II KK 486/21

SN
Sygn. akt II KK 486/21
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 lutego 2022 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Tomasz Artymiuk
Protokolant Klaudia Binienda
w sprawie
M. J.
ukaranego z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu
‎
w niedzielę i święta oraz w niektóre inne dni (Dz.U. z 2018 r., poz. 305) w zw.
‎
z art. 151
9
§ 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz.U. z 2018 r.
‎
ze zm. oraz z 2018 r., poz. 305),
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.,
w dniu 24 lutego 2022 r.
kasacji wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich, na korzyść ukaranego,
od wyroku Sądu Okręgowego w K.
z dnia 11 grudnia 2020 r., sygn. akt III Ka (…),
utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w P.
z dnia 29 października 2019 r., sygn. akt II W (…),
1. uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w P.  i uniewinnia M. J.  od popełnienia przypisanych mu wykroczeń;
2. kosztami procesu obciąża Skarb Państwa.
UZASADNIENIE
Wyrokiem Sądu Rejonowego w P.  z dnia 29 października 2019 r., sygn. akt II W (…), obwiniony M. J.  został uznany za winnego tego, że: „będąc osobą odpowiedzialną za prowadzenie działalności gospodarczej w Firmie Handlowo - Usługowej „H.” z siedzibą w P., ul. K. wbrew obowiązującemu zakazowi w niedzielę 13 maja 2018 r. powierzył wykonywanie pracy w handlu oraz wykonywanie czynności związanych z handlem w placówce handlowej, tj. sklepie „M.” przy ul. K. w P.  zatrudnionym na podstawie umów o pracę pracownicom: R. oraz tego, że „prowadząc działalność gospodarczą w postaci przedsiębiorstwa M. J. Firma Handlowo-Usługowa „M.” z siedzibą w P., ul. P. wbrew obowiązującemu zakazowi w niedzielę 13 maja 2018 r. jako pracodawca powierzył wykonywanie pracy w handlu oraz wykonywanie czynności związanych z handlem zatrudnionym na podstawie umów o pracę następującym pracownicom: A. S., S. J. w sklepie „M.” przy ul. P. w P., R. A., S. w sklepie przy ul. K. w P.”.
Przyjmując, że każdy z tych dwóch czynów wypełnia znamiona wykroczenia z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedzielę i święta oraz w niektóre inne dni (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 466 – dalej ustawa o ograniczeniu handlu), Sąd Rejonowy na podstawie art. 10 ust. 1 tej ustawy w zw. z art. 9 § 2 k.w. wymierzył obwinionemu karę grzywny w wysokości 2.000,00 złotych.
Apelację od wskazanego rozstrzygnięcia sądu
meriti
wniosła obrońca ukaranego, która w sporządzonym środku odwoławczym podniosła zarzuty następującej treści:
1.
obraza przepisów prawa materialnego, a mianowicie:
1.
art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu
‎
w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni (t. j. Dz.U. z 2019, poz. 466) - przez przyjęcie, że obwiniony naruszył zakaz handlu w niedzielę poprzez powierzenie wykonywania pracy w handlu oraz wykonywanie czynności związanych z handlem pracownicom zatrudnionym na podstawie umów o pracę - do czego doszło w konsekwencji błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia;
2.
art. 6 ust. 1 pkt. 6 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni (t. j. Dz.U. z 2019, poz. 466) - przez przyjęcie, że sklep „M." przy ul. K.
‎
w P., sklep „M.” przy ul. P. w P. i sklep przy ul. K. w P. nie są placówkami handlowymi, w których przeważająca działalność polega na handlu wyrobami tytoniowymi;
3.
art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni (t. j. Dz.U. z 2019. poz. 466) przez nieuwzględnienie tego, że przeważająca działalność, o której mowa między innymi w art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy, oznacza rodzaj przeważającej działalności wskazany we wniosku o wpis do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej, o którym mowa w ustawie z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 997, 1000, 1629 i 1669).błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który to błąd miał wpływ na treść tego orzeczenia - przez dowolne ustalenie, że sklep „M." przy ul. K. w P., sklep „M.” przy ul. P. w P.  i sklep przy ul. K. w P.  są placówkami handlowymi, w których przeważająca działalność nie polega na handlu wyrobami tytoniowymi, a zatem poprzez pominięcie wpisów w CEIDG w zakresie Przedsiębiorstwa M." z siedzibą w P., ul. P. oraz firmy Handlowo - Usługowej „H.” z siedzibą w P., ul. K., które to wpisy potwierdzają, że przedmiotem przeważającej działalności tych firm jest sprzedaż detaliczna wyrobów tytoniowych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach (PKD 47.26.Z).
Po rozpoznaniu wniesionej apelacji, Sąd Okręgowy w K., wyrokiem z dnia 11 grudnia 2020 r., sygn. akt III Ka (…), utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji (pkt I wyroku) oraz zasądził od obwinionego na rzecz Skarbu Państwa koszty za postępowanie w drugiej instancji (pkt II wyroku).
Kasację w przedmiotowej sprawie, na korzyść obwinionego, wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich.
Skarżący zarzucił wyrokowi Sądu Okręgowego w K. z dnia 11 grudnia 2020 r., sygn. akt III Ka (…), utrzymującemu w mocy wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia 29 października 2019 r., sygn. akt II W (…), rażące i mające istotny wpływ na jego treść naruszenie prawa materialnego tj. art. 10 ust. 1 w zw. z art. 5 pkt 2 i art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz niektóre inne dni (Dz. U. z 2021 r. poz. 936), poprzez błędną wykładnię pojęcia „przeważającej działalności gospodarczej”, polegającą na przyjęciu, że jest ona oparta każdorazowo na łącznym spełnieniu kryterium materialnego i formalnego, tj. na ocenie wielkości sprzedaży danych dóbr (kryterium materialne) oraz rodzaju działalności, wskazanej we wniosku o wpis do Krajowego Rejestru Urzędowego podmiotów gospodarki narodowej, o którym mowa w ustawie z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (kryterium formalne), podczas, gdy pojęcie to powinno być rozumiane ściśle, a decydująca w tym zakresie jest sama tylko treść wpisu w odpowiednim rejestrze.
Jednocześnie Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w K. oraz utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu pierwszej instancji i uniewinnienie ukaranego od popełnienia przypisanych mu czynów.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
.
Kasacja
Rzecznika Praw Obywatelskich
jest oczywiście zasadna, co umożliwiło jej rozpoznanie na posiedzeniu bez udziału stron na podstawie art. 535 § 5 k.p.k.
Przed przystąpieniem do merytorycznych rozważań co do zarzutu sformułowanego przez autora kasacji na wstępie poczynić należy uwagę o charakterze ogólnym.
We wniesionym nadzwyczajnym środku zaskarżenia skarżący sformułował zarzut rażącego naruszenia prawa materialnego, który to zarzut w przeważającej i mającej znaczenie dla rozstrzygnięcia sądu kasacyjnego części pokrywa się z zarzutem naruszenia prawa materialnego podniesionym w pkt. 1 lit. a i b apelacji obrońcy ukaranego M. J.. Wydawać by się więc mogło, że w sytuacji utrzymania w mocy przez Sąd odwoławczy zaskarżonego zwykłym środkiem odwoławczym wyroku sądu
a quo
brak podniesienia zarzutu naruszenia przez sąd
ad quem
przepisów prawa procesowego regulujących tok postępowania apelacyjnego, stawianie wprost zarzutu naruszenia prawa materialnego przez Sąd drugiej instancji powinno być uznane – co do zasady – za zabieg nieskuteczny. Rzecz wszelako w tym, że zaszłości związane ze sposobem interpretacji prawa materialnego, tak w wyroku Sądu Rejonowego, jak i w wyroku Sądu Okręgowego w K., które okazały się błędne, pozwolił na podniesienie zarzutu rażącego naruszenia wymienionych w kasacji przepisów ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu również w odniesieniu do wyroku Sądu odwoławczego, który samodzielnie dokonał wykładni tych przepisów, niezależnie od sposobu ich interpretacji dokonanej w postępowaniu merytorycznym.
Przypomnieć należy, że w uzasadnieniu wskazanego wyżej wyroku Sądu Rejonowego w P., sąd
a quo
odnosząc się do treści przepisu art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz niektóre inne dni argumentował, iż pomimo, że obwiniony zgłosił jako dominującą działalność sprzedaż detaliczną wyrobów tytoniowych prowadzoną w wyspecjalizowanych sklepach w ramach wpisu w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej (CEIDG), nie uchylił on automatycznie poprzez to zgłoszenie stosowania zakazu opisanego w art. 5 wymienionej ustawy. Według Sądu pierwszej instancji w wymienionym przepisie ustawodawca tworząc określenie „przeważająca działalność" - użyte m.in. w art. 6 cytowanej ustawy - wyraźnie wskazał, że oznacza ono jedynie rodzaj przeważającej działalności wskazany we wniosku o wpis do stosownego rejestru, nie eliminując konieczności dokonywania oceny w realiach konkretnej sprawy przesłanki przewagi handlu danym towarem w ramach określonej działalności.
Z kolei, rozpoznając – dotyczący tej problematyki – zarzut apelacyjny Sąd odwoławczy w pisemnych motywach swojego orzeczenia podniósł, że najistotniejszą kwestią w przedmiotowej sprawie było ustalenie czy sklepy prowadzone przez obwinionego były placówkami handlowymi, w których przeważająca działalność polegała na handlu wyrobami tytoniowymi, w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu. Dalej Sądu odwoławczy argumentował, że reguły wykładni celowościowej (funkcjonalnej) wskazują, iż ustawodawca definiując w art. 6 ust. 1 pkt 6 w zw. z art. 6 ust. 2 tej ustawy placówki handlowe nieobjęte zakazem handlu w niedzielę i święta, odwołał się do kryterium mieszanego, tj. formalno-materialnego, sprowadzającego się w istocie do tego, że muszą być spełnione dwa warunki:
1.
przeważająca działalność musi polegać na handlu prasą, biletami komunikacji miejskiej, wyrobami tytoniowymi, kuponami gier losowych i zakładów wzajemnych, co powoduje, że zachodzi konieczność zobiektywizowania tego pojęcia w kategoriach ekonomicznych, poprzez porównanie wartości sprzedaży towarów wskazanych w art. 6 ust. 1 pkt 6 oraz innych niewymienionych w tym przepisie, a znajdujących się w ofercie handlowej (kryterium materialne);
2.
rodzaj przeważającej działalności wskazany we wniosku o wpis do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej, o którym mowa w ustawie z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej musi dotyczyć działalności mogącej być uznaną za przeważającą wynikającej z zastosowania w/w kryterium materialnego (kryterium formalne).
Uwzględniając powyższe założenia Sąd drugiej instancji stwierdził, że przypadku ukaranego M. J., spełniony był tylko drugi warunek. W dniu 30 kwietnia 2018 r. dokonał on bowiem zmian wpisów w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej poprzez wskazanie, jako przeważającej działalności, sprzedaży detalicznej wyrobów tytoniowych prowadzonej w wyspecjalizowanych sklepach (PKD 47.26.Z), w miejsce dotychczasowej sprzedaży detalicznej prowadzonej w niewyspecjalizowanych sklepach z przewagą żywności, napojów i wyrobów tytoniowych (PKD 47.11.Z). Sąd odwoławczy stwierdził, że nie było to jednak wystarczające do uznania, iż prowadzona przez niego działalność handlowa została wyłączona od zakazu handlu, określonego przez art. 5 pkt 2 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni, a to z uwagi na nie spełnienie warunku z powołanego wyżej pkt. I.
Pogląd ten zakwestionował w kasacji Rzecznik Praw Obywatelskich i z jego stanowiskiem należy się zgodzić.
Ustawodawca w
art. 6 ust. 1 ustawy o ograniczeniu handlu
ustanowił bogaty objętościowo katalog wyjątków od wprowadzonego w przepisie art. 5 tejże ustawy zakazu handlu w niedziele i święta. Jeden z nich został wymieniony art. 6 ust. 1 w pkt 6 ustawy. W przywołanym przepisie znalazło się wyraźne stwierdzenie, że zakaz, o którym mowa w art. 5, nie obowiązuje w
„
placówkach handlowych, w których przeważająca działalność polega na handlu prasą, biletami komunikacji miejskiej, wyrobami tytoniowymi, kuponami gier losowych i zakładów wzajemnych”. Stosownie natomiast do treści art. 6 ust. 2 ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dacie popełnienia czynów zarzucanych obwinionemu  oraz w dacie wyrokowania w pierwszej i drugiej instancji, przeważająca działalność, o której mowa w ust. 1 pkt 2, 5, 6, 28, 29 i 30, oznaczała rodzaj przeważającej działalności wskazany we wniosku o wpis do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej, o którym mowa w ustawie z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2016 r. poz. 1068 oraz z 2017 r. poz. 60).
Użyte przez ustawodawcę przy redakcji art. 6 wymienionej ustawy określenie „przeważającej działalności” było przedmiotem wykładni dokonanej przez Sąd Najwyższy, który w postanowieniu z dnia 26 maja 2021 r., sygn. akt I KZP 15/20 (OSNK 2021, z. 7, poz. 26), stwierdził, że zwrot „przeważająca działalność" gospodarcza powinien być rozumiany ściśle, tj. zgodnie z definicją legalną zawartą w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni (Dz. U. z 2018 r. poz. 505, ze zm.). Wpis w odpowiednim rejestrze ma bowiem zamierzony przez ustawodawcę kluczowy charakter dla ustalenia przeważającej działalności i faktu, czy dana działalność podlega zakazowi handlu we wskazane dni, czy też jest wyłączona spod tego zakazu. W treści uzasadnienia do przytoczonego postanowienia Sąd Najwyższy wskazał również, że termin „przeważająca działalność” jest pojęciem zaczerpniętym z unormowań z zakresu statystyki publicznej, czego potwierdzeniem jest sama treść przytoczonego już wyżej art. 6 ust. 2 ustawy o ograniczeniu handlu.
Sąd Najwyższy orzekający w niniejszym składzie wykładnię i wyprowadzony na jej podstawie rezultat interpretacyjny w całej rozciągłości podziela. W obowiązującym – w dacie orzekania przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 26 maja 2021 r. – stanie prawnym, jedynym możliwym sposobem odkodowania pojęcia „działalność przeważająca” jest przyjęcie go w znaczeniu wynikającym z treści przepisów odwołujących się do materii statystyki publicznej, wymienionych w treści uzasadnienia tego orzeczenia. W szczególności trafnie w postanowieniu uargumentowano, że przyjęciu kryterium materialnego, czy też materialno-formalnego, jak to uczyniono chociażby w niniejszej sprawie w odniesieniu do ukaranego M. J. – w miejsce wskazanego w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni wymogu formalnego – sprzeciwiałaby się jedna z podstawowych reguł interpretacyjnych - zakaz wykładni
per non est
.
Tym samym, również w obowiązującym – w czasie czynów zarzucanych ukaranemu oraz dacie orzekania przez Sąd pierwszej i drugiej instancji w tej sprawie – brzmieniu przepisów ustawodawca nie odwołał się do kryterium materialnego związanego z rzeczywiście prowadzoną działalnością, a posłużył się jedynie kryterium formalnym – rodzajem działalności określonej we wniosku o wpis do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej, o którym mowa w ustawie z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej. Przepis art. 6 ust. 2 powołanej ustawy o zakazie handlu zawierający w swojej treści definicję legalną, był więc jasny i nie powinien budzić wątpliwości.
Błędnie przy tym sądy obu instancji uznały za adekwatny do rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwale z dnia 19 grudnia 2019 r., I KZP 13/18 (OSNK 2019, z. 1, poz. 1), który nie dotyczył problematyki objętej następnie powołanym wyżej postanowieniem z dnia 26 maja 2021 r., I KZP 15/20. W uchwale tej uznano, że
„przeważająca działalność”, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz niektóre inne dni (Dz.U. z 2018 r., poz. 305), to działalność dotycząca handlu łącznie prasą, biletami komunikacji miejskiej, wyrobami tytoniowymi, kuponami gier losowych i zakładów wzajemnych, jak i taka działalność, która za swój przedmiot ma tylko jeden ze wskazanych w tym przepisie asortyment.
Tym samym Sąd Najwyższy nie rozstrzygał wówczas, przy wykładni zwrotu „przeważająca działalność”, o zastosowaniu kryterium
formalnego, materialno-formalnego, czy też materialnego, a jedynie o tym, czy konieczne jest objęcie taką działalnością – mającą charakter przeważający – łącznie wymienionych w przepisie rodzajów asortymentów czy też również tylko niektórych z objętych nim towarów. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że
„
odrębnej wykładni wymaga
zagadnienie interpretacji definicji ustawowej „przeważającej działalności”, w której za kryterium przyjęto formalny wpis do rejestru”.
Takiej właśnie interpretacji dokonano w postanowieniem wydanym pod sygn. I KZP 15/20.
Potwierdzeniem wyniku przeprowadzonej przez Sąd Najwyższy w tym postanowieniu wykładni były zmiany legislacyjne dokonane przez ustawodawcę po dacie jego wydania.
Regulacja art. 6 ust. 2 otrzymała bowiem nowe brzmienie na mocy art. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 14 października 2021 r. (Dz.U.2021.1891) i od dnia 1 lutego 2022 r. przepis ten stanowi, że: „Przeważająca działalność, o której mowa w ust. 1 pkt 2, 5-7, 28 i 29, oznacza rodzaj przeważającej działalności wskazany we wniosku o wpis do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej, o którym mowa w ustawie z dnia 29 czerwca1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 955 i 1641), jeżeli działalność ta jest wykonywana w danej placówce handlowej i stanowi co najmniej 40% miesięcznego przychodu ze sprzedaży detalicznej w rozumieniu ustawy z dnia 6 lipca 2016 r. o podatku od sprzedaży detalicznej (Dz. U. z 2020 r. poz. 1293). W przypadku, o którym mowa w ust. 1 pkt 30, przepis zdania pierwszego stosuje się odpowiednio”. Ustawodawca zdecydował się zatem na zastosowanie również kryterium materialnego w ustanowionej w ustawie definicji „przeważającej działalności”, wprowadzając w niej, lecz dopiero z dniem wejścia w życie dokonanej znany, kryterium mieszane formalno-materialne.
Powyższe czyni zasadnym wywód Rzecznika Praw Obywatelskich, że w realiach niniejszej sprawy brak było podstaw do przyjęcia, iż ukarany M.J. swoim działaniem wypełnił znamiona wykroczenia z art. 10 ust. 1 ustawy o ograniczeniu handlu, skoro ustalono w niej – zgodnie z wpisem, dokonanym przez w CEIDG – że prowadzone przez niego placówki handlowe były wyłączone od zakazu z art. 5 pkt 2 tej ustawy zarówno w dacie zarzucanych mu czynów jak i w czasie wyrokowania. Potwierdzają to będące integralną częścią akt sprawy wydruki z CEIDG, dotyczące przedsiębiorstw w ramach działalności których miało dojść do naruszenia zakazu handlu, o którym mowa w art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. (k. 16-18, 29-30). W ich treści znajduje się bowiem wyraźne wskazanie przeważającej działalności gospodarczej jako „47.26.Z Sprzedaż detaliczna wyrobów tytoniowych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach”, a wobec jednoznacznego, obowiązującego w tym okresie brzmienia art. 6 ust. 2 ustawy o ograniczeniu handlu, takiej oceny prawnej zachowania M. J. nie mogą zmienić dowody obrazujące asortyment jego sklepów (k. 13 wydruki zdjęć z opisem) ani wskazujące na obroty netto osiągane przez kontrolowane przedsiębiorstwa w poddanym badaniu okresie (k. 126 – wydruki obrotów zawarte na 3 kartach formatu A4 w kopercie).
Uwzględniając całokształt przeprowadzonych wyżej rozważań i zasadność zarzutu podniesionego w kasacji należało uchylić zarówno rozstrzygnięcie Sądu odwoławczego, jak i utrzymany nim w mocy wyrok Sądu pierwszej instancji i ukaranego M. J. uniewinnić od popełnienia przypisanych mu wykroczeń.  Pomimo zaistniałego już przedawnienia orzekania w niniejszej sprawie, prymat w takim wypadku ma przesłanka materialna warunkująca nie tylko prowadzenie postępowania, ale i samą odpowiedzialność wykroczeniową określoną przepisami prawa materialnego.
Konsekwencją powyższego rozstrzygnięcia było też obciążenie Skarbu Państwa kosztami procesu.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w części dyspozytywnej wyroku.