II KK 96/07

WYROK Z DNIA 21 SIERPNIA 2007 R. II KK 96/07 Racjonalizacja kary orzekanej jako kara łączna w wyroku łącznym nie musi być rozumiana wyłącznie jako łagodzenie i mieć zatem charakter jed- nokierunkowy. Przewodniczący: sędzia SN E. Sadzik. Sędziowie SN: M. Buliński (sprawozdawca), H. Gordon–Krakowska. Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz. Sąd Najwyższy w sprawie wyroku łącznego, dotyczącego skazanego Marka C., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 21 sierpnia 2007 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego od wyroku łącznego Sądu Rejonowego w P. z dnia 15września 2005 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok w częściach określonych w pkt II b i c oraz o d d a l i ł kasację w części dotyczącej pkt II a zaskarżonego wyroku jako oczywiście bezzasadną (...). Z u z a s a d n i e n i a : Sąd Rejonowy w P. wyrokiem łącznym z dnia 15 września 2005 r., orzekając na wniosek skazanego Marka C.: 2 I. rozwiązał karę łączną orzeczoną wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 25 sierpnia 1994 r.; II. na podstawie art. 85 k.k., art. 86 § 1 i 2 k.k., art. 569 § 1 k.p.k. wymie- nione wyroki: a) Sądu Rejonowego w G. z dnia 21 czerwca 1991 r., skazującego za przestępstwo z art. 203 § 1 d.k.k. w zw. z art. 60 § 1 d.k.k. popełnione w dniu 22 marca 1990 r. na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz karę grzywny w kwocie 1 000 000 zł; - Sądu Rejonowego w S. z dnia 12 czerwca 1991 r., skazującego za przestępstwo z art. 208 d.k.k. w zw. z art. 60 § 1 d.k.k. popełnione w dniu 2 czerwca 1990 r. na karę 2 lat pozbawienia wolności oraz karę grzywny w kwocie 500 000 zł; - Sądu Rejonowego w G. z dnia 8 lipca 1992 r., skazującego za prze- stępstwo z art. 186 § 1 d.k.k. popełnione w okresie od września 1989 r. do dnia 14 lutego 1991 r. na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności; - Sądu Rejonowego w E. z dnia 3 października 1996 r., skazującego za przestępstwo z art. 208 d.k.k. popełnione w dniu 27 stycznia 1991 r. na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności; połączył i wymierzył skazanemu Markowi C. karę łączną 5 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz karę łączna grzywny w wysokości 550 zł; b) Sądu Rejonowego w W. z dnia 25 lutego 2000 r., skazującego za przestępstwo z art. 310 § 2 k.k. i art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. popełnione w dniu 16 stycznia 1998 r., na karę roku i 6 miesięcy pozba- wienia wolności; - Sądu Rejonowego w W. z dnia 30 maja 2001 r., skazującego za przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 310 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełnione w dniu 28 kwietnia 2000 r. na karę 2 lat i 2 miesięcy pozbawienia wolności, którą wy- 3 rokiem Sądu Okręgowego w W. z dnia 22 stycznia 2002 r. zmieniono na karę roku i 10 miesięcy pozbawienia wolności; połączył i wymierzył skazanemu Markowi C. karę łączną 3 lat pozbawienia wolności; c) Sądu Rejonowego w G. z dnia 10 grudnia 2003 r., skazującego za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 310 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. popełnione w dniu 9 marca 2000 r., na karę roku pozbawienia wolno- ści; - Sądu Rejonowego w P. z dnia 17 września 2004 r., skazującego za przestępstwo z art. 310 § 2 k.k. w zb. z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 8 lutego 2000 r., na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności; połączył i wymierzył skazanemu markowi C. karę łączną 2 lat i 2 miesięcy pozbawienia wolności. Podkreślić należy, że wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego w G. z dnia 25 sierpnia 1994 r. (o którym mowa w przedmiotowym wyroku w pkt I) połączono kary orzeczone w wyrokach Sądu Rejonowego w G. z dnia 21 czerwca 1991 r., Sądu Rejonowego w S. z dnia 12 czerwca 1991 r. i Sądu Rejonowego w G. z dnia 8 lipca 1992 r. i orzeczono wobec skazanego Marka C. karę łączną 3 lat pozbawienia wolności oraz karę łączną grzywny w kwocie 1 000 000 zł. Wyrok łączny Sądu Rejonowego w P. z dnia 15 września 2005 r. (prawomocny od dnia 3 października 2005 r.) zaskarżony został w całości kasacją wniesioną, na podstawie art. 521 k.p.k., przez Prokuratora Gene- ralnego na korzyść skazanego. W kasacji podniesiono zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia przepisów prawa pro- cesowego i materialnego, a mianowicie: - art. 575 § 1 k.p.k., polegającego na nieuwzględnieniu w wyroku łącznym granic kary łącznej pozbawienia wolności określonych na mocy poprzed- 4 niego prawomocnego wyroku łącznego Sądu Rejonowego w G. z dnia 25 sierpnia 1994 r., - art. 85 k.k., polegającego na połączeniu w pkt II b wyroku łącznego kar jednostkowych, co do połączenia których nie było warunków, albowiem czyn, za który Marek C. został skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w W. z dnia 30 maja 2001 r., popełniony został po wydaniu pierwszego z orze- czeń połączonych w tym punkcie tj. wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 25 lutego 2000 r., a mógł zostać połączony ze skazaniami, które połączono w pkt II c orzeczenia. W oparciu o to skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w P. Na rozprawie przez Sądem Najwyższym prokurator Prokuratury Kra- jowej poparł złożoną kasację. W tej sytuacji Sąd Najwyższy zważył, co następuje. W zarzucie pierwszym kasacji wskazano wprawdzie przepis art. 575 § 1 k.p.k., jako normę, której nie respektował Sąd orzekający w niniejszej sprawie, w uzasadnieniu kasacji przywołano także przepis art. 85 k.k., jako naruszony działaniem sądu, a w szczególności zarzucono orzeczeniu sądu meriti wymierzenie kary łącznej przekraczającej górną granicę wymiaru ka- ry łącznej w przedmiotowej sprawie (art. 86 § 1 k.k.). Nie sprecyzowano jednakże w jaki sposób naruszono treść przywołanych przepisów. Artykuł 575 § 1 k.p.k. (cytowany w kasacji) stanowi: „jeżeli po wyda- niu wyroku łącznego zachodzi potrzeba wydania nowego wyroku łącznego, z chwilą jego wydania poprzedni wyrok łączny traci moc“. Artykuł 85 k.k. stanowi: „Jeżeli sprawca popełnił dwa lub więcej prze- stępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny, co do któregokolwiek z tych przestępstw i wymierzono za nie kary tego samego rodzaju albo inne podlegające łączeniu, sąd orzeka karę łączną, biorąc za podstawę kary z osobna wymierzone za zbiegające się przestępstwa”. 5 Art. 86 § 1 k.k. stanowi „Sąd wymierza karę łączną w granicach od najwyższej z kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa do ich sumy ...”. Skarżący wiedząc, że zaskarżony wyrok nie narusza żadnego z po- wołanych wyżej przepisów (art. 575 § 1 k.p.k., art. 85 k.k., art. 86 § 1 k.k.), rzeczywistą podstawą podniesionego zarzutu uczynił, o czym przekonuje uzasadnienie kasacji, nie przepis prawa procesowego czy materialnego, lecz wyrażany w doktrynie i judykaturze pogląd, stanowiący interpretację art. 86 § 1 k.k. Prokurator Generalny twierdzi przecież, że uchybienie Sądu orzeka- jącego polegało na nieuwzględnieniu poglądu, iż uprzednio orzeczone kary łączne nie są pozbawione znaczenia ze względu na stan powagi rzeczy osądzonej, czy też pozostawienie „śladu” poprzedniej kary łącznej, istotne- go dla kształtowania w wyroku łącznym nowych granic kary łącznej, a sąd oparł swe orzeczenie na poglądzie, że wydając wyrok łączny nie jest zwią- zany wymierzoną w poszczególnej sprawie karą łączną. Nie ma żadnych wątpliwości, że Sąd orzekający w pkt IIa wyroku uwzględnił zarówno zawarty w art. 85 k.k. nakaz wzięcia za podstawę kary z osobna wymierzone za zbiegające się przestępstwa, jak i obowiązek wymierzenia kary łącznej zgodnie z regułą określoną w art. 86 § 1 k.k., a więc w granicach od najwyższej z kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa do ich sumy. Bezsporne jest też to, że oba te przepisy stanowią materialną pod- stawę orzekania kary łącznej, zarówno w przypadku jednoczesnego orze- kania, jak i w wypadku orzekania jej w wyroku łącznym. Ustawodawca nie unormował odrębnie kwestii orzekania kary łącznej w wyroku łącznym. Mi- mo oczywistej możliwości nie uzupełnił treści art. 85 k.k. czy 86 § 1 k.k., tak by przy orzekaniu kary łącznej w wyroku łącznym sąd brał za podstawę, w miejsce kar jednostkowych wymierzanych za zbiegające się przestępstwa, 6 kary łączne, jeżeli zostały orzeczone w poszczególnych sprawach. Jedno- znaczne językowo brzmienie przytoczonego wyżej fragmentu art. 86 § 1 k.k. (przy braku odmiennej regulacji) zobowiązywało sąd do rozwiązania kary łącznej orzeczonej w uprzednim wyroku łącznym i wymierzenie nowej kary łącznej w granicach od najsurowszej z kar jednostkowych orzeczo- nych tymi wyrokami do sumy kar orzeczonych za poszczególne przestęp- stwa. Zatem w przedmiotowej sprawie (w zakresie pkt IIa wyroku) sąd miał możliwość orzeczenia kary łącznej pozbawienia wolności w każdym wymia- rze mieszczącym się w granicach od 2 lat do 5 lat i 10 miesięcy a nie od 3 lat do 4 lat i 6 miesięcy, jak wynikałoby z respektowania ustalonej uprzed- nio kary łącznej (w wyroku łącznym Sądu Rejonowego w G. z 25 sierpnia 1994 r.). Wymaganie, aby łączeniu podlegały kary wymierzone za poszcze- gólne przestępstwa a nie kary wymierzone w poszczególnych sprawach (w tym w uprzednio wydanym wyroku łącznym), odniesione zarówno do orze- kania jednoczesnego, jak i orzekania w wyroku łącznym, przesądza o ko- nieczności rozwiązania wymierzonej uprzednio kary łącznej. Rozwiązanie zaś kary łącznej nie może prowadzić do skutków prawnych o przeciwstaw- nym znaczeniu, z jednej strony do unicestwienia orzeczenia ustalającego wymiar kary łącznej i jednocześnie z drugiej strony do faktycznego zacho- wania, wiążącego znaczenia sposobu wymierzenia rozwiązanej kary łącz- nej uprzednio orzeczonej. Zaakceptowanie takiego poglądu prowadziłoby wprost do naruszenia prawa materialnego (art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k.), a rozwiązanie orzeczonej uprzednio kary łącznej byłoby zabiegiem zbędnym, skoro faktycznie karę łączną wymierzonoby w wyroku łącznym na podsta- wie kar wymierzonych w poszczególnych sprawach, a nie za poszczególne przestępstwa, jak stanowi art. 86 § 1 k.k. (por. postanowienie Sądu Naj- wyższego z dnia 4 lipca 2007 r., V KK 419/06, niepubl.). Niezasadne jest zatem twierdzenie skarżącego, że Sąd naruszył art. 575 § 1 k.p.k., gdyż 7 zgodnie z tym przepisem Sąd w pkt I nowego wyroku rozwiązał karę łączną orzeczoną wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego w G. z dnia 25 sierpnia 1994 r., orzekając nową karę łączną postąpił zgodnie z art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k., biorąc za podstawę wymiaru kary łącznej, kary wymierzone z a poszczególne przestępstwa. Niezasadność podniesionego zarzutu jest oczywista. Jednakże ze względu na treść argumentacji tego zarzutu zawartej w uzasadnieniu kasacji należało odnieść się do poglądu, zgodnie z którym przesłanki natury humanitarnej wymagają złagodzenia skutków stosowania kodeksowej zasady ustalania granic wymiaru kary łącznej w wyroku łącz- nym. Istotnie, w orzecznictwie Sądu Najwyższego w okresie obowiązywa- nia Kodeksu Karnego z 1969 r. wyrażano zapatrywanie, że kara łączna orzeczona w wyroku łącznym nie może stwarzać dolegliwości większej od tej, jaka wiązałaby się z kolejnym wykonywaniem poszczególnych wyroków podlegających łączeniu. W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2000 r. (III KKN 340/00, Lex 51106) wskazano na zasadność tego zapatrywania także w stanie prawnym określonym przepisami Kodek- su Karnego z 1997 r. (podobnie w wyroku Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2004 r., V KK 50/04, Lex 109520 i w postanowieniu z dnia 4 listopada 2003 r., V KK 233/03, OSNKW 2004, z. 1, poz. 6). Poglądy te sprowadzają się do aksjologicznie umotywowanej tezy, zgodnie z którą istotą ustawowego rozwiązania sposobu łączenia kar jed- nostkowych jest zapewnienie skazanemu, w drodze odpowiedniego obni- żenia wymiaru kary, korzystnego ukształtowania kary łącznej. Można do- mniemywać, że przyczyną formułowania tej tezy jest przekonanie, iż prawi- dłowe stosowanie art. 86 § 1 k.k. wymaga przypisania mu, jako ratio legis, działania na korzyść skazanego. Jest to jednak próba przydania normie zawartej w tym przepisie znaczenia, jakiego w rzeczywistości nie posiada. 8 Nie wynika ono bowiem z samego jedynie faktu ustalenia w tym przepisie określonych granic wymiaru kary łącznej. Rozwiązanie polegające na za- pewnieniu stosującemu prawo swobody w zakresie wymiaru kary łącznej w granicach określonych w art. 86 § 1 k.k. jest niewątpliwie wyrazem apro- bowanej przez ustawodawcę aksjologii. Pozwala, w przeciwieństwie do niektórych współczesnych rozwiązań, na wymiar kary w przedziale od ab- sorpcji do kumulacji. Nie jest to zatem rozwiązanie przyjmujące jako obo- wiązujący system absorpcji czy asperacji, a więc rozwiązania wyłącznie korzystne dla skazanego. Jakkolwiek w przeważającej liczbie wypadków oznacza to w praktyce ustalenie wymiaru kary łącznej w rozmiarze korzyst- nym dla skazanego, bo niższym od sumy kar, to nie z tego przecież powo- du, że obowiązuje jakaś norma nakazująca odjęcie od sumy kar określonej jej części, lecz z powodu stosowania ustalonych dyrektyw i zasad wymiaru kary. Zauważyć przy tym należy, że art. 86 § 1 k.k. nie wyklucza możliwo- ści wymiaru kary łącznej według zasady kumulacji, co stoi w sprzeczności z tezą, iż istnieje ustawowe wymaganie orzekania kary łącznej w sposób ko- rzystny dla skazanego. Możliwości indywidualizowania kary łącznej nie do- znają zatem innych ograniczeń niż określone w ustawie granice wymiaru kary. Z tego powodu obowiązkiem sądu jest stosowanie ogólnych dyrektyw i zasad wymiaru kary, z uwzględnieniem całokształtu czynów przestępnych i przedmiotowo-podmiotowych relacji łączących te czyny. Dlatego wymie- rzenie in concreto kary łącznej przy stosowaniu zasady kumulacji, uzasad- nione rezultatem dokonanych ocen, nie jest sprzeczne z prawem ani z ak- sjologią ustawy. Nie ma zatem żadnych podstaw do zaakceptowania tezy, że „granice nowej kary łącznej wyznaczają także poprzednie kary łączne”. Nie do przy- jęcia jest przecież stan, w którym obok ustawowych granic kary łącznej, równoważne prawnie, a nawet istotniejsze, są również inne pozaustawowe granice wymiaru kary. Nie jest też w ogóle prawdą, że taka wykładnia art. 9 86 § 1 k.k. jest działaniem na korzyść skazanego. Respektowanie orzeczo- nych uprzednio kar łącznych jako granic wymiaru nowej kary łącznej w wy- roku łącznym, w przeważającej liczbie wypadków (także w przedmiotowej sprawie) oznaczałoby podwyższenie dolnej granicy wymiaru tej kary (a więc działanie takiej reguły na niekorzyść skazanego) oraz wydatne obni- żenie górnej granicy – w obu przypadkach sprzeczne z postanowieniami art. 86 § 1 k.k. W wypadku górnej granicy oznaczałoby to w praktyce po- nowne złagodzenie kary, skoro złagodzenie wynikające z uprzedniego orzeczenia kary łącznej wpływało na ustalenie górnej granicy wymiaru kary łącznej w wyroku łącznym. Nie sposób zaakceptować tezy, że racjonaliza- cja kary orzekanej jako kara łączna w wyroku łącznym musi być rozumiana wyłącznie jako łagodzenie i mieć zatem charakter jednokierunkowy. W nie- których wypadkach, uwzględnienie okoliczności, które nie mogły być wcze- śniej przedmiotem oceny sądu (liczba popełnionych przestępstw, ich rodzaj i łączące je relacje przedmiotowo-podmiotowe) prowadzić może – w wyniku stosowania dyrektyw prewencji szczególnej i ogólnej – do potrzeby orze- czenia w wyroku łącznym kary łącznej surowszej od tej, jaka wynikałaby z sumy wymierzonych uprzednio kar, wyliczonej z pominięciem kar jednost- kowych objętych karą (karami) łączną. Nie ma przekonujących argumentów podważających racjonalność takiego orzeczenia, podobnie jak nieupraw- niony jest pogląd, że jest ono pozbawione podstawy prawnej. Dodać nale- ży, że wydanie wyroku łącznego (po stwierdzeniu istnienia ustawowych przesłanek) jest obowiązkiem sądu. Sposób wykonania tego obowiązku uregulowany jest ustawowo, a zasady wymiaru kary łącznej pozostają nie- zmienne, niezależnie od tego, czy postępowanie o wydanie wyroku łącz- nego wszczęte zostało z urzędu, czy też na wniosek skazanego. W tezie i w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2005 r. (I KZP 36/04, OSNKW 2005, z. 2, poz. 13) mającej moc zasady prawnej, wskazano, że Sąd nie ma „swobody w doborze wyroków 10 podlegających łączeniu, a w istocie kar jednostkowych wymierzonych nimi za poszczególne przestępstwa”. Podstawą stanowiska wyrażonego w tej uchwale jest pogląd, który – w płaszczyźnie art. 85 k.k. – kwestionuje za- sadność dominującego poprzednio w orzecznictwie i w doktrynie kryterium najkorzystniejszego dla skazanego zbiegu kar podlegających łączeniu w wyroku łącznym. Odstąpienie od interpretacji „konfiguracyjnej”, działającej na korzyść skazanego, na rzecz restryktywnej, gramatycznej wykładni pra- wa materialnego (art. 85 k.k.), jest zdaniem Sądu Najwyższego „stosowa- niem prawa zgodnie z wymaganiem tej ustawy, a przyjęcie innej zasady, wymagałoby interwencji ustawodawcy”. Zauważyć należy, że w powyższej uchwale Sąd Najwyższy poglądo- wi w orzekaniu kary łącznej na korzyść skazanego przeciwstawia rezultat wykładni gramatycznej, jednoznaczny językowo stan regulacji prawnej.