II KK 254/11

WYROK  Z  DNIA  11  KWIETNIA  2012  R. 
II  KK  254/11 
 
Art. 4 § 1 k.k. nie ma zastosowania, na podstawie art. 116 k.k., do 
ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów 
zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze 
zm.). Zastosowanie nowej, niekorzystnej dla podmiotu zbiorowego ustawy nie 
jest jednak możliwe (art. 42 ust. 1 Konstytucji). 
 
Przewodniczący: sędzia SN E. Wildowicz. 
Sędziowie: SN W. Wróbel, SA (del. do SN) D. Kala (sprawozdawca). 
Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Wilkosz-Śliwa. 
 
Sąd Najwyższy w sprawie podmiotu zbiorowego „S.” Spółka z o.o., co do 
którego stwierdzono odpowiedzialność za czyn zabroniony osoby fizycznej z 
art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s., po 
rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2012 r., kasacji, 
wniesionej przez Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu Rejonowego w G. 
z dnia 21 stycznia 2011 r., 
 
u c h y l i ł  zaskarżony wyrok i p r z e k a z a ł  sprawę Sądowi Rejonowemu w 
G. do ponownego rozpoznania. 

 
2
U Z A S A D N I E N I E  
 
Sąd Rejonowy w G. rozpoznał sprawę z wniosku Prokuratora 
Rejonowego w G. w przedmiocie stwierdzenia odpowiedzialności podmiotu 
zbiorowego – Spółki S. sp. z o.o. za czyn zabroniony pod groźbą kary, będący 
zachowaniem osoby wskazanej w art. 3 i 5 ustawy o odpowiedzialności 
podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, potwierdzony 
prawomocnym wyrokiem nakazowym Sądu Rejonowego w G. z dnia 30 
października 2009 r. skazującym Sebastiana W. za przestępstwo skarbowe z 
art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s. 
Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 21 stycznia 2011 r., na podstawie 
art. 3 i 4 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności 
podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, ustalił 
odpowiedzialność podmiotu zbiorowego Spółki „S.” sp. z o.o. za czyn 
zabroniony z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s., 
popełniony przez Sebastiana W. działającego w interesie podmiotu 
zbiorowego. Na postawie art. 7 ust. 1 ustawy o odpowiedzialności podmiotów 
zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary sąd wymierzył Spółce karę 
pieniężną w wysokości 2 000 zł. Rozstrzygnięto także o kosztach procesu, w 
tym kosztach związanych z reprezentacją podmiotu zbiorowego w toku 
postępowania przed sądem pierwszej instancji przez obrońcę tego podmiotu. 
Powyższy wyrok nie został zaskarżony przez żadnego z uczestników 
procesu i uprawomocnił się z upływem 28 stycznia 2011 r.  
Kasację od prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w G. z dnia 21 
stycznia 2011 r. – zaskarżając go w całości na korzyść podmiotu zbiorowego – 
wniósł Prokurator Generalny. Autor nadzwyczajnego środka zaskarżenia 
zarzucił w nim „rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie 

 
3
przepisu prawa materialnego – art. 5 ustawy o odpowiedzialności podmiotów 
zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary – poprzez wyrażenie 
błędnego poglądu prawnego, że przepis ten może być podstawą 
odpowiedzialności podmiotu zbiorowego S. sp. z o.o. za czyn zabroniony pod 
groźbą kary, popełniony przez prezesa zarządu tej spółki – Sebastiana W.” 
Odwołując się do tak sformułowanego zarzutu Prokurator Generalny 
wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi 
Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 
Kasacja Prokuratora Generalnego – istotnie wniesiona na korzyść 
podmiotu zbiorowego – okazała się zasadna zarówno w części wskazującej 
na zaistniałe rażące naruszenie wskazanego przepisu prawa materialnego, 
mające istotny wpływ na treść wyroku, jak też w części domagającej się 
uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego 
rozpoznania. 
Przed przystąpieniem do rozważań szczegółowych, odwołujących się do 
realiów rozpatrywanej sprawy, należy nadmienić, że odpowiedzialność 
podmiotu zbiorowego na gruncie przepisów ustawy z dnia 28 października 
2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod 
groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze zm.) ma charakter niesamoistny i 
wtórny. 
Uruchamiana 
jest 
bowiem 
dopiero 
w 
sytuacji 
uprzedniego 
stwierdzenia odpowiedzialności karnej osoby wskazanej w art. 3 wskazanej 
ustawy za jedno z przestępstw z art. 16 tej ustawy. Do takiego wniosku 
jednoznacznie prowadzi analiza dyspozycji art. 4 ustawy z dnia 28 
października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny 
zabronione pod groźbą kary (zob. też M. Filar [w:] M. Filar, Z. Kwaśniewski, D. 
Kala: Komentarz do ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za 

 
4
czyny zabronione pod groźbą kary, Toruń 2006, s. 31; uzasadnienie 
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2009 r., IV KK 427/08, 
OSNKW 2009, z. 7, poz. 57). Spełnienie powyższego warunku nie wystarcza 
jednak do przypisania odpowiedzialności podmiotowi zbiorowemu. Z art. 5 
ustawy 
wynika 
bowiem 
jednoznacznie, 
że 
kolejnym 
warunkiem 
(materialnoprawną przesłanką) tej odpowiedzialności jest stwierdzenie winy 
podmiotu zbiorowego. Odwołanie się przez ustawodawcę w art. 5 ustawy do 
konstrukcji zawinienia było niezbędne, skoro odpowiedzialność podmiotu 
zbiorowego jest odpowiedzialnością typu represyjnego (zob. uzasadnienie 
wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 listopada 2004 r., K 18/03, OTK-A 
2004, nr 10, poz. 103). 
Przechodząc od powyższych uwag ogólnych na grunt niniejszej sprawy 
trzeba nadmienić, że zgodnie z brzmieniem art. 5 ustawy o odpowiedzialności 
podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (według stanu 
prawnego obowiązującego w okresie od dnia 5 października 2005 r. do dnia 
13 listopada 2011 r. – vide nowela do powyższej ustawy z dnia 28 lipca 2005 
r., Dz. U. z 2005 r. Nr 180, poz. 1492), „podmiot zbiorowy podlega 
odpowiedzialności, jeżeli do popełnienia czynu zabronionego doszło w 
następstwie co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby 
fizycznej, o której mowa w art. 3 pkt 2 lub 3, lub co najmniej braku należytego 
nadzoru nad tą osobą – ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu 
zbiorowego”. Z kolei w art. 3 ustawy za czyny zabronione pod groźbą kary, 
według brzmienia tego przepisu obowiązującego w okresie od dnia 5 
października 2005 r. do dnia 13 listopada 2011 r. (vide wskazana wyżej 
nowela), „podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności za czyn zabroniony, 
którym jest zachowanie osoby fizycznej: 

 
5
1) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ramach 
uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego 
imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu 
tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku, 
2) dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub 
niedopełnienia obowiązków przez osobę, o której mowa w pkt 1, 
3) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą 
lub wiedzą osoby, o której mowa w pkt 1 
– jeżeli zachowanie to przyniosło lub mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu 
korzyść, chociażby niemajątkową.” 
Sebastian W., któremu prawomocnym wyrokiem nakazowym Sądu 
Rejonowego 
w 
G. 
z 
dnia 
30 
października 
2009 
r., 
przypisano 
odpowiedzialność karną za przestępstwo z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 
k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s. popełnione w 2006 r., poniósł tę 
odpowiedzialność będąc w podmiocie zbiorowym – spółce z o.o. „S.” – 
prezesem zarządu tejże spółki. Zgodnie z przywołanym wyżej art. 5 cytowanej 
ustawy, przesłanka zawinienia podmiotu zbiorowego (culpa in eligendo, culpa 
in custodiendo) ustanowiona została jedynie w odniesieniu do osób 
wskazanych w art. 3 pkt 2 i 3 ustawy (zob. też B. Nita: Materialnoprawne i 
procesowe założenia ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za 
czyny zabronione pod groźbą kary, cz. I, Radca Prawny 2003, nr 5, s. 46). 
Przepis ten, w powołanym wyżej brzmieniu, nie zawierał zaś przesłanki 
„własnej odpowiedzialności” podmiotu zbiorowego za czyny osób wskazanych 
w art. 3 pkt 1 powołanej ustawy. Prezes zarządu spółki z o.o. „S.” Sebastian 
W. należy zaś właśnie do kategorii osób wskazanych w art. 3 pkt 1 ustawy o 
odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą 

 
6
kary („osoba działająca w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w 
ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania”). 
Oczywiście uwzględniając zarysowany wyżej model odpowiedzialności 
podmiotu zbiorowego oraz gwarancyjny charakter regulacji art. 5 ustawy, który 
statuuje 
jedną 
z 
materialnoprawnych 
przesłanek 
odpowiedzialności 
represyjnej tego podmiotu, niezbędne jest poprzestanie na literalnej wykładni 
wskazanego przepisu. Żadne próby wykładni ekstensywnej, poszerzającej 
zakres językowego brzmienia art. 5 ustawy, nie są tutaj dopuszczalne. 
W świetle powyższego przyjąć trzeba, że popełnienie przestępstwa z art. 
77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. w zw. z art. 9 § 3 k.k.s. przez prezesa 
zarządu spółki Sebastiana W. nie mogło, wobec wcześniej wskazanej treści 
art. 5 ustawy, stanowić podstawy odpowiedzialności tego podmiotu 
zbiorowego. Identyczne stanowisko, co do braku podstaw do przypisania 
podmiotowi zbiorowemu odpowiedzialności za przestępne zachowanie 
prezesa zarządu tego podmiotu, wyrażane było m.in. w wyrokach Sądu 
Najwyższego z: dnia 18 października 2011 r., IV KK 276/11, Lex nr 1027192 i 
z dnia 11 kwietnia 2011 r., V KK 27/11, OSNKW 2011, z. 9, poz. 77. 
W konsekwencji, wobec dopuszczenia się przez Sąd Rejonowy w G. 
rażącego naruszenia przepisu prawa materialnego (art. 5 powołanej ustawy), 
poprzez zignorowanie braku w tym przepisie normatywnej podstawy do 
przypisania odpowiedzialności podmiotowi zbiorowemu za czyn przestępny 
prezesa zarządu tego podmiotu, co miało istotny wpływ na treść wyroku (art. 
523 § 1 k.p.k.), niezbędne stało się uchylenie zaskarżonego – prawomocnego 
wyroku – i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi 
Rejonowemu w G. 
Uwzględniając materialnoprawny charakter regulacji art. 5 wskazanej 
ustawy, w sytuacji stwierdzenia rażącego naruszenia przez organ a quo tej 

 
7
regulacji prawnej, nie należało postrzegać owego naruszenia jedynie w 
formule hipotetycznego wpływu na treść orzeczenia, lecz należało przyjąć, że 
wpływ ten był rzeczywisty. Ta konstatacja wynika z samej istoty powyższego 
naruszenia, które bezpośrednio godziło w treść zaskarżonego wyroku. Trafnie 
więc ujął to zagadnienie w taki właśnie sposób autor kasacji w petitum tego 
nadzwyczajnego środka zaskarżenia. 
W odniesieniu do treści sentencji wyroku Sądu Najwyższego trzeba 
nadmienić, że w judykaturze wyrażono pogląd (uzasadnienia wyroków Sądu 
Najwyższego: z dnia 1 kwietnia 2011 r., V KK 6/11, Lex nr 795222; z dnia 11 
kwietnia 2011 r., V KK 27/11, OSNKW 2011, z. 9, poz. 77), iż „negatywne 
rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku prokuratora (art. 27 ustawy) o 
pociągnięcie do odpowiedzialności podmiotu zbiorowego powinno przybrać 
formę „oddalenia tego wniosku”. Nie zachodzą bowiem przesłanki do 
umorzenia postępowania wywołanego wnioskiem prokuratora ani nie ma 
podstaw 
do 
wydania 
w 
takim 
wypadku 
wyroku 
uniewinniającego. 
Rozstrzygnięcie 
w 
postaci 
oddalenia 
wniosku 
w 
przedmiocie 
odpowiedzialności podmiotu zbiorowego nie należy zaś do kręgu orzeczeń 
wymienionych w art. 537 § 2 k.p.k. Wobec tego, po wyeliminowaniu z obrotu 
prawnego wadliwego wyroku, orzeczenie w przedmiocie wniosku prokuratora, 
powinno zapaść w drodze ponownego rozpoznania sprawy przez sąd meriti”. 
Akceptując powyższe stanowisko judykatury niezbędne było sformułowanie 
rozstrzygnięcia następczego wyroku Sądu Najwyższego o treści: „(...) 
przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania”. 
W tym miejscu należy jeszcze zauważyć, że od dnia 14 listopada 2011 r. 
obowiązuje nowe brzmienie art. 5 ustawy, wprowadzone nowelą do ustawy o 
odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą 
kary – z dnia 29 lipca 2011 r., Dz. U. Nr 191, poz. 1135. Zmodyfikowany art. 5 

 
8
ustawy statuuje podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego także w 
odniesieniu do czynów zabronionych osób wskazanych w art. 3 pkt 1 tej 
ustawy, a więc m.in. do czynów prezesów zarządów spółek kapitałowych 
(„wina organizacyjna podmiotu zbiorowego”). Sąd Najwyższy, mając na 
uwadze specyfikę postępowania kasacyjnego, polegającą na rozpoznawaniu 
środka zaskarżenia od prawomocnego wyroku sądowego, zobowiązany był 
badać zgodność tego wyroku z prawem obowiązującym w dacie jego wydania 
(tak też P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. 
Komentarz, tom III, Warszawa 2007, s. 288 oraz powołany tam – 
niepublikowany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1996 r., II KKN 
20/96). I tak też uczynił. 
Sąd Rejonowy w G., rozstrzygając pro futuro o przedmiocie procesu, 
będzie jednak zmuszony do przeanalizowania sprawy na płaszczyźnie 
intertemporalnej. Zauważyć trzeba, że powyższa nowela z dnia 29 lipca 2011 
r. nie zawiera odrębnych przepisów intertemporalnych. Na gruncie ustawy o 
odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą 
kary nie ma także regulacji odnoszącej się do tego zagadnienia. W 
odniesieniu do odpowiedzialności przewidzianej przepisami powyższej ustawy 
nie znajdzie swego zastosowania dyspozycja art. 116 k.k. („Przepisy części 
ogólnej tego kodeksu stosuje się do innych ustaw przewidujących 
odpowiedzialność karną, chyba że ustawy te wyraźnie wyłączają ich 
zastosowanie”). 
Zgodzić 
się 
trzeba 
z 
jednoznacznym 
poglądem 
prezentowanym w tej materii w doktrynie, iż ustawodawca odwołuje się w art. 
116 k.k. do odpowiedzialności stricte karnej (J. Raglewski [w:] A. Zoll (red.), G. 
Bogdan, Z. Ćwiąkalski, P. Kardas, J. Majewski, J. Raglewski, M. Szewczyk, 
W. Wróbel: Kodeks karny. Komentarz, tom I, Kraków 2004, tezy 2, 7 do art. 
116 k.k.; J. Giezek [red.]: Kodeks karny. Część ogólna – komentarz, Lex 2007, 

 
9
tezy 4, 5 do art. 116 k.k.; M. Mozgawa [red.], Kodeks karny. Praktyczny 
komentarz, Oficyna 2010, teza 4 do art. 116 k.k.). Takiego charakteru nie ma 
zaś odpowiedzialność podmiotu zbiorowego. Wobec tego brak podstaw do 
powołania się w tej sprawie na art. 4 § 1 k.k. 
Mając jednak na uwadze zarysowany wcześniej, niewątpliwie represyjny 
charakter odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod 
groźbą kary, sąd meriti orzekając będzie musiał bazować na dotychczasowym 
(obowiązującym w okresie od dnia 5 października 2005 r. do dnia 13 listopada 
2011 r.), korzystniejszym dla spółki z o.o. „S.” stanie prawnym. Taka 
konieczność jawi się jako oczywista w świetle treści art. 42 ust. 1 Konstytucji, 
zgodnie z którym „odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się 
czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie 
jego popełnienia” (zasada lex criminalis retro non agit). Niezbędność 
stosowania w odniesieniu do odpowiedzialności podmiotów zbiorowych 
powyższej 
zasady 
została 
jednoznacznie 
i 
trafnie 
potwierdzona 
w 
uzasadnieniu powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 
listopada 2004 r., K 18/03. 
Sąd Rejonowy w G., przy uwzględnieniu powyższych wskazań – 
pamiętając w szczególności o treści art. 42 ust. 1 Konstytucji – wyda w 
przyszłości orzeczenie o przedmiocie procesu i stanowisko w tym zakresie 
odpowiednio uzasadni. 
Na zakończenie trzeba jeszcze nadmienić, że uwzględniając treść 
sentencji wyroku Sądu Najwyższego, nie było podstaw do zamieszczania w 
tym wyroku rozstrzygnięcia o kosztach procesu, w tym kosztach za obronę z 
urzędu podmiotu zbiorowego przed Sądem Najwyższym (mimo złożonego w 
tym zakresie przez obrońcę wniosku). Tego rodzaju rozstrzygnięcie 
zamieszcza się jedynie w wyroku kończącym postępowanie (art. 626 § 1 

 
10 
k.p.k.). Takiej cechy nie ma zaś wyrok Sądu Najwyższego uchylający 
zaskarżone orzeczenie i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania.