II KK 80/05

POSTANOWIENIE Z DNIA 3 STYCZNIA 2006 R. II KK 80/05 Ustalenie zamiaru spowodowania przez sprawcę jakiegokolwiek in- nego uszczerbku na zdrowiu pokrzywdzonego niż ten określony w art. 156 § 1 k.k. (tj. uszczerbek ciężki) i jednocześnie nieumyślne spowodowanie śmierci pokrzywdzonego, na gruncie Kodeksu karnego z 1997 r. podlega ocenie z punktu widzenia kumulatywnego zbiegu przepisów, w tym także zbiegu pomijalnego. Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki. Sędziowie SN: A. Deptuła (sprawozdawca), J. Dołhy. Prokurator Prokuratury Krajowej: M. Wilkosz-Śliwa. Sąd Najwyższy w sprawie Daniela D. skazanego z art. 155 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 3 stycznia 2006 r., kasacji wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich, na niekorzyść skazanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 15 września 2004 r., zmieniają- cego wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 29 kwietnia 2004 r. o d d a l i ł kasację. (...) U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem Sądu Okręgowego w P. z dnia 29 kwietnia 2004 r. Daniel D. uznany został za winnego tego, że w dniu 19 czerwca 2003 r. w S., ści- skając głowę Dominika Z. swoimi kolanami, a następnie poprzez nagłe jej odgięcie i rozciągnięcie tętnic szyjnych wspólnych, działając w zamiarze 2 ewentualnym sprowadzenia choroby zazwyczaj zagrażającej życiu, mając ograniczoną w stopniu znacznym możliwość rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem, spowodował u Dominika Z. podraż- nienie receptorów nerwu błędnego w zatokach tętnic szyjnych, skutkiem tego wywołał u niego niewydolność krążeniowo – oddechową pochodzenia ośrodkowego spowodowaną masywnym rozmiękaniem całego mózgu w następstwie jego niedotlenienia, co skutkowało zgonem pokrzywdzonego w dniu 8 lipca 2003 r., i za to skazany na podstawie art. 156 § 3 k.k. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.k. na karę 4 lat pozbawienia wolności. Na podstawie art. 46 § 1 k.k. zasądzono też na rzecz oskarżycieli posiłkowych 10 000 zł tytułem zwrotu kosztów naprawienia szkody w części. Wyrok ten zaskarżyli oskarżyciele posiłkowi i obrońca oskarżonego. Obrońca zarzucił obrazę przepisów postępowania, błąd w ustale- niach faktycznych, a „w następstwie powyższego obrazę prawa material- nego polegającą na przyjęciu, iż oskarżony dopuścił się czynu określonego w art. 156 § 1 i 3 k.k. aczkolwiek brak jest podstaw do przypisania Danie- lowi D. umyślnego spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu Domi- nika Z. ...” oraz obrazę art. 46 § 1 k.k. W apelacji obrońca wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez za- kwalifikowanie czynu oskarżonego jako występku z art. 217 § 1 k.k. Z kolei oskarżyciele posiłkowi zarzucili obrazę przepisów postępowa- nia, błąd w ustaleniach faktycznych oraz rażącą niewspółmierność kary wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do po- nownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji, względnie o wymie- rzenie oskarżonemu kary znacznie surowszej. Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem z dnia 15 września 2004 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że Daniela D. uznał za winnego tego, że w dniu 19 czerwca 2003 r. w S., nieumyślnie spowodował śmierć Dominika Z. w ten sposób, że doprowadził swym zachowaniem do upadku Dominika 3 Z., a następnie do ucisku na narządy krążeniowo – oddechowe, który to ucisk wywołał u pokrzywdzonego niewydolność krążeniowo – oddechową, niedotlenienie i rozmiękanie mózgu, co w dniu 8 lipca 2003 r. doprowadziło do zgonu Dominika Z., przy czym w chwili popełnienia tego czynu miał ograniczoną w stopniu znacznym zdolność rozpoznania czynu i pokiero- wania swoim postępowaniem, i za to na podstawie art. 155 k.k. skazał go na karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności. W pozostałej części wyrok Sądu Okręgowego w P. utrzymany został w mocy. Kasację na niekorzyść Daniela D. wniósł Rzecznik Praw Obywatel- skich – zarzucając: 1. rażące naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 155 k.k. i art. 9 § 2 i 3 k.k., polegające na przyjęciu przez Sąd Apelacyjny w W. błędnej kwalifikacji prawnej czynu oskarżonego Daniela D. poprzez uznanie, iż oskarżony swoim postępo- waniem wyczerpał znamiona przestępstwa z art. 155 k.k. w zw. z art. 31 § 2 k.k., co w konsekwencji doprowadziło do zmiany wyroku Sądu Okręgowego w P. i wymierzenia oskarżonemu niższej kary; 2. rażące naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 457 § 3 k.p.k., polegające na tym, iż do- konując zmiany orzeczenia sądu pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny nie odniósł się z należytą wnikliwością do szczegółowych rozważań sądu pierwszej instancji w kwestii spowodowania przez oskarżonego umyśl- nego uszkodzenia ciała i choroby realnie zagrażającej życiu ofiary z nieumyślnym następstwem w postaci śmierci oraz nie przedstawił wła- snych rozważań w tym zakresie, które wyjaśniałyby dokonaną odmienną ocenę przyjętej kwalifikacji z art. 155 k.k. W kasacji sformułowany został wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w W. do ponownego rozpoznania. 4 Rozpoznając kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Ocenę zasadności kasacji poprzedzić trzeba przytoczeniem powo- dów, którymi kierował się Sąd Apelacyjny dokonując zmiany (bez wątpienia istotnej) wyroku sądu pierwszej instancji. Wystąpienie Rzecznika Praw Obywatelskich skierowane jest wszakże przeciwko stanowisku Sądu Ape- lacyjnego z równoczesną afirmacją poglądu sądu pierwszej instancji. Otóż Sąd Apelacyjny uznał za zasadny, wysunięty przez obrońcę oskarżonego zarzut błędu w ustaleniach faktycznych stwierdzając, że sąd pierwszej instancji błędnie ocenił materiał dowodowy – „wyciągając z niego nieuprawnione, zbyt daleko idące wnioski”. Sąd ten wywiódł, że Sąd Okrę- gowy „nie dysponował jakimkolwiek dowodem pozwalającym na ustalenie, że oskarżony działając umyślnie i w zamiarze spowodowania skutków z art. 156 § 1 k.k., nagle odgiął głowę pokrzywdzonego, które to działanie zapo- czątkowało w ustalonym przez biegłych mechanizmie, ciężki uszczerbek na zdrowiu Dominika Z., a w jego następstwie śmierć pokrzywdzonego”. Tym samym Sąd Apelacyjny za dowolne uznał ustalenie, że oskarżony wykonał „ruch (zespół ruchów) polegający na gwałtownym zgięciu głowy pokrzyw- dzonego dążąc do realizacji wyobrażonego celu – spowodowania ciężkie- go uszczerbku na jego zdrowiu”. Analizując z kolei opinię biegłych dla usta- lenia mechanizmu powstania niewydolności krążeniowo – oddechowej, niedotlenienia i rozmiękania mózgu, Sąd Apelacyjny stwierdził, że skutki te mogły powstać w wyniku upadku do rowu pokrzywdzonego (razem wpadli do rowu) i tam oskarżony przygniótł go, a nogi miał pod ciałem pokrzyw- dzonego i siedział mu na głowie”. W konkluzji Sąd Apelacyjny uznał, że przypisanie oskarżonemu popełnienia czynu z art. 156 § 1 k.k., którego na- stępstwem była śmierć Dominika Z. jest dowolne, właściwą natomiast oce- nę prawną czynu oskarżonego wyraża przepis art. 155 k.k. Odnosząc się wyłącznie do stanowiska Sądu Apelacyjnego, z wyraź- ną przy tym afirmacją rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, Rzecznik 5 Praw Obywatelskich posługuje się argumentacją stanowiącą wyraźny re- fleks koncepcji tzn. zamiaru ogólnego. W uzasadnieniu zarzutu obrazy prawa materialnego stwierdza się w kasacji, że „przyjęcie kwalifikacji nieu- myślnego spowodowania śmierci z art. 155 k.k. może nastąpić jedynie w przypadku, gdy sprawca nie godząc się na śmierć ofiary, ani też na popeł- nienie w stosunku do niej jakiegokolwiek (podkreślenie SN) innego prze- stępstwa przeciwko życiu i zdrowiu, na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach dopuścił do śmierci człowieka”. I da- lej „w sytuacji, gdy sprawca podejmuje działania zmierzające do spowodo- wania uszczerbku na zdrowiu innej osoby, to jego postępowanie musi być ocenione przez pryzmat możliwości przewidywania powstania skutków – uszkodzeń ciała”. Aprobata Rzecznika Praw Obywatelskich dla stanowiska sądu pierwszej instancji dokonuje się już wyraźnie przez podkreślenie, że sąd ten „rozważania odnoszące się do oceny zachowania oskarżonego w zakresie umyślności i nieumyślności” uzasadniał „szczegółowo analizując kwestię tzw. zamiaru ogólnego, które to rozważania doprowadziły do traf- nego zakwalifikowania czynu”. Oceniając wywody zawarte w kasacji, Sąd Najwyższy uważa za sto- sowne stwierdzić, co następuje. Rzeczywiście pojęcie tzw. zamiaru ogólnego funkcjonuje w obrębie przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu. Jeśli sięgnąć do historii, to w uza- sadnieniu projektu Komisji Kodyfikacyjnej opracowującej Kodeks karny z 1932 r. stwierdzano, że w przypadku uszkodzenia ciała przyjmuje się nie tylko skutek bezpośrednio zamierzony przez sprawcę, ale także ogólny charakter zamierzenia przestępczego (zły zamiar nieokreślony) a wówczas zakwalifikowanie czynu następuje na podstawie obiektywnego skutku wy- nikającego z zachowania sprawcy. Przyjmowano zatem, że dla kwalifikacji prawnej decydujące jest, aby sprawca spowodował jakiekolwiek uszkodze- nie ciała, za stopień zaś wywołanego skutku sprawca odpowiada w zależ- 6 ności od tego, co obiektywnie z jego zachowania wynikło. Metoda taka niewątpliwie ułatwiała praktykę, pozwalała bowiem wybrnąć z dylematów związanych z oceną strony podmiotowej zarzucanego oskarżonemu prze- stępstwa przeciwko życiu i zdrowiu. Później, pod rządem Kodeksu karnego z 1969 r. zarówno w orzecznictwie, jak i w nauce wyrażano pogląd na rzecz możliwości kwalifikowania uszkodzeń ciała według tzw. zamiaru ogólnego. Rzecz jednak w tym, że pogląd ten nie był bynajmniej dominują- cy, miał licznych przeciwników, którzy wskazywali na jego kontrowersyj- ność, a warto też wskazać, że nawet ci z przedstawicieli doktryny, którzy dopuszczali możliwość funkcjonowania zamiaru ogólnego w obrębie prze- stępstw przeciwko życiu i zdrowiu, dostrzegali słabości tej koncepcji. Przy- kładem może być tu W. Wolter (p. Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 1973, s. 459, a także: Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973, s. 134 – 135). Wysuwane zaś argumenty przeciwko koncepcji zamiaru ogólnego były nader ważkie. Wskazywano, że na gruncie prawa karnego rzeczą fun- damentalną jest zasada subiektywizacji odpowiedzialności karnej, z którą tzw. zamiar ogólny nie da się pogodzić, jest wręcz jej zaprzeczeniem. Cho- dzi wszakże o określenie rzeczywistych przeżyć psychicznych sprawcy w chwili popełnienie przestępstwa, co przy winie umyślnej oznacza, że świa- domość sprawcy obejmować musi wszystkie okoliczności faktyczne odpo- wiadające zespołowi ustawowych znamion czynu zabronionego. Wystąpienie Rzecznika Praw Obywatelskich w tej sprawie świadczy, że stanowisko wyrażone w piśmiennictwie, iż zamiar ogólny został odrzu- cony zarówno w nauce, jak i orzecznictwie (G. Rejman: K.K. część ogólna Komentarz, 1999, s. 437), czy też, że „traci na aktualności pojęcie zamiaru ogólnego” (A. Wąsek: K.K. Komentarz, tom I, 1999, s. 103) jest zbyt opty- mistyczne. Oznacza wszakże noles volens opowiedzenie się na rzecz do- mniemania winy umyślnej spowodowania przez oskarżonego nie jakiego- kolwiek lecz wręcz ciężkiego uszczerbku na zdrowiu Dominika Z., bowiem 7 tylko taki uszczerbek pozwalałby na zakwalifikowanie czynu Daniela D. z § 3 art. 156 k.k. Ustalenia przyjęte w tej sprawie przez Sąd Apelacyjny, którym skar- żący nie zarzucił dowolności czynienia ich z obrazą art. 4 czy też art. 7 k.p.k., art. 92 k.p.k. czy wreszcie art. 410 k.p.k., nie dają wystarczająco sil- nych dowodowo podstaw, że „intensywność i sposób działania oskarżone- go oraz organy ciała, które atakował” on – tak jak to ujęto w kasacji – świadczą o tym, że oskarżony działał w zamiarze (choćby ewentualnym) spowodowania u Dominika Z. ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Można natomiast zgodzić się ze stanowiskiem Rzecznika Praw Oby- watelskich, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest w pewnych kwe- stiach nie do końca wnikliwe. Wytknąć także można, że Sąd Apelacyjny zmarginalizował niewątpliwie umyślne działanie oskarżonego polegające na doprowadzeniu do upadku Dominika Z., połączonego z uciskiem na na- rządy krążeniowo – oddechowe co otwierało konieczność oceniania tego działania w płaszczyźnie innego niż określony w art. 156 § 1 k.k. „narusze- nia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia”, a w konsekwencji po- trzebę rozważenia czy poprzestanie tylko na kwalifikacji z art. 155 k.k. sta- nowi wystarczającą charakterystykę czynu oskarżonego. Należy zatem do- powiedzieć, że stwierdzenie zamiaru spowodowania przez sprawcę jakie- gokolwiek innego uszczerbku na zdrowiu pokrzywdzonego niż ten określo- ny w art. 156 § 1 k.k. (tj. uszczerbek ciężki) i jednocześnie nieumyślne spowodowanie śmierci pokrzywdzonego, winno być na gruncie Kodeksu karnego z 1997 r. oceniane w kategoriach zbiegu kumulatywnego (w tym także zbiegu pomijalnego). Tak np. A. Zoll stwierdza, że: „Artykuł 155 po- zostaje we właściwym zbiegu (kumulatywnym) z art. 157 § 1, jeżeli następ- stwem czynu polegającego na spowodowaniu uszczerbku zdrowia, okre- ślonego w tym przepisie, będzie śmierć pokrzywdzonego, które to następ- stwo będzie mogło być przypisane sprawcy uszczerbku” (zob. Kodeks kar- 8 ny. Część szczególna. Komentarz do art. 117 – 277, Kraków 1999, teza 14, s. 273). Ponieważ jednak okoliczności sprawy pozwalają na przyjęcie jedynie tego, że umyślnością po stronie oskarżonego Daniela D. objęte by- ło spowodowanie lekkiego uszczerbku na zdrowiu Dominika Z. (art. 157 § 2 k.k.), zatem zbieg oceniać należałoby w kategoriach zbiegu pomijalnego. Dlatego też właśnie Sąd Najwyższy pomimo dostrzeżenia mankamentów uzasadnienia wyroku sądu odwoławczego nie uznał ich za mogące mieć istotny wpływ na treść wydanego orzeczenia (art. 523 § 1 k.p.k. zd. 1 in fi- ne), a tym samym stwierdzone naruszenie prawa procesowego nie powin- no prowadzić do destabilizacji prawomocnego wyroku i powodować skutku objętego wnioskiem zgłoszonym w skardze Rzecznika Praw Obywatel- skich.