II KKN 436/00

POSTANOWIENIE Z DNIA 11 MAJA 2001 R. II KKN 436/00 Ustawa z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944- 1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz. U. Nr 70, poz. 443 ze zm.) przewiduje obowiązek złożenia oświadczenia o pracy lub służbie w orga- nach bezpieczeństwa państwa, bez względu na rodzaj wykonywanych czynności, zakres obowiązków i okoliczności, w których praca lub służba została podjęta, to jednakże art. 40 ust. 3 ustawy obliguje Sąd Lustracyjny, przed wydaniem postanowienia o skierowaniu oświadczenia do publikacji w „Monitorze Polskim”, do dokonania merytorycznej oceny oświadczenia złożonego przez osobę wymienioną w ustawie co do tego, czy i w jakim charakterze pracowała lub pełniła służbę w organach bezpieczeństwa. Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: A. Deptuła, J. Szewczyk (sprawozdawca). Rzecznik Interesu Publicznego: B. Nizieński. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2001 r., sprawy Zbi- gniewa J., osoby lustrowanej z powodu kasacji, wniesionej przez obrońcę od orzeczenia Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 5 lipca 2000 r., utrzymują- cego w mocy orzeczenie Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 6 stycznia 2000 r. o d d a l i ł kasację (...) 2 U Z A S A D N I E N I E Orzeczeniem z dnia 6 stycznia 2000 r. Sąd Apelacyjny w W., na pod- stawie art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz. U. Nr 70, poz. 443 ze zm.; dalej powoływanej jako „ustawa lustracyjna”), stwierdził, że oświadczenie Zbigniewa J. z dnia 14 grudnia 1998 r. jest niezgodne z prawdą. Sąd Lustracyjny ustalił, że adwokat Zbigniew J. w oświadczeniu złożonym w trybie art. 6 ust. 1 w zw. z art. 40 ust. 1 ustawy lustracyjnej za- taił, że w okresie od dnia 1 marca 1981 r. do dnia 1 września 1983 r. pełnił służbę na stanowisku inspektora w wydziale VIII departamentu III Minister- stwa Spraw Wewnętrznych, czyli w pionie Służby Bezpieczeństwa, w któ- rym departament III był instytucją centralną, pełniącą funkcję jednostki ope- racyjnej, zajmującej się zwalczaniem opozycji. Od przedstawionego orzeczenia odwołanie złożył lustrowany Zbi- gniew J., który rozstrzygnięciu zarzucił: - obrazę przepisów postępowania poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych, a w szczególności zakresu jego obowiązków, jako osoby zajmującej się głównie obsługą legislacyjną, co miało wpływ na treść orzeczenia; - błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, w szczególności przez przyjęcie, że sam fakt przejścia przez niego do pracy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych oznaczał godzenie się na pełnienie służby w jednostkach Służby Bezpieczeństwa. Podnosząc przedstawione zarzuty, Zbigniew J. wniósł o zmianę za- skarżonego orzeczenia przez uznanie, że jego oświadczenie z dnia 14 grudnia 1998 r. było prawdziwe, albo o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. 3 Sąd Apelacyjny w W. po rozpoznaniu odwołania, orzeczeniem z dnia 5 lipca 2000 r., utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie. Kasację od orzeczenia sądu odwoławczego wywiódł obrońca osoby lustrowanej, który zarzucił: - rażącą obrazę przepisów postępowania przez: niewyjaśnienie wszyst- kich istotnych okoliczności faktycznych, a w szczególności zakresu ob- owiązków osoby lustrowanej, i przyjęcie, że o rzeczywistym rodzaju służby świadczą wyłącznie zawarte w aktach osobowych dokumenty, co miało zasadniczy wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia oraz - rażącą obrazę prawa materialnego, tj. art. 1 i art. 30 ust. 1 ustawy lu- stracyjnej w związku z art. 149 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. Nr 30, poz. 179 ze zm.) i art. 131 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Urzędzie Ochrony Państwa (Dz. U. Nr 30, poz. 180 ze zm.) przez całkowite pominięcie elementu zawinienia osoby lustrowanej przy skła- daniu oświadczenia lustracyjnego i przyjęcie przez Sąd Apelacyjny nie- zgodności z prawdą oświadczenia lustrowanego oraz oparcie orzecze- nia na przesłance oznaczającej, że samo przejście przez lustrowanego do pracy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych oznaczało godzenie się na pełnienie służby w jednostkach Służby Bezpieczeństwa, co również miało zasadniczy wpływ na treść orzeczenia. Na podstawie tak sformułowanych zarzutów autor kasacji wniósł o: - zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez uznanie, że oświadczenie osoby lustrowanej – Zbigniewa J. z dnia 14 grudnia 1998 r. było praw- dziwe albo - uchylenie orzeczenia Sądu Apelacyjnego w W. działającego jako sąd drugiej instancji oraz utrzymanego tym orzeczeniem w mocy orzeczenia Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 6 stycznia 2000 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. 4 Uczestniczący w rozprawie kasacyjnej Rzecznik Interesu Publiczne- go wniósł o oddalenie kasacji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie zasługuje na uwzględnienie. Analiza okoliczności sprawy wskazuje na bezzasadność podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów. Co prawda, obrońca zarzucił rażącą obrazę przepisów postępowania karnego, jednakże nie wymienił nawet jednego przepisu naruszonego przez sąd drugiej instancji. Przepis art. 523 § 1 k.p.k. w powiązaniu z tre- ścią art. 526 § 1 k.p.k. zobowiązuje skarżącego do wskazania, jaki przepis prawa został jego zdaniem rażąco naruszony oraz na czym in concreto po- legało to naruszenie (por. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2001, s. 1192). Z uwagi na opisaną nieprawidłowość, Sąd Najwyższy na podstawie analizy treści kasacji przyjął, że jej autor za- rzucił rażące naruszenie przepisu art. 452 § 2 k.p.k. w zw. z art. 170 § 1 pkt 2 k.p.k. przez oddalenie wniosku dowodowego o przesłuchanie w charakte- rze świadka Aleksandra M., w celu wyjaśnienia, że lustrowany w departa- mencie III MSW wykonywał wyłącznie czynność obsługi prawnej w zakre- sie legislacji i nie miał jakiegokolwiek związku z pracą typu operacyjnego, a nadto, iż wydział VIII departamentu III MSW sprawował wyłącznie funkcje wydziału ogólnego. Przedstawiony zarzut jest nietrafny. Postanowieniem z dnia 5 lipca 2000 r. Sąd Apelacyjny w W., działając jako sąd odwoławczy, oddalił wniosek dowodowy o przesłuchanie w charakterze świadka Alek- sandra M., gdyż „zawnioskowany dowód nie ma znaczenia dla rozstrzy- gnięcia sprawy, a okoliczności, na które został zgłoszony świadek, nie są kwestionowane przez Rzecznika Interesu Publicznego”. Rzeczywiście, okoliczności, które miał potwierdzić Aleksander M., nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Ustawa z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944- 5 1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz. U. Nr 70, poz. 443 ze zm.) przewiduje obowiązek złożenia oświadczenia o pracy lub służbie w orga- nach bezpieczeństwa państwa, bez względu na rodzaj wykonywanych czynności, zakres obowiązków i okoliczności, w których praca lub służba została podjęta. Brak zróżnicowania okoliczności pracy lub służby w orga- nach bezpieczeństwa państwa stwarza sytuację nierówności, gdyż nie in- dywidualizuje czynów poszczególnych osób, ale nie jest to jedyny manka- ment ustawy lustracyjnej. Sąd Najwyższy me dysponuje środkami prawny- mi umożliwiającymi usunięcie wspomnianej nierówności podmiotów. Pew- ne zabezpieczenie równego i sprawiedliwego traktowania osób lustrowa- nych zapewnia właściwa interpretacja przepisu art. 40 ust. 3 ustawy lustra- cyjnej, który obliguje Sąd Apelacyjny w W., aby przed wydaniem postano- wienia o skierowaniu oświadczenia o pracy lub służbie w organach bezpie- czeństwa państwa do publikacji w „Monitorze Polskim”, dokonał meryto- rycznej oceny oświadczenia złożonego przez osobę wymienioną w ustawie co do tego, czy i w jakim charakterze pracowała lub pełniła służbę w orga- nach bezpieczeństwa (por. L. Paprzycki: Glosa do postanowienia Trybuna- łu Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2000 r., SK 10/99, Pal. 2001, z. 5-6, s. 220). Ustawodawca ustanowił obowiązek ujawnienia pracy lub służby w or- ganach bezpieczeństwa państwa w sposób niedoskonały, ale Zbigniew J. jako doświadczony prawnik świadomie złożył niezgodne z prawdą oświad- czenie, kiedy napisał, że nie pełnił służby w organach bezpieczeństwa w rozumieniu ustawy lustracyjnej. Przecież na rozprawie, Zbigniew J. wyjaśnił „zdawałem sobie sprawę, czym zajmuje się departament III MSW, będący jednostką Służby Bezpieczeństwa, co do tego nie miałem żadnych wątpli- wości” Nie ma nawet najmniejszych powodów do podważenia wiarygodno- ści przedstawionego fragmentu wyjaśnień lustrowanego. W czasie, kiedy Zbigniew J. pełnił służbę w departamencie III MSW, departament ów speł- 6 niał funkcje jednostki operacyjnej, zajmującej się zwalczaniem opozycji. Była to instytucja centralna Służby Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, działająca także przez podległe jednostki terenowe, to jest wydziały III w Wojewódzkich Komendach MO i referaty III w Powiatowych Komendach MO (art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy lustracyjnej). Lustrowany pełnił służbę w charakterze inspektora wydziału VIII departamentu III MSW na podstawie nominacji. Celem ustawy lustracyjnej jest wyeliminowanie możliwości wykorzy- stania do szantażu wiedzy o faktach dotyczących osób pełniących funkcje publiczne (sprawozdanie stenograficzne ze 102 posiedzenia Sejmu RP, s. 105). Zbigniew J., zatajając fakt krótkiej zresztą służby w Służbie Bezpie- czeństwa, naraził się na taki szantaż. Konkludując, przeważająca część wywodów kasacji, zmierzających do wykazania, iż Zbigniew J. wprawdzie służył w jednostce Służby Bezpie- czeństwa, jednakże nie wykonywał zadań operacyjnych, lecz jedynie czyn- ności obsługi prawnej, w świetle przepisów ustawy lustracyjnej nie ma zna- czenia dla oceny prawnej czynu przypisanego osobie lustrowanej. Także drugi zarzut kasacji, dotyczący rażącej obrazy art. 1 i art. 30 ust. 1 ustawy lustracyjnej, wskazuje, iż obrońca osoby lustrowanej niedo- kładnie zapoznał się z treścią omawianej ustawy. Zgodnie z art. 1 ustawy, sądem właściwym do orzekania o zgodności z prawdą oświadczeń doty- czących pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa jest Sąd Apelacyjny w W. Ten właśnie Sąd orzekał w niniejszej sprawie, w związku z czym nie doszło do rażącej obrazy art. 1 ustawy lustracyjnej. Bezpod- stawny jest również zarzut obrazy art. 30 ust. 1 tej ustawy, gdyż wskazany przepis, z wyjątkiem ostatniego zdania, odnoszącego się do swoistego za- tarcia skazania, nie dotyczy postępowania sądu. Przepis określa bowiem, że prawomocne orzeczenie Sądu, stwierdzając fakt złożenia przez osobę lustrowaną niezgodnego z prawdą oświadczenia, jest równoznaczne z 7 utratą kwalifikacji moralnych niezbędnych do zajmowania funkcji publicz- nych określonych w odpowiednich ustawach. W nawiązaniu do wywodów zawartych w uzasadnieniu kasacji, doty- czących podjęcia przez Zbigniewa J. służby w departamencie III MSW ze względu na konieczność służbowego podporządkowania się rozkazowi, należy stwierdzić, iż stosownie do treści art. 22 ust. 3 wspomnianej ustawy, nie tylko nie zawiera ona warunku dobrowolnego podjęcia pracy lub służby w organach bezpieczeństwa, ale nawet działanie pod przymusem w oba- wie utraty życia lub zdrowia przez osobę lustrowaną lub osoby dla niej naj- bliższe nie zwalnia z obowiązku ujawnienia faktu pracy lub służby, przy czym fakt działania pod wspomnianym rodzajem przymusu podawany jest w orzeczeniu Sądu Lustracyjnego. Skoro tak, to prawnie obojętna jest eks- ponowana w kasacji okoliczność, że Zbigniew J. wykonał rozkaz przenie- sienia do służby w departamencie III MSW z obawy, że w razie sprzeciwu zostaną wobec niego i jego żony zastosowane sankcje dyscyplinarne ze zwolnieniem z pracy włącznie. Jak już wspomniano, nawet zagrożenie dla życia i zdrowia lustrowanego i jego najbliższych jako powód podjęcia pracy lub służby w organach bezpieczeństwa nie zwalnia od złożenia zgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego. Zupełnym nieporozumieniem jest po- woływanie się autora kasacji na wykładnię stosownych przepisów ustawy lustracyjnej, dokonaną przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 30 października 1997 r., I KZP 32/97 (Wok. 1998, z. 1, s. 18). W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy wyjaśnił, że odbycie przeszkolenia wojskowego przez absolwenta szkoły wyższej w jednostce Wojskowej Służby Wewnętrznej nie podlega ujawnieniu na podstawie przepisów ustawy lustracyjnej, gdyż absolwenci szkół wyższych odbywali służbę wojskową nakazaną ustawą. Natomiast praca lub służba w organach bezpieczeństwa państwa wykony- wana była na podstawie aktu nominacji lub umowy o pracę. Lustrowany Zbigniew J. służył w departamencie III MSW na podstawie nominacji, a nie 8 ustawowego obowiązku służby w jednostkach organizacyjnych Minister- stwa Spraw Wewnętrznych. W końcu nie może zmienić oceny prawnej za- chowania lustrowanego fakt, iż na skutek zaniedbań organizacyjnych Zbi- gniew J. otrzymał świadectwo pracy, z którego treści wynika, iż w okresie od dnia 1 marca 1976 r. do dnia 15 kwietnia 1991 r. pracował w charakte- rze policjanta.