie II K (…) z karą łączną w sprawie X K (…), ale połączone zostały kary jednostkowe, które w momencie wydawania wyroku łącznego w sprawie X K (…), nie podlegały wykonaniu, gdyż zostały wcześniej objęte prawomocnym wyrokiem łącznym w sprawie II K (…)”.
W piśmie z dnia 26 kwietnia 2019 r. Sędzia Sądu Rejonowego w W. P. M.  przyznał, że popełnił błąd w zakresie niezastosowania art. 86 § 4 i 85 § 2 k.k. Podniósł, że błędy były wynikiem nałożenia na sprawę pozostających w jego pamięci przepisów poprzednio obowiązujących, nakazujących rozwiązanie węzłów kar łącznych orzeczonych w poprzednio wydanych wyrokach łącznych. Wskazał ponadto, że starał się orzec tak, aby w żaden sposób nie pogorszyć sytuacji procesowej skazanego.
Postanowieniem z dnia 15 maja 2019 r. Sąd Okręgowy w W. wytknął Sądowi Rejonowemu w W., orzekającemu w składzie Sędziego Sądu Rejonowego P. M. , uchybienie polegające na rażącej obrazie prawa materialnego - art. 85 § 2 k.k. i 86 § 4 k.k. - poprzez niezastosowanie ww. przepisów, pomimo orzekania w tej sprawie na podstawie przepisów aktualnie obowiązujących.
Odwołanie od tego postanowienia wniósł Sędzia Sądu Rejonowego  w W. P. M. , wnosząc o uchylenie powyższego orzeczenia w całości. Autor skargi podniósł, że wydane przez niego orzeczenie nie pociągnęło za sobą skutku w postaci uchylenia wyroku, a jego zmianę, nie orzeczono powyżej górnej granicy zagrożenia karą, pojawiają się trudności interpretacyjne jakie wynikają z konieczności analizowania poprzednio i obecnie obowiązujących przepisów dotyczących instytucji kary łącznej.
W dniu 22 lipca 2019 r. do Sądu Okręgowego w W.  wpłynęło uzupełnienie odwołania wniesione przez Sędziego Sądu Rejonowego P. M.. Autor pisma przedstawił wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 kwietnia 2019 r., sygn. akt K 14/17, którego treść – w jego ocenie - powinna wykluczyć zarzucany mu błąd co do orzeczenia kary łącznej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Stosownie do treści art. 40 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 52; dalej zwaną: u.s.p.), sąd apelacyjny lub sąd okręgowy jako sąd odwoławczy, w razie stwierdzenia przy rozpoznawaniu sprawy oczywistej obrazy przepisów, niezależnie od innych uprawnień, wytyka uchybienie właściwemu sądowi. Przed wytknięciem uchybienia poucza się sędziego, asesora sądowego wchodzących w skład sądu orzekającego w pierwszej instancji o możliwości złożenia na piśmie wyjaśnień w terminie siedmiu dni. Stwierdzenie i wytknięcie uchybienia nie wpływa na rozstrzygnięcie sprawy. W myśl art. 40 § 2a u.s.p. w terminie czternastu dni od dnia doręczenia postanowienia zawierającego wytknięcie uchybienia, sędzia lub asesor sądowy wchodzący w skład sądu orzekającego w pierwszej instancji może wnieść odwołanie od tego postanowienia do Sądu Najwyższego. Lektura tego ostatniego unormowania wskazuje na to, że ustawodawca w żaden sposób nie określił trybu postępowania odwoławczego w przedmiocie wytyku, tj. nie wskazał kognicji Izby Sądu Najwyższego, czy też przepisów, które powinny znaleźć zastosowanie w takiej sytuacji procesowej.
Także dalsza, bardziej pogłębiona analiza tej problematyki prowadzi do ustalenia, iż ta kwestia nie została uregulowana w żadnym innym akcie prawnym, ani też nie została omówiona w uzasadnieniu projektu ustawy (zob. poselski projekt ustawy o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, Sejm RP VIII kadencji, druk nr 1491,
www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/druk.xsp7nm1491
),
która wprowadziła do porządku prawnego instytucję odwołania od wytyku, o której mowa w art. 40 § 2a u.s.p. Projektodawca wskazał tylko, że: «Sąd Najwyższy, dokonując oceny odwołania, będzie uprawniony do utrzymania w mocy postanowienia zawierającego wytknięcie uchybienia bądź jego uchylenia, kończącego rozpoznawanie sprawy w tym zakresie, w całości lub w części. Powyższe pozwoli na zapewnienie kontroli zasadności udzielonego „wytyku”, w tym w zakresie oceny, czy rzeczywiście doszło do obrazy przepisów noszącej znamiona oczywistości. Ponadto orzecznictwo Sądu Najwyższego w tym zakresie pozwoli na wypracowanie jednolitych kryteriów orzekania przez sądy odwoławcze niniejszej instytucji, co wpłynie na generalną poprawę jakości orzecznictwa sądów».
Art. 40 § 2a u.s.p., przewidujący instytucję odwołania od wytyku, dodany ustawą z dnia 12 sierpnia 2017 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1452), wszedł w życie w dniu 12 sierpnia 2017 r.
W wyniku poważnych braków legislacyjnych pojawiły się jednak istotne wątpliwości dotyczące jej stosowania.
Omawiane zagadnienie nie stanowi
novum
w praktyce orzeczniczej Sądu Najwyższego. Postanowieniem z dnia 5 lipca 2018 r., I CO 64/18 (OSNC 2019, z. 2, poz. 23), Sąd Najwyższy przyjął, iż do rozpoznania odwołań od postanowień sądu orzekającego w przedmiocie wytyku właściwe są odpowiednie merytorycznie izby Sądu Najwyższego, przy zastosowaniu przepisów o postępowaniu zażaleniowym. Orzekający wówczas Sąd Najwyższy w sprawie z zakresu prawa cywilnego konsekwentnie uznał, że odwołanie od postanowienia zawierającego wytknięcie uchybienia rozpoznaje Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej, posługując się przepisami Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu zażaleniowym.
Pogląd ten Sąd Najwyższy podzielił w postanowieniu z dnia 12 grudnia 2018 r., III PO 10/18, tym razem odnosząc się do kompetencji rzeczowej, w wypadku rozpoznawania odwołania od wytyku związanego ze sprawą z zakresu prawa pracy, kiedy to za właściwą uznano Izbę Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego (OSNP 2019, z.1, poz. 104).
Warto też przypomnieć, że tematyka dotycząca uprawnienia w sferze ustosunkowania się do wytyku była już wcześniej, tj. przed wejściem w życie ustawy z dnia 12 lipca 2017 r., przedmiotem orzecznictwa Sądu Najwyższego. Postanowieniem z dnia 27 stycznia 2010 r., WZ 56/09 (OSNKW 2010, z. 7, poz. 60), Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na brak regulacji, która zapewniałaby możliwość weryfikacji rozstrzygnięcia wydanego w przedmiocie wytyku. Uczynił to w odniesieniu do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 stycznia 2009 r., K 45/07 (Dz.U. Nr 9, poz. 57), który orzekł o niezgodności art. 40 § 1 u.s.p. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, wynikającej z zaniechania przez ustawodawcę stworzenia prawnej możliwości złożenia wyjaśnień od wytyku, co obecnie stanowi jeden z ewentualnych etapów drogi odwoławczej od wytyku. Jednocześnie uznał, że do czasu uregulowania przez ustawodawcę formy i trybu postępowania umożliwiającego sędziemu realizację jego praw w omawianym zakresie, w sprawach karnych powinno się stosować posiłkowo, w drodze analogii, przepisy o postępowaniu zażaleniowym zawarte w Kodeksie postępowania karnego (odmiennie zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2011 r., V KK 229/10).
Pogląd dotyczący konieczności uzupełnienia uregulowania art. 40 § 1 u.s.p. o gwarancje procesowe sędziów dające uprawnienie do polemiki z wytknięciem sądu odwoławczego został również wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2010 r. (WZ 21/10, OSNwSK 2010, poz. 974).
W tej sytuacji należy uznać, że nowelizacja art. 40 u.s.p. ustawą z dnia 12 lipca 2017 r. zdecydowanie zasługuje na aprobatę, bowiem wprowadza od dawna wyczekiwaną instytucję odwołania od wytyku (zob. postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia: 21 lipca 2004 r., sygn. Ts 78/04, OTK ZU nr 1/B/2005, poz. 27; 12 stycznia 2005 r., sygn. Ts 78/04, OTK ZU nr 1/B/2005, poz. 28; 12 września 2005 r., sygn. Ts 103/05, OTK ZU nr 5/B/2006, poz. 184; 6 września 2006 r., sygn. Ts 103/05, OTK ZU nr 5/B/2006, poz. 185; 8 stycznia 2008 r., sygn. Ts 181/07). Jednak wobec braku regulacji mechanizmu uruchomienia drogi sądowej jest niepełna i wymaga doprecyzowania w tym zakresie.
W zaistniałej sytuacji Sąd Najwyższy, aprobując zaprezentowany wcześniej tok
rozumowania oraz linię orzeczniczą wypracowaną na gruncie przepisów k.p.c., rozpoznając odwołanie wytyku, który zaistniał w sprawie karnej uznał, że
odwołanie od postanowienia wytykającego właściwemu sądowi stwierdzoną przy rozpoznawaniu sprawy karnej oczywistą obrazę przepisów, podlega rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy w Izbie Karnej przy zastosowaniu regulacji prawnych Kodeksu postępowania karnego o zażaleniu.
Tym samym Izba Karna Sądu Najwyższego jest właściwym organem do rozpoznania odwołania wniesionego przez Sędziego Sądu Rejonowego P. M.
Wyjaśnienie wątpliwości powstałych w związku ze skonstruowaniem omawianych regulacji niezgodnie z podstawowymi zasadami techniki legislacyjnej, uniemożliwia jeszcze przejście do
meritum.
Rozstrzygnięcia bowiem wymaga zasadnicza kwestia dotycząca czasu podjęcia decyzji w przedmiocie wytknięcia uchybienia.
Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 stycznia 2009 r., K 45/07 (OTK-A 2009, z. 1, poz. 3):
„Wytyk nie jest czyniony w odrębnym postępowaniu. Nie jest to postępowanie dyscyplinarne. Nie mają tu zastosowania przepisy rządzące postępowaniem w sprawie, w związku z którą doszło do wytknięcia, ponieważ kwestia wytknięcia nie należy do postępowania w sprawie. Inicjatywa sądu może być uruchomiona tylko wówczas, gdy dojdzie do etapu rozpoznania sprawy w drugiej instancji, a nie przy okazji wniesienia odwołania. Wszczęcie działań nadzorczych nastąpi wtedy, gdy rozpoczną się właściwe czynności o charakterze orzeczniczym, poprzedzające podjęcie rozstrzygnięcia.
Orzeczenie może zapaść w czasie przewidzianym do
rozpoznania i rozstrzygnięcia o środku odwoławczym. Po tym czasie sąd apelacyjny
albo sąd okręgowy kończy proces orzeczniczy i przestaje działać jako sąd
rozpoznający sprawę
” (podkr. SN).
W świetle tego stanowiska zaaprobowanego także w doktrynie (zob. np. B. Chojnacka - Kucharska, Wytyk orzeczniczy, Lex/el. 2016) należałoby przyjąć, że
skorzystanie z instytucji wytyku jest objęte cezurą czasową, wyznaczoną datą orzekania w przedmiocie środka odwoławczego.
Przyjęcie takiego założenia stanowiłoby nie tylko realizację obligatoryjnego stosowania orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, co wynika wprost z art. 190 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ale i gwarantowałoby bezpośredniość orzekania w przedmiocie oczywistego naruszenia przepisu i wytknięcia tego uchybienia. Decyzja o wytknięciu uchybienia nie powinna być przecież oderwana od rozpoznawania sprawy toczącej się w wyniku wniesionego środka odwoławczego, także ze względu na samą treść art. 40 § 1 u.s.p. Z przepisu tego wyraźnie bowiem wynika, że instytucja wytyku musi być zastosowana, jeżeli oczywistą obrazę prawa stwierdzono
przy rozpoznawaniu
sprawy
(podkr. SN). Nie może być zatem mowy o wydaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie wytyku, ani przed rozpoznaniem środka odwoławczego, ani już po rozpoznaniu sprawy. Możliwość zastosowania instytucji określonej w art. 40 § 1 u.s.p. występuje tylko w toku postępowania odwoławczego prowadzonego co do istoty sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2010 r., WZ 21/10; zob. też: J. Kosonoga, System środków dyscyplinujących uczestników postępowania karnego, Lex 2014).
Trzeba mieć tu także na uwadze charakter postępowania uruchamianego na podstawie art. 40 § 1 u.s.p. Niewątpliwie zastosowanie wytyku jest działaniem „opresyjnym”, wywołanym w ramach postępowania
quasi
- dyscyplinarnego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2010 r., WZ 56/09; M. Radajewski, Wytknięcie uchybienia sądowi niższej instancji, PS 2018, z. 10, s. 60 - 73), pociągającym za sobą szereg dotkliwych skutków wobec członków składu sądu. Dlatego też wykładnia art. 40 § 1 u.s.p. musi zdecydowanie iść w kierunku progwarancyjnym dla ewentualnych podmiotów dotkniętych opisywaną procedurą. W tej sytuacji nie można przyjąć, iż stosowanie wytyku nie powinno być ograniczone czasowo, skoro nawet w postępowaniu
stricte
dyscyplinarnym występuje unormowanie określające cezurę czasową co do jego wszczęcia (art. 108 § 1 u.s.p.).
Ponadto, nie istnieją żadne racjonalne przesłanki do uznania, iż postępowanie „wytykowe” mogłoby być wszczęte w każdym czasie, niezależnie od rozpoznawania środka zaskarżenia przez sąd odwoławczy. Modelowo postanowienie w trybie art. 40 § 1 u.s.p. powinno być wydane w tym samym dniu, co rozstrzygnięcie sądu okręgowego albo sądu apelacyjnego zapadłe w wyniku rozpoznania środka odwoławczego, co pozostaje w zgodzie z koncepcją Trybunału Konstytucyjnego wyrażoną w wyroku z dnia 15 stycznia 2009 r. (sygn. K 45/07) - nie później niż do momentu zakończenia sprawy głównej. Rzecz wydawałaby się nieskomplikowana, gdyby nie konieczność zrealizowania przez sąd odwoławczy obowiązku pouczenia sądu pierwszej instancji o możliwości złożenia wyjaśnień co do przedmiotu przewidywanego wytyku i obowiązek oczekiwania na złożenie tych wyjaśnień. Wymóg ten w sposób oczywisty wpływać musi na tok postępowania odwoławczego, w ramach którego możliwe jest zachowanie standardu konstytucyjnego wytyczonego przez Trybunał Konstytucyjny. Aby jednak nie doprowadzać do przewlekłości postępowania odwoławczego, należy przyjąć, że ów standard zostanie zachowany, jeżeli w dacie orzekania w przedmiocie środka zaskarżenia sąd odwoławczy wyda postanowienie odnośnie do uruchomienia procedury określonej w art. 40 § 1 u.s.p., a niezwłocznie po wpłynięciu wyjaśnień lub upływie terminu do ich złożenia wyda postanowienie w przedmiocie wytknięcie uchybienia. Dla zapewnienia pełnych gwarancji zapobiegających instrumentalnemu wykorzystaniu wszczętej procedury postanowienie to powinno być wydane zarówno wówczas, gdy dochodzi do wytknięcia uchybienia, jak i wtedy, gdy sąd odwoławczy z tego zrezygnuje.
De lege ferenda
natomiast warte rozważenia jest odstąpienie od wymogu składania wyjaśnień przez sąd zagrożony wytykiem w sytuacji dopuszczenia możliwości zaskarżenia postanowienia o wytknięciu uchybienia. Okoliczności bowiem prezentowane w wyjaśnieniach z reguły będą powtarzane w tym środku odwoławczym. Rezygnacja z obowiązku pouczania o możliwości składania wyjaśnień i uprawnienia do ich składania pozwoliłaby na realizowanie zaleceń Trybunału Konstytucyjnego bez obawy opóźnienia rozstrzygnięcia w sprawie głównej i wydawanie postanowienia w przedmiocie wytknięcia uchybienia w momencie kończenia postępowania odwoławczego.
Wracając zaś na grunt rozpoznawanej sprawy, odnotować wypada, że Sąd Okręgowy w W. wydał postanowienie o możliwości zastosowania wytyku w dniu kończącym postępowanie odwoławcze (wprawdzie tak decyzji uwidocznionej w protokole rozprawy nie nazwał, ale nie ma to większego znaczenia wobec wskazania, że pouczenia w trybie art. 40 § 1 u.s.p. dokonał), a postanowienie w przedmiocie wytknięcia uchybienia niezwłocznie po otrzymaniu wyjaśnień. Z całą pewnością przyjąć należy, że postąpił zgodnie ze standardami, również postulowanymi w niniejszym uzasadnieniu. Wszak przy rozpoznawania sprawy stwierdził dopuszczenie się przez Sąd pierwszej instancji oczywistej obrazy prawa i uruchomił procedurę jego wytknięcia o czym pouczył sąd tym objęty. A że cała procedura musi być rozciągnięta w czasie, zaskarżone postanowienie wydał niezwłocznie po uzyskaniu wyjaśnień i w bezpośrednim związku z rozstrzygnięciem w sprawie głównej.
Oceniając natomiast odwołanie sędziego, kwestionującego zasadność wytyku, podkreślić należy, że argumentacja w nim zawarta, a sprowadzająca się - w istocie
-
do przyznania automatyzmu w stosowaniu prawa nieobowiązującego już w dacie orzekania - nie mogła przynieść pożądanego przez skarżącego efektu, niezależnie od stopnia zawiłości regulacji kodeksowej dotyczącej instytucji kary łącznej. Do tego oczywistego uchybienia doszło wszak nie na skutek trudności interpretacyjnych i stopnia skomplikowania sprawy, lecz w wyniku bazowania przez sędziego na regulacjach wcześniej zapamiętanych, a nie zweryfikowanych, mimo powszechnej świadomości częstych zmian przepisów prawa.
Trzeba też podnieść, że przesłany przez skarżącego wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 kwietnia 2019 r., sygn. akt K 14/17, nie mógł przynieść oczekiwanego skutku, w postaci wykluczenia przypisanego mu uchybienia. Orzeczenie to bowiem w żaden sposób nie odnosi się do sytuacji procesowej z jaką musiał się zmierzyć Sąd Rejonowy, wydając wyrok w sprawie Ł. Ż. w dniu 15 listopada 2018 r.
Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.
l.n