II KK 167/15

Sygn. akt II KK 167/15
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 25 czerwca 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Michał Laskowski (przewodniczący)
‎
SSN Jerzy Grubba
‎
SSA del. do SN Stanisław Stankiewicz (sprawozdawca)
Protokolant Małgorzata Sobieszczańska
w sprawie
P.W.
‎
skazanego z art. 244 k.k.
‎
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 kpk
‎
w dniu 25 czerwca 2015 r.,
‎
kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego
na korzyść skazanego od wyroku zaocznego Sądu Rejonowego w K.
‎
z dnia 18 grudnia 2014 r.,
1.
uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej orzeczenia o
świadczeniu pieniężnym (punkt 3);
2.
obciąża Skarb Państwa wydatkami postępowania
kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Prokurator Rejonowy w K. oskarżył P.W. o to, że: w dniu 28 września 2014 r. około godziny 13:10 w miejscowości K., prowadził po drodze publicznej rower, czym nie zastosował się do zakazu prowadzenia rowerów w ruchu lądowym na okres 2 (dwóch) lat, orzeczonego prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w K. za numerem II K ../13 z dnia 8 kwietnia 2013 r., tj. o czyn z art. 244 k.k.
Sąd Rejonowy w K. wyrokiem zaocznym z dnia 18 grudnia 2014 r., orzekł:
1) oskarżonego P.W. uznał za winnego zarzucanego mu czynu i za to skazał go na podstawie
art. 244 k.k. na karę 5 miesięcy pozbawienia wolności;
2) na podstawie art. 69 § 1 i 2
k.k., art. 70 § 1 pkt 1
k.k. wykonanie orzeczonej wobec oskarżonego kary pozbawienia wolności warunkowo zawiesił na okres próby 5 lat;
3) na podstawie
art. 49 § 2 k.k. orzekł wobec oskarżonego świadczenie pieniężne w kwocie 200 zł, na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej;
4) zasądził od oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa kwotę 120 zł, tytułem opłaty oraz kwotę 70 zł, tytułem pozostałych kosztów sądowych.
Wyrok ten nie został zaskarżony przez strony i stał się prawomocny z dniem 6 stycznia 2015 r.
Obecnie, na podstawie
art. 521 § 1 k.p.k., Prokurator Generalny wniósł kasację w tej sprawie, zaskarżając powyższy wyrok w części dotyczącej punktu 3 wyroku, tj. orzeczenia wobec oskarżonego świadczenia pieniężnego na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, na korzyść oskarżonego P.W..
Na zasadzie
art. 523 § 1 k.p.k., art. 526
§ 1 k.p.k. oraz art. 537 § 1 i 2
k.p.k., autor kasacji zarzucił kwestionowanemu rozstrzygnięciu: „
rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisu prawa karnego materialnego, a mianowicie
art. 49 § 2 k.k., polegające na orzeczeniu wobec oskarżonego P.W. za popełnienie czynu z art. 244 k.k., obok kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego w kwocie 200 zł, na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w sytuacji, gdy P. W. nie został skazany za żadne z przestępstw wymienionych w
art. 49 § 2 k.k.”
W oparciu o tak sformułowany zarzut skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kasacja wniesiona w tej sprawie na korzyść skazanego P.W. okazała się zasadna w stopniu oczywistym, co pozwalało na jej rozpoznanie i uwzględnienie na posiedzeniu w trybie
art. 535 § 5 k.p.k.
Na wstępie trzeba przypomnieć, że już samo zrezygnowanie przez ustawodawcę z dotychczasowej terminologii „kary dodatkowe” (
vide
k.k. z 1969 r.) na rzecz ukształtowanego w
Kodeksie karnym z 1997 r. nowego modelu - „środków karnych” wskazuje, że sądy orzekające powinny je traktować, jako środki racjonalnej praktyki kryminalnej, których celem jest naprawienie szkody, odebranie korzyści i zapobieganie przestępstwom, nie zaś zwiększenie dolegliwości represji karnej.
Ratio legis
świadczenia pieniężnego (art. 39 pkt 7
k.k.), są
in concreto
funkcje związane z potrzebą kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa (
vide
uzasadnienie wyroku SN z dnia 13 maja 2003 r.,
WA 22/03,
OSNwSK 2003/1/968). We wszystkich wypadkach wskazanych w ustawie świadczenie pieniężne na cele społeczne orzekane jest przez sąd z urzędu, fakultatywnie. Orzeczenie tego środka może nastąpić wyłącznie w formie wyroku, przy czym wchodzi w grę w wypadku, gdy: sąd odstąpi od wymierzenia kary (
arg. ex
art. 49 §
1
in principio
k.k.); w wyroku skazującym za popełnienie przestępstwa określonego w art. 178a, 179 lub
art. 180 k.k.(
arg. ex
art. 49 § 2 k.k.); w wyroku skazującym na karę z warunkowym zawieszeniem jej wykonania (
arg. ex
art
.
72 § 2 k.k.) oraz w wyroku warunkowo umarzającym postępowanie karne (
arg. ex
art. 67 § 3 k.k.). Dla możliwości orzeczenie świadczenia pieniężnego nie ma także znaczenia (
vide
M. Melezini, Kary i środki karne, System Prawa Karnego tom 6, Legalis), czy w postępowaniu sądowym przeprowadzono cały przewód sądowy, czy też wyrok został wydany w wyniku zastosowania jednej z procedur prowadzących do ograniczenia zakresu i czasu trwania postępowania jurysdykcyjnego, a to: w związku z uwzględnieniem wniosku o wydanie wyroku bez przeprowadzenia rozprawy (art. 339 § 1 pkt 3 w zw. z
art. 335 k.p.k.), w formie wyroku nakazowego (art. 339 § 1 pkt 7
k.p.k.), w związku z wnioskiem o dobrowolne poddanie się karze (
art. 387 k.p.k.), w związku z ograniczeniem przewodu sądowego (
art. 388 k.p.k.), czy w postaci wyroku zaocznego (
art. 479 k.p.k.).
Przedstawione wyżej rozważania jasno wskazują, że wyrok zaoczny Sądu Rejonowego w K. z dnia 18 grudnia 2014 r., sygn. akt. II K …/14, w części dotyczącej orzeczonego, na podstawie
art. 49 § 2 k.k., świadczenia pieniężnego w kwocie 200 złotych na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej (punkt 3), ostać się nie może, albowiem przy jego wydaniu doszło do rażącego i mającego istotny wpływ na jego treść, naruszenia prawa karnego materialnego -
art. 49 § 2 k.k. – trafnie wskazanego w
petitum
kasacji. Jak już wyżej podkreślono, z treści tegoż przepisu
explicite
wynika, że sąd
meriti
uprawniony jest do
fakultatywnego orzeczenia obowiązku świadczenia pieniężnego z art. 39 pkt 7
k.p.k., tylko i wyłącznie w razie skazania sprawcy za przestępstwa określone w art. 178a (tj. prowadzenia pojazdu w stanie nietrzeźwości), art. 179 (tj. dopuszczenia do ruchu niebezpiecznego pojazdu) lub
art. 180 k.k. (tj. pełnienia czynności związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa ruchu pojazdów mechanicznych w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego).
Skoro ustawodawca zawarł w
art. 49 § 2 k.k. zamknięty katalog (
numerus clausus
) określonych
stricte
przestępstw (art. 178a, 179 lub 180
k.k.), to w konsekwencji sąd
meriti
nie jest uprawniony do jakiegokolwiek uzupełniania tych enumeratywnie określonych przestępstw o inne występki przewidziane w
k.k
.
Warto także zauważyć, że
gdyby intencją ustawodawcy było skonstruowanie katalogu otwartego, to oznaczyłby go
expressis verbis
przez zastosowanie zwrotu „
w szczególności”
. W konsekwencji, na podstawie przepisu
art. 49 § 2 k.k., nie jest dopuszczalne orzeczenie świadczenia pieniężnego wobec sprawcy skazanego
in concreto
za przestępstwo z
art. 244 k.k. (tj. niestosowanie się do orzeczonych środków karnych). Wydanie orzeczenia nakładającego na oskarżonego obowiązek świadczenia pieniężnego musi mieć bowiem zawsze ściśle określoną podstawę materialnoprawną (
lex
stricta
). Zatem nie wolno wykładać i stosować rozszerzająco przepisu stanowiącego tę podstawę, gdyż naruszałoby to zasadę
nulla poena sine lege
, która odnosi się nie tylko do kar, ale także do środków karnych, wymienionych w
art. 39 k.k. (
vide
A. Zoll,
Kodeks karny, Część ogólna, Komentarz, Kraków s. 63). Tym samym, w przedmiotowej sprawie, brak było podstaw do orzeczenia wobec skazanego P.W. świadczenia pieniężnego na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, w oparciu o regulację przewidzianą w
art. 49 § 2 k.k., jak też nie zaistniały przesłanki wynikające z treści
art. 49
§ 1 k.k.
Uchybienie to, w konsekwencji, doprowadziło do wydania przedmiotowego wyroku zaocznego z rażącą i mającą istotny wpływ na orzeczenie obrazą art. 49 § 2 k.k., co musiało skutkować uchyleniem tego orzeczenia w zaskarżonej części. Z oczywistych powodów nie było też podstaw do sformułowania w sentencji wyroku kasatoryjnego rozstrzygnięcia następczego (
notabene
w ślad za stanowiskiem skarżącego). Tego rodzaju postąpienie uznać należy za dopuszczalne, a zarazem wystarczające i choć nie jest
explicite
wymienione w treści
art. 537
§ 2 k.p.k., to przemawia za nim konsekwentne i jednolite stanowisko Sądu Najwyższego. Mianowicie wydany w postępowaniu kasacyjnym wyrok uchylający, może nie zawierać orzeczenia następczego
in concreto
wówczas, gdy konieczne jest wyeliminowanie z zaskarżonego orzeczenia rozstrzygnięcia wydanego z rażącą obrazą przepisu prawa materialnego, a eliminacja taka nie wymaga ponownego rozpatrywania sprawy (
vide
wyroki SN: z dnia 10 grudnia 2002 r.,
V
KK 317/02, LEX nr 74385; z dnia 19 października 2005 r.,
IV
KK 199/05,
OSNwSK 2005/1/1893; z dnia 28 lutego 2008 r.,
III
KK 454/07, LEX nr 406859; z dnia 26 listopada 2008 r.,
III
KK 342/08, Prok. i Pr. – wkł. 2009/4/17). Tym samym możliwe było ograniczenie się Sądu Najwyższego do uchylenia jedynie określonego rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku zaocznym, bez wydawania orzeczenia następczego, skoro
in concreto
uchybienie sądu
meriti
sprowadzało się wyłącznie do orzeczenia niedopuszczalnego środka karnego z
art. 49 § 1 k.k.
Podstawą orzeczenia o wydatkach związanych z rozpoznaniem niniejszej kasacji był przepis
art. 638 k.p.k.
Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
kc