II KK 56/16

Sygn. akt II KK 56/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 czerwca 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Józef Dołhy SSN Jerzy Grubba (sprawozdawca) Protokolant Małgorzata Sobieszczańska przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jacka Radoniewicza, w sprawie K. K. wnioskodawcy w przedmiocie odszkodowania za niesłuszne tymczasowe aresztowanie po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 9 czerwca 2016 r., kasacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 4 grudnia 2015 r., zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 13 lipca 2015 r., uchyla wyrok w zaskarżonej części (pkt I) i w tym zakresie sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. 2 UZASADNIENIE K. K. w dniu 29 kwietnia 2015r. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od Skarbu Państwa odszkodowania w kwocie iloczynu 0,76% przeciętnego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw według komunikatu Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego ogłoszonego za ostatni miesiąc przed datą ogłoszenia wyroku w sprawie i za 26 miesięcy (tj. okresu, w jakim wnioskodawca pozostawał bez pracy), a także o zasądzenie odpowiedniej kwoty tytułem zadośćuczynienia wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wydania orzeczenia do dnia zapłaty. Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 13 lipca 2015r. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy kwotę 20.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wynikłą z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania oraz kwotę 79.082,64 zł. tytułem odszkodowania, wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty. W pozostałej części wniosek oddalił, kosztami postępowania obciążając Skarb Państwa. Orzeczenie to zaskarżył prokurator podnosząc w apelacji zarzuty: 1. obrazy przepisów postępowania, a w szczególności art. 4 i 7 k.p.k., art. 366§1 k.p.k., polegającej na nienależytym rozważeniu całokształtu okoliczności ujawnionych na rozprawie i niewyjaśnieniu wszystkich istotnych okoliczności sprawy, w tym bezkrytycznym oparciu się na zeznaniach wnioskodawcy, bez próby weryfikacji i oceny tegoż dowodu zgodnie z zasadami wiedzy i doświadczenia życiowego oraz nieprawidłowe wyliczenie szkody w związku z zastosowaniem wobec wnioskodawcy tymczasowego aresztowania; 2. błąd w ustaleniach faktycznych przyjęty za podstawę orzeczenia i mający wpływ na jego treść, a polegający na niezasadnym przyjęciu kwoty 79.082,64 zł tytułem odszkodowania za okres tymczasowego aresztowania od dnia 14 kwietnia 1983 r. do dnia 23 lipca 1983 r. i okres pozostania bez pracy - tj. łącznie za 26 miesięcy. Podnosząc powyższe skarżący wniósł o uchylenie wyroku w części dotyczącej odszkodowania i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 4 grudnia 2015r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że wysokość zasądzonego od Skarbu Państwa odszkodowania obniżył do kwoty 12. 166 zł i 56 gr. W pozostałej części wyrok utrzymał w mocy. 3 Orzeczenie to zaskarżył kasacją pełnomocnik wnioskodawcy, podnosząc w niej zarzut: - mającego istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, rażącego naruszenia art. 8 ust.1 ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w zw. z art. 361§1 k.c. i w zw. z art. 66§1 i 3 Kodeksu pracy w brzmieniu z 1 stycznia 1983r. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, iż w przypadku wnioskodawcy szkoda wynikająca dlań z wydania i wykonania postanowień o tymczasowym aresztowaniu oraz o umorzeniu postępowania na mocy amnestii nie obejmuje utraty przez wnioskodawcę dochodów z pracy w okresie od zwolnienia go z aresztu do ponownego przyjęcia do pracy u tego samego pracodawcy (Poczta Polska) mimo, iż zwolnienie wnioskodawcy z pracy nastąpiło w związku z ponad trzymiesięcznym wykonywaniem postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania – art. 66§1 Kodeksu pracy w brzmieniu z daty 1 stycznia 1983 roku, albowiem, jak błędnie orzekł zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny, pozbawienie wnioskodawcy możliwości osiągania dochodów z pracy w przedsiębiorstwie Poczta Polska w wyniku zwolnienia z pracy wyłącznie na skutek aresztowania wnioskodawcy i odmowy przyjęcia po zwolnieniu z aresztu warunkowanej wyłącznie treścią art. 66§3 Kodeksu pracy w brzmieniu z daty 1 stycznia 1983 roku, rzekomo nie spełniało przesłanki normalnego (adekwatnego) i bezpośredniego związku z powstałą tak szkodą, podczas, gdy prawidłowo przeprowadzona wykładnia i zastosowanie powołanych przepisów prawa materialnego wiodą do wniosku dokładnie przeciwnego, a to rażące uchybienie przepisom prawa materialnego miało decydujący wpływ na treść zaskarżonego wyroku, a tym samym na wynik sprawy. Podnosząc powyższe pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut podniesiony w kasacji ocenić należy jako zasadny. Jak słusznie wskazał skarżący, art. 8 ust.1 ustawy z dnia 23 lutego 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za 4 działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. nr 34, poz. 149 ze zm.) jednoznacznie wskazuje, że osobie, co do której stwierdzono nieważność orzeczenia o tymczasowym aresztowaniu przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłe z wykonania tego orzeczenia. W istocie na tym przypomnieniu można by zakończyć niniejsze rozważania – przepis ten, jak wynika z przytoczonego powyżej fragmentu, nie ogranicza bowiem odpowiedzialności Skarbu Państwa do okresu trwania pozbawienia wolności, czy stosowania tymczasowego aresztowania lub internowania, lecz jednoznacznie wskazuje również na następstwa wynikłe z tych zdarzeń, w takim zakresie, w jakim miały one bezpośredni związek z wykonywaniem uznanego za nieważne orzeczenia. Wskazywał na to wielokrotnie Sąd Najwyższy w swych orzeczeniach, a najczęstsza sytuacja, w której reguła ta ma zastosowanie, wiąże się z przyznawaniem podwyższonego zadośćuczynienia za pogorszenie się stanu zdrowia wnioskodawcy (już podczas pobytu „na wolności”) wynikłego z warunków, w jakich przebywał w trakcie pozbawienia wolności. Na gruncie niniejszej sprawy odróżnić trzeba dwie sytuacje: pierwszą, kiedy niemożność podjęcia zatrudnienia wynika z represji władzy wobec wnioskodawcy i drugą, kiedy utrata pracy jest bezpośrednim następstwem pozbawienia wolności. W niniejszej sprawie zaistniała ta druga sytuacja (przynajmniej przez pewien okres), bowiem umowa o pracę z wnioskodawcą wygasła w oparciu o art. 66 § 1 kodeksu pracy, który nakazywał takie rozstrzygniecie, w sytuacji, gdy tymczasowe aresztowanie trwało dłużej niż trzy miesiące (Dz. U. z 1974r., nr 24, poz.141). Jednocześnie warto zwrócić uwagę na kolejne paragrafy tego przepisu, gdzie wskazywano, że: zakład pracy, pomimo wygaśnięcia umowy o pracę z powodu tymczasowego aresztowania, jest obowiązany ponownie zatrudnić pracownika, jeżeli postępowanie karne zostało umorzone lub gdy zapadł wyrok uniewinniający, a pracownik zgłosił swój powrót do pracy w ciągu 7 dni od uprawomocnienia się orzeczenia (§2) oraz że: przepisów § 2 nie stosuje się w przypadku, gdy postępowanie karne umorzono z powodu amnestii (§3). Jak wynika z powyższego, „zwolnienie” wnioskodawcy z pracy nie było wynikiem szykan stosowanych wobec niego, a więc dalszych represji niezależnych 5 od wcześniejszego tymczasowego aresztowania, lecz wpisywało się w ówcześnie obowiązujący system prawny i było naturalną konsekwencją stosowania ówcześnie obowiązujących przepisów prawa pracy. Oczywiście, powyższa konstatacja, nie musi dotyczyć całego okresu pozostawania wnioskodawcy bez zatrudnienia, gdyż z czasem, dla tego stanu rzeczy, decydujące mogły okazać się inne przyczyny – choćby wskazywane wyżej represje, które mogły spowodować niepodpisanie umowy o pracę na czas nieokreślony (co sugeruje oskarżyciel w uzasadnieniu apelacji), lecz powyższe zależy już od dokonanych w tym zakresie ustaleń faktycznych, których obecnie brak. Zupełnie odrębną kwestią jest zaś to, czy przyznanie przez Sąd Apelacyjny odszkodowania za utracone zarobki w okresie faktycznego wykonywania tymczasowego aresztowania, poprzedziło ustalenie, czy wnioskodawca w tym czasie otrzymywał należne mu wynagrodzenie od pracodawcy. Powyższe zagadnienie trzeba jednak będzie postrzegać poprzez pryzmat ograniczeń wynikających z kierunku wywiedzionej kasacji. W tej sytuacji, skoro zarzut podniesiony w kasacji ocenić należało jako w pełni zasadny, orzeczenie należało uchylić w zaskarżonej części (a nie, jak wnosił pełnomocnik, w całości, bo oznaczałoby to wszak uchylenie również tej części orzeczenia, którą utrzymano w mocy rozstrzygnięcia Sądu I instancji) i w tym zakresie przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd Odwoławczy powinien powtórnie ocenić wnioskowania Sądu Okręgowego i przedstawione w tym zakresie zarzuty apelującego. Kierując się przedstawionymi względami Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie. kc