II KK 302/23

SN
II KK 302/23
POSTANOWIENIE
Dnia 13 września 2023 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Paweł Kołodziejski
na posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k.
‎
po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 13 września 2023 r.,
‎
sprawy z wniosku
E.W.,
o odszkodowanie i zadośćuczynienie,
z powodu kasacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy
‎
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie
‎
z dnia 9 lutego 2023 r., sygn. akt II AKa 94/22,
‎
utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach
‎
z dnia 30 grudnia 2021 r., sygn. akt II 1Ko 125/21
p o s t a n o w i ł :
1. oddalić kasację jako oczywiście bezzasadną;
2. obciążyć wnioskodawcę E.W. opłatą sądową za postępowanie kasacyjne, zwalniając ją od wydatków tego postępowania.
(P.B.)
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Siedlcach wyrokiem z dnia 30 grudnia 2021 r., sygn. akt II 1 Ko 125/21, oddalił wniosek E.W. o zadośćuczynienie i odszkodowanie wynikłe z wydania i wykonania wobec W.R. wyroku byłego wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie sygn. akt Sr. 1578/47 z dnia 27 grudnia 1946 r., którego nieważność została stwierdzona postanowieniem Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 12 czerwca 2001 r. w sprawie II 2 Ko 38/01/UN.
Apelację od tego wyroku wniósł pełnomocnik E.W., podnosząc zarzuty:
1.
obrazy przepisów prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię, tj. art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej: ustawa lutowa) w zw. z art. 5 k.c., poprzez uznanie podniesionego zarzutu przedawnienia w sytuacji, gdy jest niezasadny, albowiem jego zgłoszenie w okolicznościach przedmiotowej sprawy stanowi nadużycie prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c., nie zasługuje na uznanie i społeczną aprobatę, jest rażąco niesprawiedliwe oraz nie może być uważane za wykonanie prawa korzystające z ochrony, albowiem jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a konkretniej z zasadą sprawiedliwości, moralności oraz etycznego zachowania wobec drugiego człowieka,
2.
obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 5 k.c. w zw. z art. 8 ust. 2 ustawy lutowej, przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że zgłoszony przez prokuratora i przedstawiciela Skarbu Państwa zarzut przedawnienia można obalić jedynie poprzez wskazanie okoliczności całkowicie niezależnych od woli wnioskodawczyni, podczas gdy podnoszone w toku rozprawy nadużycie prawa jest pojęciem znacznie szerszym, przez co sąd nie dostrzegł, że jego zgłoszenie stanowiło nadużycie prawa z uwagi na brak zadośćuczynienia W.K. krzywdy doznanej na skutek wydania i wykonania wyroku byłego wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie, sygn. akt Sr. 1578/47 z dnia 27 grudnia 1947 r., przez co niemoralnym jest blokowanie przez organy Państwa wnioskodawcy drogi do uzyskania stosowanego zadośćuczynienia, co doprowadziło do oddalenia wniosku na tej podstawie;
3.
obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 5 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, poprzez niezastosowanie tego przepisu w stanie faktycznym sprawy, pomimo, że stanowi on, że każdej osobie niesłusznie zatrzymanej należy się odszkodowanie,
4.
błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść wyroku, polegający na uznaniu, że brak stosownego pouczenia wnioskodawczyni nie stanowi okoliczności wstrzymania biegu terminu przedawnienia przewidzianego w art. 8 ust. 2 ustawy lutowej, podczas gdy w realiach niniejszej sprawy udowodniona została okoliczność, że wnioskodawczyni nie miała świadomości o uprawnieniu do wystąpienia ze stosownym wnioskiem o zadośćuczynienie i odszkodowanie.
W konsekwencji skarżący wniósł o:
1.
zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie na rzecz wnioskodawczyni E.W.:
1.
kwoty w wysokości 10.000.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez ojca wnioskodawczyni W.R. na skutek wydania i wykonania wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie na sesji wyjazdowej w D. z dnia 27 grudnia 1946 r., sygn. akt Sr 1578/47, w wyniku czego pozbawiono W.R. życia w dniu 27 grudnia 1946 r., w związku z podejmowaniem przez niego działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty,
2.
kwoty 33.820,08 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez jej ojca W.R., wskutek aresztowania go w okresie 21 grudnia 1946 r. – 27 grudnia 1946 r., w związku z podejmowaniem przez niego działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty,
3.
kwoty 51.090.92 zł tytułem odszkodowania za szkodę doznaną przez jej ojca W.R. wskutek aresztowania go w okresie 21 grudnia 1946 r. – 27 grudnia 1946 r. oraz wydania i wykonania wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie na sesji wyjazdowej w D. z dnia 27 grudnia 1946 r., sygn. akt Sr 1578/47 w związku z podejmowaniem przez niego działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;
4.
zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych;
ewentualnie:
5.
przekazanie sądowi pierwszej instancji sprawy do ponownego rozpoznania.
Po rozpoznaniu ww. środka odwoławczego, Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 9 lutego 2023 r., sygn. akt II AKa 94/22 utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, określając jednocześnie, że wydatki postępowania odwoławczego ponosi Skarb Państwa.
Kasację od powyższego wyroku wywiódł pełnomocnik E.W., orzeczeniu temu zarzucając rażące naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 k.c. w zw. z art. 6 i art. 8 ust. 2 ustawy lutowej poprzez:
1.
przyjęcie, że w sprawie występuje przedawnienie roszczenia, podczas gdy uznanie tego zarzutu, ze względu na okoliczności sprawy, a w szczególności brak zawiadomienia skarżącej przez Sąd Okręgowy w Siedlcach w sprawie sygn. akt II 2 Ko 38/01, w przedmiocie stwierdzenia nieważności wyroku wydanego przez były Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie na sesji wyjazdowej w D. z dnia 27.12.1946 r., sygn. akt Sr. 1578/47 (postanowienie z dnia 12.06.2001 r.), na podstawie art. 6 ustawy lutowej o możliwości wniesienia wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie za krzywdę i szkodę doznaną przez jej ojca W.R., na skutek prowadzonej działalności niepodległościowej, pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, gdyż w sposób przez nią niezawiniony uniemożliwia jej skorzystanie ze swoich uprawnień,
2.
uznanie, że wnioskodawczym nie zdołała skutecznie wykazać, że nie wiedziała o uprawnieniu do dochodzenia roszczeń w przedmiotowej sprawie, a tym samym niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a szczególnie zagadnienia, z jakiego powodu nastąpiło uchybienie terminu do złożenia wniosku i (z ostrożności) czy istnieją przesłanki do przywrócenia terminu.
Wobec powyższego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt I i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wg norm przepisanych.
W odpowiedzi na kasację Prokurator Okręgowy w S. wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Wniesiona kasacja okazała się bezzasadna w stopniu oczywistym w rozumieniu art. 535 § 3 k.p.k., w istocie znajdując się wręcz na granicy dopuszczalności.
Na wstępie godzi się przypomnieć, że
kasacja przysługuje stronie od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego
postępowanie (
art. 519 k.p.k.)
. Dlatego też określone zarzuty kasacyjne winny być kierowane w stosunku do wyroku sądu
ad quem
, a nie sądu pierwszej instancji.
Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący formułuje zarzut pod adresem Sądu Okręgowego w Siedlcach, co jest wyrazem niezrozumienia istoty postępowania kasacyjnego i w zasadzie zmierza do wywołania ponownej kontroli orzeczenia pierwszoinstancyjnego. Autor kasacji wskazuje na naruszenie art. 5 k.c. w zw. z art. 6 i art. 8 ust. 2 ustawy lutowej, których nie stosował przecież Sąd Apelacyjny w Lublinie, a wyłącznie sąd
a quo
. Sąd drugiej instancji utrzymał w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach, co oznacza, że jedynie kontrolował poprawność zastosowania wskazanych przepisów prawa materialnego. Skoro zatem ich nie stosował, to oczywistym jest, że nie mógł ich naruszyć. Chcąc sformułować zarzut kasacyjny w sposób poprawny, w realiach niniejszej sprawy skarżący winien szukać możliwości wykazania nierzetelności przeprowadzonej kontroli odwoławczej, a zatem naruszenia standardów wyznaczonych przepisami art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k., czego jednak nie uczynił. Tego rodzaju intencji próżno szukać również w uzasadnieniu skargi, w której skupiono się na polemice z rozstrzygnięciem sądu
a quo
, który nie uznał zarzutu przedawnienia jako sprzecznego z art. 5 k.c. Powyższe mankamenty w zasadzie przesądzają o oczywistej bezzasadności kasacji, którą Sąd Najwyższy rozpoznaje w granicach zaskarżenia i podniesionych zrzutów, a w szerszym zakresie wyłącznie w wypadkach określonych w art. 435 k.p.k., art. 439 k.p.k. oraz art. 455 k.p.k. (art. 536 k.p.k.).
Niemniej jednak zauważyć należy, że sąd drugiej instancji szeroko uzasadnił powody akceptacji stanowiska sądu
meriti
, iż podniesienie przez prokuratora i przedstawiciela Skarbu Państwa w tej konkretnej sprawie zarzutu przedawnienia nie pozostawało w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Przy ocenie, czy wywołanie takiego zarzutu stanowi naruszenie prawa, zbadania wymaga bowiem całokształt okoliczności sprawy. Kwestia braku pouczenia uprawnionego w trybie art. 6 ustawy lutowej przez sąd stwierdzający nieważność orzeczenia o prawie do żądania odszkodowania i zadośćuczynienia jest tylko jednym z elementów branych pod uwagę przy ocenie zarzutu przedawnienia w kontekście art. 5 k.c. Słusznie zatem sądy obu instancji odrzuciły pogląd, jaki zdaje się forsować kasator, że brak stosownego pouczenia zgodnie z art. 6 ustawy lutowej automatycznie skutkuje uznaniem zarzutu przedawnienia jako sprzecznego z zasadami współżycia społecznego.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego kwestia czasu dochodzenia roszczeń w zestawieniu z chwilą upływu terminu przedawnienia ma kluczowe znaczenie z punktu widzenia zastosowania art. 5 k.c. do zarzutu przedawnienia (zob. m.in. wyrok SN z dnia 22 lutego 2023 r., II CSKP 1020/22, LEX nr 3553390; postanowienie SN z dnia 16 listopada 2022 r., I CSK 2258/22, LEX nr 3549593; wyrok SN z dnia 3 sierpnia 2006 r., IV CSK 120/06, LEX nr 381111; wyrok SN z dnia 7 czerwca 2000 r., III CKN 522/99, LEX nr 51563). Tymczasem zgłoszenie roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie nastąpiło w niniejszej sprawie po upływie 20 lat od stwierdzenia nieważności wyroku byłego wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie wydanego wobec W.R. Termin przedawnienia wskazanych roszczeń do 29 października 2019 r. wynosił rok, a od tego czasu 10 lat od uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego nieważność orzeczenia. Zatem nawet uwzględniając wydłużony przez ustawodawcę okres przedawnienia, wystąpienie przez E.W. z wnioskiem o odszkodowanie i zadośćuczynienie przekraczało go aż o 10 lat.
Należy również zauważyć, że zgłoszonemu zarzutowi przedawnienia przysługuje domniemanie zgodności z prawem. Zatem ciężar wykazania faktów uzasadniających zastosowanie art. 5 k.c. spoczywał na stronie powołującej się na nadużycie prawa, w tym wypadku wnioskodawczyni (zob. m.in. wyrok SN z dnia 23 kwietnia 2021 r., I CSKP 52/21, OSNC 2022, nr 1, poz. 7). Dotyczy to także udowodnienia niemożności wcześniejszego dochodzenia roszczeń. Sądy obu instancji uznały, że wnioskodawczyni nie wykazała, iż nie miała obiektywnej możliwości wcześniejszego wystąpienia z wnioskiem o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Postępowanie o stwierdzenie nieważności zainicjowane zostało bowiem osobiście przez E.W., zatem jak słusznie dostrzegł sąd odwoławczy, nie pozostawała ona w całkowitej nieświadomości co do środków prawnych mających czynić zadość osobom represjonowanym za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Tym bardziej, że stosowny wniosek złożyła do właściwego organu. W latach 2001-2012 była osobą aktywną zawodowo i niedotkniętą chorobą, która wyłączałaby możliwość powzięcia informacji o swoich prawach. Zresztą w tym zakresie sąd
ad quem
również powołał się na stosowne poglądy judykatury wskazujące na konsekwencje zasady
ignorantia iuris nocet
, w tym także w związku z brakiem pouczenia ze strony sądu.
Reasumując, w przedmiotowej sprawie sąd odwoławczy nie dopuścił się naruszenia przepisów art. 5 k.c. w zw. z art. 6 i 8 ust. 2 ustawy lutowej albowiem ich nie stosował, a skarżący nie wykazał naruszenia standardów rzetelnej kontroli odwoławczej, zwłaszcza art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k.
Z tych też względów, nie stwierdzając bezwzględnych przyczyn odwoławczych wskazanych w art. 439 § 1 k.p.k., Sąd Najwyższy oddalił kasację jako oczywiście bezzasadną.
Zważywszy na to, że art. 13 ustawy lutowej stwierdzający, iż koszty postępowania w sprawach objętych ustawą pokrywa Skarb Państwa dotyczy tylko kosztów powstałych w okresie od wszczęcia do prawomocnego zakończenia postępowania (por. postanowienie SN z dnia 21 marca 1997 r., WKN 5/97, OSNKW 1997, nr 7-8, poz. 55), na podstawie art. 637a k.p.k. w zw. z art. 636 § 1 k.p.k. obciążono wnioskodawczynię E.W. uiszczoną opłatą. Jednocześnie zgodnie z art. 624 § 1 k.p.k. ze względów słuszności zwolniono ww. od wydatków postępowania kasacyjnego.
Mając na względzie powyższe orzeczono jak w sentencji postanowienia.
(P.B.)