II KK 293/07

WYROK Z DNIA 3 MARCA 2008 R. II KK 293/07 Dopuszczalne jest złożenie wniosku o odszkodowanie oraz zadośću- czynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie (art. 552 § 4 k.p.k.) przed uprawomocnieniem się orzeczenia kończącego postępowa- nie karne w sprawie, w której orzeczono ten środek zapobiegawczy, o ile nie jest on już stosowany i roszczenie nie opiera się na twierdzeniu o braku dużego prawdopodobieństwa, że oskarżony popełnił przestępstwo. Przewodniczący: sędzia SN E. Sadzik. Sędziowie SN: R. Malarski (sprawozdawca), J. B. Rychlicki. Prokurator Prokuratury Krajowej: M. Wilkosz-Śliwa. Sąd Najwyższy w sprawie Ryszarda K., o odszkodowanie i zadośću- czynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie, po rozpo- znaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 3 marca 2008 r., kasacji, wnie- sionej przez pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Ł. z dnia 26 czerwca 2007 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgo- wego w Ł. z dnia 6 marca 2007 r., u c h y l i ł wyroki sądów obu instancji i p r z e k a z a ł sprawę Sądowi Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania (...). 2 Z u z a s a d n i e n i a : Sąd Okręgowy w Ł., wyrokiem z 6 marca 2007 r., oddalił wniosek Ry- szarda K. o zasądzenie od Skarbu Państwa na jego rzecz odszkodowania (850 000 zł) i zadośćuczynienia (105 184 zł) za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie od dnia 8 marca 2005 r. do dnia 15 lutego 2006 r. w sprawie karnej, która nie została jeszcze prawomocnie zakończona. Sąd Apelacyjny w Ł., po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2007 r. ape- lacji pełnomocnika wnioskodawcy, utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, uznając wniesiony środek odwoławczy za oczywiście bezzasadny. Kasację od prawomocnego wyroku Sądu odwoławczego złożył peł- nomocnik wnioskodawcy. Zarzucił naruszenie przepisów prawa proceso- wego, to jest art. 552 § 4 k.p.k. w zw. z art. 552 § 1 k.p.k. w zw. z art. 249 § 1 k.p.k. oraz art. 257 § 1 k.p.k., przez przyjęcie, że stosowanie wobec wnioskodawcy tymczasowego aresztowania przez blisko rok, w sytuacji gdy nie poddawał się on badaniom psychiatrycznym, było zgodne z pra- wem i uzasadnione. W konsekwencji zażądał uchylenia zaskarżonego wy- roku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Ł. do ponownego roz- poznania. Prokurator Apelacyjny w Ł., oceniając skargę kasacyjną jako oczywi- ście bezzasadną, wniósł o jej oddalenie. Obecny na rozprawie prokurator Prokuratury Krajowej, dostrzegając, że sprawa karna, w toku której stoso- wano wobec wnioskodawcy tymczasowe aresztowanie nie zakończyła się prawomocnym orzeczeniem, oraz uznając, że tym samym wniosek złożyła osoba nieuprawniona i wystąpiło uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., wniósł o uchylenie wyroków sądów obu instancji i o umorzenie po- stępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 3 Na wstępie, w nawiązaniu do wyrażonego przez oskarżyciela pu- blicznego na rozprawie kasacyjnej stanowiska, należało odnotować, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd o dopuszczal- ności wystąpienia z żądaniem odszkodowania i zadośćuczynienia za nie- wątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie przed prawomocnym za- kończeniem sprawy, w której to aresztowanie stosowano (zob. postano- wienie składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 20 września 2007 r., I KZP 28/07, OSNKW 2007, z. 10, poz. 70). Co prawda, w toku wskazanej spra- wy, pytanie prawne odnosiło się do nieco innej kwestii (choć też łączącej się ze stosowaniem najostrzejszego środka zapobiegawczego), ale w mo- tywacyjnej części judykatu opowiedziano się w sposób wyraźny za możli- wością prowadzenia postępowania w przedmiocie rekompensaty za nie- wątpliwie niezasadne tymczasowe aresztowanie jeszcze przed uprawo- mocnieniem się orzeczenia kończącego główny proces. Skład orzekający w niniejszej sprawie podzielił taki punkt widzenia, dostrzegając potrzebę zwrócenia uwagi na kilka okoliczności. Po pierwsze, jakikolwiek przepis prawny nie stoi na przeszkodzie to- czeniu się postępowania o odszkodowanie za niewątpliwie niesłuszne tym- czasowe aresztowanie w przedstawionym układzie procesowym. Brak wy- powiedzi ustawodawcy stwarzającej ograniczenie czasowe w dochodzeniu naprawienia szkód i krzywd wyrządzonych przez organy państwa, jakimi są sądy, przy założeniu racjonalności prawodawcy, nie jest pozbawiony zna- czenia. Zgodnie z regułą in dubio pro libertate trzeba przyjąć taką interpre- tację swoistego milczenia ustawodawcy w tej mierze, która poszerza, a nie ogranicza zakres praw i wolności. Uznanie, że odszkodowania za niesłusz- ne tymczasowe aresztowanie wolno dochodzić dopiero po prawomocnym zakończeniu sprawy, stanowiłoby w jakimś sensie akt prawotwórczy i było- by wkroczeniem w domenę władzy ustawodawczej. 4 Po drugie, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia rozważanego zagad- nienia prawnego pozostawał przepis art. 555 k.p.k., który ustala jedynie jednolity roczny termin przedawnienia zarówno dla roszczenia o odszko- dowanie za niesłuszne skazanie i tymczasowe aresztowanie, jak i zatrzy- manie. Fakt, że różnie określa on początek biegu terminu przedawnienia, nie ma tu nic do rzeczy. Początek biegu rocznego terminu liczonego „od daty uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie w spra- wie” jest niezależny – co trzeba podkreślić – od wymagalności roszczenia z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania, która nastę- puje w momencie wyrządzenia szkody i krzywdy. Uwzględniając kontekst funkcjonalny, można przyjąć, że uprawnienie do wystąpienia z żądaniem, o którym mowa w art. 552 § 4 k.p.k., powstaje w dacie zaprzestania stoso- wania najsurowszego środka zapobiegawczego. Inne podejście, dające prawo złożenia wniosku wcześniej, a więc jeszcze w trakcie trwania tym- czasowego aresztowania, byłoby głęboko dysfunkcjonalne i mogłoby pro- wadzić do zakłócenia toku postępowania karnego. Po trzecie, zarysowana prawna dopuszczalność dochodzenia od- szkodowania za niesłuszne tymczasowe aresztowanie przed prawomoc- nym zakończeniem sprawy nie dotyczy sytuacji, gdy roszczenie opiera się na twierdzeniu o braku odpowiedniej podstawy dowodowej w postaci „du- żego prawdopodobieństwa” popełnienia przez oskarżonego przestępstwa (art. 249 § 1 k.p.k.). Chodzi o to, że w takim wypadku oceny słuszności tymczasowego aresztowania należy dokonywać w świetle całokształtu oko- liczności ustalonych w sprawie, w szczególności z punktu widzenia osta- tecznego jej rozstrzygnięcia. Po czwarte, silnym argumentem przemawiającym za możliwością wystąpienia z żądaniem zasądzenia odszkodowania na podstawie art. 552 § 4 k.p.k., mimo że nie doszło do prawomocnego zakończenia procesu głównego, jest gwarancyjny charakter instytucji Rozdziału 58 Kodeksu po- 5 stępowania karnego. Nietrudno wyobrazić sobie, w jak oczywiście kolidują- cej z zasadami sprawiedliwości i praworządności sytuacji znalazłaby się osoba, wobec której stosowano najostrzejszy środek zapobiegawczy z ewidentną obrazą przepisów proceduralnych (nie chodzi przy tym – o czym była mowa wyżej – o brak odpowiedniej podstawy dowodowej) i której nie byłoby wolno – ze względu na nadal toczące się, nierzadko opieszale, po- stępowanie co do istoty – dochodzić naprawienia rzucających się w oczy szkód i krzywd. Takie swoiste „zawieszenie” uprawnienia domagania się sprawiedliwej kompensaty szkód i krzywd wynikłych z dolegliwości, których dana osoba – a dotyczyło jej przecież w tym okresie domniemanie niewin- ności – nie powinna była doznać, byłoby jaskrawo sprzeczne z wartościami i zasadami wypływającymi już to z Konstytucji RP (art. 41 ust. 5), już to z ratyfikowanych przez Polskę traktatów międzynarodowych (art. 5 ust. 5 EKPC, art. 9 ust. 5 MPPOiP). Z przedstawionych wyżej racji Sąd Najwyższy nie podzielił obecnego w doktrynie zapatrywania prawnego – zresztą nie uargumentowanego – że „z żądaniem odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie wolno wystąpić po uprawomocnieniu się orzeczenia kończą- cego postępowanie w sprawie, w której to aresztowanie zastosowano” (zob. P. Hofmański, red.: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, tom III, Warszawa 2007, s. 385). Sumując można powiedzieć: dopuszczalne jest złożenie wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie (art. 552 § 4 k.p.k.) przed uprawomocnieniem się orzeczenia kończącego postępowanie karne w sprawie, w której po ten środek zapo- biegawczy sięgnięto, o ile nie jest już stosowany i roszczenie nie opiera się na tzw. podstawie dowodowej, czyli twierdzeniu o braku dużego prawdo- podobieństwa, że oskarżony popełnił przestępstwo.