II KO 55/08

POSTANOWIENIE Z DNIA 4 LISTOPADA 2008 R. II KO 55/08 Wznowienie postępowania jako nadzwyczajny sposób wzruszania prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie dotyczy jedynie takich orzeczeń, które z racji swej prawomocności nie mogą być wzruszone w in- nym trybie. Dopóki orzeczenie nie jest w tym rozumieniu ostateczne, to za- równo kasację, jak i wznowienie, w zakresie w jakim brak jest takiej jego ostateczności, uznać należy za niedopuszczalne. Skoro art. 24 § 1 k.k.w. zezwala – i to zarówno z urzędu, jak i z inicjatywy stron - na zmianę lub uchylenie, także formalnie prawomocnego już orzeczenia wykonawczego wydanego w trybie tego Kodeksu, i to w każdym czasie, jeżeli tylko ujawnią się nowe lub poprzednio nieznane okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia, to oznacza, iż orzeczenie takie nie jest ostateczne. W konsekwencji elimi- nuje to możliwość występowania o wznowienie w oparciu o podobny po- wód, czyli z powołaniem się na nowe fakty lub dowody, a więc na podsta- wie art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k., bez względu na to, jak kwalifikuje te powody wnioskodawca. Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk. Sąd Najwyższy w sprawie Stanisława R., skazanego z art.178a k.k., o wznowienie postępowania, po rozpoznaniu w Izbie Karnej, na posiedze- niu w dniu 4 listopada 2008 r. zażalenia wnioskodawcy na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału II Sądu Najwyższego z dnia 3 września 2008 r., o odmowie przyjęcia wniosku o wznowienie 2 u c h y l i ł zaskarżone zarządzenie i p r z e k a z a ł sprawę Przewodniczą- cemu Wydziału II Sądu Najwyższego do ponownego rozpoznania U Z A S A D N I E N I E Stanisław R., odbywający karę pozbawienia wolności za przestęp- stwa z art. 178a i 244 k.k., wystąpił w dniu 13 czerwca 2008 r. z własnym wnioskiem o wznowienie postępowania, przeprowadzonego wobec niego w trybie art. 117 k.k.w., w przedmiocie zastosowania przymusowego leczenia z uwagi na uzależnienie od alkoholu, które zakończyło się postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia 28 marca 2008 r., utrzymującym w mocy posta- nowienie Sądu Okręgowego, Wydział Penitencjarny, z dnia 31 stycznia 2008, o skierowaniu go na leczenie odwykowe przeciwalkoholowe. W uza- sadnieniu swego wniosku, powołując się na art. 540 k.p.k. podał, że w po- stępowaniu tym dopuszczono się przestępstwa mającego wpływ na treść orzeczenia, przez kłamliwe opinie: lekarską o jego uzależnieniu i psycholo- giczną, że pije od lat 90-tych, a nadto, że nie dołączono lub nie uwzględ- niono należycie niektórych opinii, podnosząc też, że sprawę rozpoznano bez jego udziału, co narusza w ocenie wnioskodawcy art. 439 § 1 k.p.k. – czyli jak należy rozumieć pkt 11 tego przepisu. Wnioskodawcę wezwano zarządzeniem z dnia 15 lipca 2008 r. do uzupełnienia braków pisma odno- śnie do tzw. przymusu adwokackiego oraz opłaty od wniosku, które pokwi- tował on dnia 26 sierpnia 2008 r. Następnie, w dniu 3 września 2008 r. Przewodniczący Wydziału II Sądu Najwyższego odmówił przyjęcia tego wniosku, z uwagi na nieuzupełnienie tych braków w terminie. W zażaleniu na to zarządzenie wnioskodawca podniósł, że brak spo- rządzenia tego wniosku przez adwokata wynika z „utrudnienia kontaktu osobistego i dostępu do mediów”, stąd często korespondencję swą podej- muje „za pośrednictwem osoby (...) zaufanej”, a wyjątkowo to zażalenie 3 kieruje oficjalną drogą „dla zachowania ustawowego terminu 7 dni” oraz że o obrońcę z urzędu prosił już w postępowaniu przez Sądem Okręgowym i go nie otrzymał. Przytaczając argumenty, jak w osobistym wniosku o wznowienie oraz powołując się na orzecznictwo ETPC odnośnie prawa do obrony wnosił „o zajęcie stanowiska” w tej sprawie i „przedłużenie terminu na uzupełnienie wniosku, jeżeli temat jest aktualny i nieodzowny”, jedno- cześnie podnosząc, że termin 7-dniowy jest dla niego niewystarczający, „z racji pośrednictwa osoby zaufanej dla sporządzenia w/w wniosku”. Rozpoznając to zażalenie Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Jak wynika z akt sprawy wnioskodawca pokwitował odbiór zarządze- nia z dnia 15 lipca 2008 r., wzywającego go do uzupełnienia braków for- malnych wniosku, w dniu 26 sierpnia 2008 r., a tak długi okres przekazy- wania tej decyzji był związany z faktem przenoszenia go do innego zakładu karnego. Już jednak w dniu 28 sierpnia 2008 r. przekazał on poprzez Za- kład Karny swoją odpowiedź na to zarządzenie, w której wnosił o zwolnie- nie od opłaty od wniosku oraz ustanowienie mu adwokata z urzędu, gdyż – jak podniósł – „ ze względów finansowych i izolację” nie jest w stanie usta- nowić obrońcy z wyboru, a w grudniu 2007 r. został przez dyrektora Zakła- du Karnego „wycofany (...) z pracy”. Pismo to, ze stemplem pocztowym z datą 1 września 2008 r., dotarło do Sądu Najwyższego dopiero dnia 4 września 2008 r. Powyższe wskazuje, że decyzja wydana w dniu 3 wrze- śnia 2008 r., formalnie prawidłowa, nie uwzględniała jednak występujących w praktyce okresów przekazywania pism przez pocztę, jakie w tej sprawie miały miejsce, i przez to była przedwczesna. Autor wniosku dotrzymał bo- wiem terminu procesowej reakcji na wezwanie sądu, tyle tylko, że z przy- czyn od niego niezależnych i zbytni pośpiech sądu, pismo to dotarło do or- ganu procesowe w dzień po wydaniu zaskarżonego zarządzenia. W piśmie tym wnioskodawca wystąpił o ustanowienie mu obrońcy z urzędu dla speł- nienia wymogu przymusu adwokackiego, wskazując określone argumenty 4 za taką prośbą, jak i przyszłą odnośnie opłaty od wniosku, choć wymagają one jeszcze stosownego sprawdzenia, co do ich zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Mając to na uwadze Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone zarządzenie i przekazał sprawę – tj. kwestię przyjęcia wniosku o wznowienie oraz rozwa- żenia wniosku odnośnie do ustanowienia obrońcy z urzędu, a następnie ewentualnie zwolnienia od opłaty od wniosku – do ponownego rozpoznania Przewodniczącemu Wydziału II Sądu Najwyższego. Na tle tej sprawy pojawia się jednak także kwestia dopuszczalności w ogóle wniosku o wznowienie, w odniesieniu do postępowań prowadzonych w trybie określonym w przepisach Kodeksu karnego wykonawczego, a ta- kiego dotyczy właśnie niniejszy wniosek. Instytucja wznowienia prawomoc- nie zakończonego postępowania jest bowiem uregulowana w Kodeksie po- stępowania karnego, a stosownie do art. 1 § 2 k.k.w. w postępowaniu wy- konawczym stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania kar- nego, ale jedynie w kwestiach nie uregulowanych w Kodeksie karnym wy- konawczym. Tymczasem, Kodeks ten zawiera art. 24, zgodnie z którym; „Jeżeli ujawnią się nowe lub poprzednio nieznane okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia, sąd może w każdym czasie zmienić lub uchylić poprzednie postanowienie” (§ 1). Nie budzi przy tym wątpliwości, że wskazana reguła wzruszalności orzeczeń wydawanych w trybie i na podstawie Kodeksu kar- nego wykonawczego, dotyczy zwłaszcza orzeczeń prawomocnych (zob. np. S. Pawela: Kodeks karny wykonawczy. Praktyczny komentarz, War- szawa 1999, s.105; T. Szymanowski, Z. Świda: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 1998, s. 64) i nie stanowiąc środka zaskarżenia jest jednak środkiem kontroli, który może być inicjowany przez strony, jak i po- dejmowany przez sąd z urzędu (zob. K. Postulski w: Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 2005, s.168). Instytucja wskazana w art. 24 § 1 k.k.w. odnosi się przy tym do wszystkich orzeczeń 5 wykonawczych, wydanych na podstawie przepisów tego Kodeksu (a więc i wydanych w oparciu o art. 117 k.k.w.), w tym także, gdy ich materialna podstawa jest zawarta w Kodeksie karnym, jeżeli tylko tryb postępowania określają przepisy Kodeksu karnego wykonawczego, ale już nie, jeżeli są to rozstrzygnięcia w kwestiach proceduralnych, wydawane na podstawie przepisów Kodeksu karnego wykonawczego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1996 r., III KRN 1/96, OSNKW 1996, z. 5-6, poz. 26; zob. też K. Postulski, Glosa, OSP 1996, nr 10, poz.158, tenże w: Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks..., op. cit., s.169; T. Szymanowski, Z. Świda: Kodeks..., op. cit., s.54-65). Zasadnie więc w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2003 r. (V KK 241/02, OSNKW 2003, z. 5-6. poz. 49) wskazano, że niedo- puszczalna jest kasacja (podmiotów, o jakich mowa w art. 521 k.p.k.) od prawomocnych postanowień sądu wydawanych w postępowaniu wyko- nawczym w zakresie, w jakim mogą one być korygowane w trybie przewi- dzianym w art. 24 § 1 k.k.w. Unormowane w Kodeksie postępowania kar- nego wznowienie postępowania jest obok kasacji drugim kodeksowym nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia prawomocnych orzeczeń sądu koń- czących postępowanie sądowe. Stosownie do art. 540 k.p.k. jest ono moż- liwe w czterech sytuacjach: a) jeżeli w związku z postępowaniem dopusz- czono się przestępstwa, a istnieje uzasadniona podstawa do przyjęcia, że mogło ono mieć wpływ na treść orzeczenia (§ 1 pkt 1), z tym wszak, że wymaga się wówczas, aby przestępstwo to zostało już stwierdzone pra- womocnym wyrokiem skazującym, chyba że wyrok taki nie może zapaść z uwagi na przeszkody procesowe z art. 17 § 1 pkt 3-11 k.p.k. lub zawiesze- nie procesu, a wnioskodawca powinien wtedy wskazać wyrok skazujący lub orzeczenie o umorzeniu bądź o zawieszeniu postępowania (art. 541 k.p.k.), b) gdy po wydaniu orzeczenia ujawniły się nowe fakty lub dowody nieznane przedtem sądowi, wskazujące na niesłuszne lub zbyt surowe 6 skazanie albo błędne przypisanie oskarżonemu popełnienia czynu (§ 1 pkt 2), c) jeżeli w wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stracił moc lub uległ zmianie przepis będący podstawą skazania lub warunkowego umo- rzenia postępowania (§ 2) oraz d) gdy wynika to z orzeczenia organu mię- dzynarodowego działającego na podstawi umowy ratyfikowanej przez Pol- skę (§ 3). Uwzględniając wskazaną wcześniej „odpowiedniość” stosowania przepisów Kodeksu postępowania karnego na gruncie postępowań przewi- dzianych w prawie karnym wykonawczym, wyraźnie widać podobieństwo między art. 24 § 1 k.k.w. a podstawą wznowieniową z art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. (podaną wyżej w pkt b). Na gruncie poprzedniej kodyfikacji i odpo- wiednika obecnego art. 24 § 1 k.k.w., czyli art. 26 § 1 k.k.w. z 1969 r., w orzecznictwie wskazywano, że Kodeks karny wykonawczy nie reguluje in- stytucji wznowienia postępowania, a art. 26 przewiduje wprawdzie instytu- cję zbliżoną do wznowienia, jednak nie może być uznany za regulujący to zagadnienie w postępowaniu wykonawczym (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1977 r., VII KZP 31/76, OSNKW 1977, z. 4-5, poz. 36; zob. też S. Lelental: Kodeks karny wykonawczy. Komen- tarz, Warszawa 2001, s.115). Już pod rządem obecnie obowiązującego kodeksu wskazuje się wszak, że postanowienie o zmianie lub uchyleniu prawomocnego orzeczenia w stadium wykonawczym w trybie art. 24 § 1 k.k.w. jest podobne do czynności o wznowienie z rozdziału 56 Kodeksu postępowania karnego, gdyż też wymaga ustalenia, o jakie nowe lub po- przednio nieznane okoliczności chodzi, czy są one prawdziwe i czy mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia, a więc czy spowodowałyby wydanie orzeczenia o odmiennej treści (zob. S. Lelental. Kodeks..., op. cit., s.115; zob. też postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 6 lipca 1999 r., II AKz 284/99, KZS 1999, nr 6-7, poz. 50), a ostatnio również, że karno- procesowa instytucja wznowienia postępowania w odniesieniu do posta- 7 nowień wydanych w postępowaniu wykonawczym w oparciu o przepisy Kodeksu karnego wykonawczego, z uwagi na art. 24 § 1 k.k.w., może mieć miejsce tylko w oparciu o art. 540 § 1 pkt 1 oraz § 2 i 3 k.p.k., a nadto art. 542 § 3 k.p.k. (zob. K. Postulski w: Z. Hołda, K. Postulski: Kodeks..., op. cit., s.172; zob. też K. Postulski, Glosa do postanowienia SN z dnia 5 lute- go 2003 r., V KK 241/02, PS 2004, nr 2, s. 159). Wznowienie postępowania jako nadzwyczajny sposób wzruszania prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie dotyczy – tak jak i drugi z tych środków, czyli kasacja – jedynie takich orzeczeń, które z racji swej prawomocności nie mogą być wzruszone w innym trybie, a różnica między obu tymi środkami dotyczy jedynie ich podstaw i kręgu podmiotów uprawnionych do ich wniesienia. Dopóki jednak orzeczenie nie jest w tym rozumieniu ostateczne, to zarówno kasację, jak i wznowienie, w zakresie w jakim brak jest owej jego ostateczności, uznać należy za niedopuszczalne. Jest zaś ono nieostateczne, jeżeli mimo swej prawomocności formalnej może być skorygowane w innej procedurze, w zakresie w jakim może dojść do tej korekty. Skoro art. 24 § 1 k.k.w. zezwala – i to zarówno z urzędu, jak i z inicjatywy stron - na zmianę lub uchylenie, także formalnie prawomoc- nego już orzeczenia wykonawczego wydanego w trybie tego Kodeksu, i to w każdym czasie, jeżeli tylko ujawnią się nowe lub poprzednio nieznane okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia, to oznacza, iż orzeczenie takie nie jest ostateczne. W konsekwencji eliminuje to możliwość występowania o wznowienie w oparciu o podobny powód, czyli z powołaniem się na nowe fakty lub dowody, a więc na podstawie art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k., bez wzglę- du na to jak kwalifikuje owe powody sam wnioskodawca. Wprawdzie w art. 24 § 1 k.k.w. mowa jest jedynie o „nowych lub nie znanych dotąd okolicz- nościach”, a nie o dowodach, ale i one muszą wynikać z jakich dowodów (np. dokumentów), gdyż to w oparciu o nie kształtuje się ustalenia faktycz- ne, także dla podejmowania decyzji w postępowaniach wykonawczych w 8 trybie Kodeksu karnego wykonawczego. Na gruncie instytucji wznowienia postępowania przyjmuje się przy tym, że przez nowe fakty lub dowody ro- zumie się wszelkie nowo ujawnione dowody (fakty), a nie tylko te, o których sąd uprzednio w ogóle nie wiedział, czyli również takie, o których wiedział, lecz z którymi się nie zapoznał i ich nie uwzględnił, chodzi tu bowiem „nie o wiedzę sądu o istnieniu jakiegoś dowodu, lecz treść tego dowodu” (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 1982 r., II KZ 30/82, OSNKW 1982, z. 6, poz. 36 i aprob. A. Murzynowski, Glosa, OSPiKA 1983, nr 4, s.223; zob. też P. Hofnański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępo- wania karnego, Komentarz, Warszawa 2007, t. III, s.304). W konsekwencji „nowe” fakty (lub dowody) w rozumieniu art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k., to także okoliczności „poprzednio nie znane” w rozumieniu art.24 § 1 k.k.w. Wzno- wienie postępowania przeprowadzonego w trybie Kodeksu karnego wyko- nawczego nie jest natomiast wykluczone w oparciu o pozostałe powody wznowienia, stosowane tu odpowiednio, czyli na podstawie art. 540 § 1 pkt 1 i § 2-3 k.p.k. oraz art. 542 § 3 k.p.k. W konsekwencji Przewodniczący Wydziału SN, rozpoznając ponow- nie tę sprawę, czyli kwestię przyjęcia wniosku o wznowienie w kontekście pisma wnioskodawcy z dnia 28 sierpnia 2008 r., powinien też jednak roz- ważyć, czy w świetle powodów podawanych jako podstawa wznowienia wniosek ten jest w ogóle dopuszczalny. Jakakolwiek zmiana zaskarżonego zarządzenia na niekorzyść skarżącego odnośnie podstaw odmowy przyję- cia wniosku jest natomiast niemożliwa w trybie odwoławczym, z uwagi na zakaz reformationis in peius (art. 434 § 1 k.p.k.) oraz zakaz zmiany orze- czenia w takim kierunku poza granicami zarzutów środka odwoławczego (art. 440 k.p.k.). Jedynie wniosek prawnie dopuszczalny powinien dawać asumpt do podejmowania dalszych decyzji odnośnie jego formalnych wy- mogów skuteczności procesowej, gdyż za zbędne uznać należy domaga- nie się od wnioskodawcy dopełnienia np. wymogu przymusu adwokackiego 9 czy uiszczenia opłaty, jeżeli środek zaskarżenia jest, także tylko z uwagi na wskazywane w nim powody jego wnoszenia, prawnie niedopuszczalny. Z drugiej jednak strony tam, gdzie istnieją w tej materii zasadne wątpliwości (tu np. odnośnie podstawy wznowienia z art. 540 § 1 pkt 1 k.p.k.), wynika- jące także z faktu, że wniosek o wznowienie pochodzi od samej strony, a osoba fachowa, która dla zapewnienia procesowej skuteczności powinna go jednak, zgodnie wymogami prawa, sporządzić, może rozwiać wątpliwo- ści w tej materii, można uznać za zasadne także podjęcie decyzji odnośnie powołania takiej osoby z urzędu, jeżeli tylko wykazany zostanie warunek jej ustanowienia, określony w art. 87 § 1 k.p.k. i dopiero później dokonać oce- ny dopuszczalności wniosku, gdy zostanie on w ogóle przez nią sporzą- dzony. Niezależnie od powyższego, z uwagi na zawartą we wniosku wła- snym Stanisława R. informację o rzekomym uchybieniu z art. 439 § 1 k.p.k., ponieważ nie może to być powodem do wznowienia na wniosek strony, lecz powinno być rozważone z urzędu, niezbędne jest odrębne przekazanie tej kwestii na posiedzenie Sądu Najwyższego, jako że nie można jej rozstrzygnąć w trybie niniejszego postępowania odwoławczego. Mając to wszystko na uwadze orzeczono jak na wstępie.