II KK 268/12

Sygn. akt II KK 268/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 maja 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Przemysław Kalinowski (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Marek Pietruszyński
‎
SSN Andrzej Stępka
Protokolant Ewa Oziębła
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej,
‎
w sprawie
E. I.
‎
skazanej z art. 286 § 1 kk w zw. z art. 12 kk
‎
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
‎
w dniu 7 maja 2013 r.,
‎
kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich
‎
od wyroku Sądu Okręgowego w W.
‎
z dnia 16 stycznia 2009 r.,
‎
utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 14 listopada 2007 r.,
uchyla wyrok Sądu Okręgowego w
W. z dnia 16 stycznia 2009r.,
w zaskarżonej części i w tym zakresie przekazuje
sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania w
postępowaniu odwoławczym.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy  w
W
.
wyrokiem z dnia 14 listopada 2007 r.   uznał E
.
I
.
za winną tego, że w okresie od dnia 14 stycznia 2005 r. do dnia 7 lutego 2005 r.  w W
.
, działając ze z góry powziętym zamiarem i w krótkich odstępach czasu, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wprowadziła w błąd pracowników firmy K
.
-M
.
Sp. z o.o. co do zamiaru zapłaty za pobrany towar, doprowadzając w/w spółkę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w ten sposób, że:
-  w dniu 14 stycznia 2005 r. pobrała towar wymieniony w fakturach VAT o numerach 00329/05 i 00330/05 – na łączną kwotę 5415,14 zł
;
- w dniu 18 stycznia 2005 r. pobrała towar wymieniony w fakturach VAT o numerach 00427/05, 00432/05 i 00435/05 – na łączną kwotę 7494,04 zł
;
- w dniu 7 lutego 2005 r. pobrała towar wymieniony w fakturze VAT o numerze 00941/05 – na kwotę 2428,21 zł,
czym spowodowała u pokrzywdzonej spółki łączną szkodę w kwocie 15.337,39 zł, tj. dokonania występku z art. 286 § 1 kk w zw. z art. 12 kk i za to na podstawie powołanego przepisu wymierzył jej karę 8 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres 3 lat próby.
Ponadto, na podstawie art. 72 § 2 kk
,
Sąd I instancji orzekł wobec ówcześnie oskarżonej obowiązek naprawienia szkody przez zapłatę na rzecz firmy K
.
-M
.
Sp. z o.o. kwot
y
15.337,39 zł w terminie 2 lat od daty uprawomocnienia się wyroku.
Powyższe orzeczenie zostało zaskarżone przez obrońcę oskarżonej. W apelacji – obok zarzutu naruszenia art. 286 § 1 kk w zw. z art. 12 kk, do którego miało dojść w wyniku błędnego przypisania E
.
I
.
wypełnienia znamion tego przestępstwa – autor środka odwoławczego wskazał także na obrazę art. 72 § 2 kk przez „nieuzasadnione w tej sprawie zobowiązanie osk. E
. I
.
do naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz Spółki K
.
-M
.
kwoty 15.337,39 zł w terminie 2 lat od daty uprawomocnienia się wyroku”. W uzasadnieniu tego zarzutu wskazano na nakazy zapłaty wydane
w postępowaniu cywilnym
w związku z zobowiązaniami objętymi niniejszą sprawą i toczące się postępowanie egzekucyjne. Ponadto, w apelacji podniesiono także zarzuty natury procesowej.
Po rozpoznaniu wniesionej apelacji Sąd Okręgowy w W
.
wyrokiem z dnia 16 stycznia 2009 r. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok
Sądu I instancji
, uznając apelację za oczywiście bezzasadną oraz zwolnił oskarżoną od opłaty za drugą instancję
,
obciążając Skarb Państwa kosztami sądowymi postępowania odwoławczego.
Obecnie, kasację od powyższego wyroku na korzyść
E. I.
– w zakresie utrzymującym w mocy orzeczenie Sądu I instancji nakładające na skazaną obowiązek naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 kk – wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucając rażące i mające istotny wpływ na treść
orzeczenia
naruszenie prawa procesowego, tj. art. 415 § 5 k.p.k., polegające na utrzymaniu w mocy wyroku Sądu I instancji mimo, że wyrok tego Sądu został wydany z naruszeniem tego przepisu przez orzeczenie wobec osk. E
.
I
.
obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 kk w kwocie 15.231,01, co w swej apelacji kwestionował obrońca oskarżonej, w sytuacji, gdy o roszczeniach w tym zakresie, wynikających z popełnienia przestępstwa, wcześniej prawomocnie orzeczono w postępowaniach cywilnych w sprawach
[…]
Sądu Rejonowego w B
.
Na podstawie  tak sformułowanego zarzutu autor kasacji wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w W
.
do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Kasacja Rzecznika Praw Obywatelskich wniesiona na korzyść osk. E
.
I
.
– mimo pewnych niedostatków sformułowanego w niej zarzutu - ostatecznie okazała się zasadna przy łącznym traktowaniu całego wywodu wynikającego z uzasadnienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Jego istotą było przecież przede wszystkim
zakwestionowanie
niewykonani
a przez Sąd Okręgowy w W.
obowiązku pełnego rozpoznania apelacji obrońcy osk. E
.
I
.
, bowiem to w zwykłym środku odwoławczym kontestowano
(choć trzeba przyznać, że dość nieporadnie)
rozstrzygnięcie wydane na podstawie art. 72 § 2 kk. Trafnie podnoszono przy tym, że w stosunku do oskarżonej wydane zostały już prawomocne orzeczenia sądu cywilnego rozstrzygające o roszczeniach i zobowiązaniach będących przedmiotem tego procesu karnego. Odwoływano się przy tym do faktów wynikających z dokumentów i akt spraw ujawnionych w toku rozprawy przez Sąd I instancji. Nie powołano wprawdzie normy art. 415 § 5 k.p.k.
,
zawierającego tzw. klauzulę antykumulacyjną, ale zarzut i argumentacja apelacji wyraźnie
nawiązywały
do tej instytucji. Tymczasem, sąd odwoławczy najwyraźniej zignorował całkowicie to zagadnienie, skoro utrzymał w mocy wyrok Sądu I instancji nie dokonując w nim żadnej korekty.
W istniejących realiach doszło zatem – w pierwszej kolejności do rażącego naruszenia dyspozycji art. 433 § 2 k.p.k.
,
obligującego przecież sąd odwoławczy do rozważenia wszystkich wniosków i zarzutów wskazanych w apelacji. Przy tak postawionym zarzucie apelacyjnym, Sąd II instancji – nawet przyjmując, że dysponował argumentacji uzasadniającymi inny pogląd w tej materii – nie powinien odstępować od sporządzenia pisemnych motywów, bowiem wniesiona apelacja w tym zakresie wcale nie wykazywała cech oczywistej bezzasadności. W takiej sytuacji, pierwszoplanowe znaczenie – jako podstawy kasacyjne – uzyskują normy art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. Dopiero konsekwencją naruszenia nakazów płynących z dyspozycji tych przepisów było utrzymanie w mocy wadliwego – w tej części – wyroku Sądu I instancji nakładającego na osk. E
.
I
.
obowiązek naprawienia szkody w kwocie 15.337,39 zł. Na poziomie sądu odwoławczego obraza art. 415 § 5 k.p.k. ma zatem niejako wtórny charakter i nastąpiła w wyniku
pominięcia zarzutu apelacyjnego, a dopiero w konsekwencji tego uchybienia –
braku skorygowania błędu popełnionego przez Sąd I instancji i podniesionego w apelacji. Z tym też zastrzeżeniem należało uwzględnić zarzut kasacyjny sformułowany przez Rzecznika Praw Obywatelskich.
Zgodzić się trzeba z poglądem skarżącego, że finalnie wyrok Sądu O
kręgowego
w W., jak również utrzymany nim w mocy wyrok Sądu I instancji – w części dotyczącej nałożonego obowiązku naprawienia szkody – zostały wydane z rażącym naruszeniem tzw. klauzuli antykumulacyjnej.
Rzecz
bowiem
w tym, że nakazem zapłaty wydanym w dniu
4
kwiet
nia 200
5
r. w sprawie V
G
Nc
…
/0
5
przez Sąd Rejonowy
w B.
, osk.
E
.
I.
został
a
zobowiązan
a
w postępowaniu cywilnym do zapłaty kwoty
6.072,45 zł odpowiadającej wartości towaru objętego fakturą nr 00427/05. Podobnie, ten sam
Sąd Rejonowy w B
.,
nakazem zapłaty wydanym w dniu
6
kwietnia 2005 r. w sprawie V GNc
…
/05
orzekł o obowiązku zapłaty przez E. I. kwoty 9158,56 zł, odpowiadającej wartości towarów objętych fakturami o numerach: 00329 (kwota 3712,61 zł), 00330 (kwota 1702,53 zł), 00432 (kwota 1315,21 zł), 00941 (kwota 2428,21 zł). Wszystkie w/w faktury odnoszą się do towarów, których wyłudzenie przypisano E. I. na szkodę
Spółki K
.
-M
.
w niniejszym postępowaniu karnym, zobowiązując oskarżoną do zwrotu ich równowartości na podstawie art. 72 § 2 kk. Jedynie w stosunku do towarów objętych fakturą nr  00435/05, opiewającą na kwotę 106,38 zł, brak jest rozstrzygnięcia wydanego w postępowaniu cywilnym. W dominującej natomiast części, w odniesieniu do roszczeń wynikających z dostaw  towarów uznanych za wyłudzone a
będące przedmiotem procesu w niniejszej sprawie
– orzeczono już prawomocnie w innym postępowaniu, zasądzając kwoty wymienione w tych fakturach – z wyjątkiem faktury nr 00435/05 –
na rzecz
pokrzywdzonego
podmiotu
, tj.
Spółki K
.
-M
.
Świadczą o tym
zupełnie jednoznacznie
dokumenty zamieszczone w aktach postępowania przygotowawczego (k. – 1, 5, 9-10, 11-12)
, które zresztą
sąd meriti
zaliczył do materiału dowodowego
.
Sytuacja tego rodzaju stała na przeszkodzie nałożeni
u
w procesie karnym obowiązku naprawienia szkody
w oparciu o przepis
art.
72
§
2
k.k. Stosownie bowiem do dyspozycji art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k., obowiązku naprawienia szkody nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono. Przy zaistnieniu zatem  tożsamości podmiotowej i przedmiotowej znajduje w opisywanej sytuacji zastosowanie powyższa klauzula antykumulacyjna
,
eliminująca możliwość nałożenia obowiązku naprawienia szkody
zarówno
w oparciu o przepis art. 46 § 1 k.k.
, jak i na innej podstawie.
Ugruntowany przy tym jest pogląd, że zakaz wynikający z
dyspozycji
art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. odnosi się do każdego określonego w ustawie wypadku orzekania karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 listopada 2006 r. IV KK 328/06 OSNKW 2007 z. 2, poz. 14, z dnia 18 czerwca 2009 r. IV KK 145/09 OSNKW 2009 z. 9, poz. 77, z dnia 17 lutego 2011 r. II K.K. 20/11 LEX nr 785279) i to niezależnie od tego, czy roszczenie zasądzone w postępowaniu cywilnym zostało skutecznie wyegzekwowane. Skoro więc nakaz
a
m
i
zapłaty wydanym
i
w dni
ach
4 i
6
kwiet
nia 200
5
r. w spraw
ach
[…]
przez Sąd Rejonowy
w B.
, osk.
E. I.
został
a
zobowiązan
a
w postępowaniu cywilnym do zapłaty
na rzecz
Spółki K
.
-M
.
kwoty
łącznie 15.231,01 zł,
wynikającej z popełnienia przestępstwa będącego przedmiotem procesu w niniejszej sprawie, to Sąd Rejonowy  w W
.,
orzekając na podstawie art.
72
§
2
k.k.
,
nie miał już prawa nałożyć na w/w oskarżon
ą
obowiązku naprawienia szkody
w takim zakresie.
Nie ma bowiem wątpliwości, że przedmiotem obu rozstrzygnięć
– w tej części –
jest ta sama wierzytelność wynikająca z przestępstwa przypisanego oskarżone
j.
W tej sytuacji, orzeczenie w przedmiocie ponownego nałożenia na osk.
E. I.
obowiązku naprawienia szkody
w takiej wysokości,
rażąco naruszało prawo procesowe i miało istotny wpływ na treść wyroku, skoro nastąpiło z przekroczeniem zakazu wynikającego z art. 415 § 5 k.p.k.
Z dokumentów ujawnionych w toku procesu wynika bowiem, że określone w tym przepisem wymaganie, aby o roszczeniu jeszcze nie rozstrzygnięto – dotyczy jedynie braku zapłaty za towar opisany w fakturze nr 00435/05 wystawionej na kwotę 106,38 zł. Hipotetycznie zatem, tylko w tym zakresie dopuszczalne byłoby wobec osk. E. I. związanie rozstrzygnięcia w przedmiocie warunkowego zawieszenia orzeczonej kary pozbawienia wolności z obowiązkiem naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 k.k.
Wobec stwierdzenia rażącego naruszenia art. 415 § 5 k.p.k., do czego doszło w Sądzie I instancji, które to uchybienie – w wyniku braku prawidłowego rozpoznania zarzutu apelacyjnego – przeniknęło do orzeczenia sądu odwoławczego, należało jeszcze rozważyć jego znaczenie w świetle drugiej z przesłanek kasacyjnych określonych w art. 523 § 1 kpk. W realiach tej sprawy nie może budzić wątpliwości kwestia oczywistego wpływu tego naruszenia prawa – ocenionego jako rażące – na treść rozstrzygnięcia. Wpływ ten wyraził się związaniem instytucji warunkowego zawieszenia kary pozbawienia wolności z obowiązkiem, którego zakres jest sprzeczny z klauzulą antykumulacyjną wyrażoną w art. 415 § 5 kpk. W następstwie tego uchybienia – wobec niewykonania przez oskarżoną obowiązku wadliwie określonego doszło do wszczęcia postępowania w przedmiocie zarządzenia wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności na podstawie
art. 75
§
2 k.k
.
Konsekwencją powyższej oceny było uwzględnienie kasacji i uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w W
.
w zaskarżonej części
, tj. w zakresie utrzymującym w mocy wyrok Sądu Rejonowego
w W
.
z dnia 14 listopada 2007 r. co do nałożenia na osk.
E. I
. obowiązku naprawienia szkody w kwocie 15.337,39 zł na rzecz
Spółki K
.
-M
.
Z uwagi na to, że
wadliwe orzeczenia obejmują nie tylko tę część roszczenia pokrzywdzonej spółki, co do której zapadło już rozstrzygnięcie w postępowaniu cywilnym, ale również odnoszą się do partii towaru opisanej w fakturze 00435/05 – nie było wystarczające
samo rozstrzygnięcie sądu kasacyjnego o uchyleniu części wyroku
sądu odwoławczego
zakwestionowanej przez Rzecznik
a
Praw Obywatelskich
.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy
Sąd Okręgow
y
W
przede wszystkim prawidłowo rozpozna zarzut apelacyjny – w części dotyczącej obowiązku naprawienia szkody nałożonego na osk.
E. I
. na podstawie art. 72 § 2 k.k., tj. w zakresie w jakim jego orzeczenie zostało uchylone i zastosuje się do dyrektywy wynikającej z dyspozycji przepisu art. 415 par. 5 k.p.k., mając przy tym na uwadze odmienny status roszczenia wynikającego z faktury nr 00435/05.
Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.