II KK 127/04

POSTANOWIENIE Z DNIA 6 MAJA 2005 R. II KK 127/04 W stosunku do tej samej osoby możliwe jest częściowe uwzględnie- nie lub częściowe oddalenie kasacji lub też pozostawienie jej w części bez rozpoznania, jednak tyko wtedy, gdy poszczególne jej zarzuty dotyczą in- nych przedmiotowo zakresów zaskarżonego wyroku, gdyż powiązanie przepisu art. 536 k.p.k. z unormowaniami dotyczącymi ograniczeń przed- miotowych i podstaw wnoszenia kasacji wyznacza zakres obowiązku zba- dania i oceny tylko tych spośród wskazanych w skardze zarzutów, których podniesienie jest w świetle prawa dopuszczalne. Przewodniczący: sędzia SN D. Rysińska (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Szewczyk, A. Tomczyk. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Pogorzelski. Sąd Najwyższy w sprawie Tomasza W. skazanego z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 310 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i in- nych, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 6 maja 2005 r. kasacji, wniesionej przez obrońcę od wyroku Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 4 listopada 2003 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 29 kwietnia 2003 r., o d d a l i ł kasację jako oczywiście bezzasadną (...). U Z A S A D N I E N I E 2 Tomasz W. został oskarżony o popełnienie trzech przestępstw: czynu ciągłego, polegającego na udzielaniu nieustalonej osobie pomocy do prze- robienia dwóch dowodów osobistych, kwalifikowanego z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. i art. 12 k.k. (zarzut III aktu oskarżenia) oraz dwóch czynów ciągłych (opisanych w punktach I i II aktu oskarżenia), popełnio- nych w różnych okresach czasu, wspólnie i w porozumieniu z różnymi oso- bami i jedną tą samą osobą, polegających na doprowadzeniu i usiłowaniu doprowadzenia, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, Banku PEKAO S.A. w W. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w ten sposób, że w kolejno wymienianych datach puszczali w obieg podrobione przez Toma- sza W., przekazywane kolejnym osobom czeki banków amerykańskich, na podstawie których osoby te, posługując się podrobionymi dowodami osobi- stymi i podrabiając podpisy na dyspozycjach bankowych, wypłaciły i usiło- wały wypłacić różne kwoty pieniędzy – które to czyny zakwalifikowano z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 310 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 310 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2003 r. Sąd Okręgowy w W. uznał To- masza W. za winnego popełnienia wszystkich zarzucanych mu czynów z tym, że w opisie przestępstw z punktów I i II określenie „czek” zastąpił określeniem „dokument uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej”. Po wymierzeniu kar jednostkowych za zbiegające się przestępstwa – przy za- stosowaniu nadzwyczajnego złagodzenia kary za czyny opisane w punk- tach I i II – Sąd Okręgowy wymierzył Tomaszowi W. łączną karę 2 lat po- zbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawiesił na okres próby 5 lat, oddając go pod dozór kuratora. Powyższy wyrok, obejmujący także inne osoby, został zaskarżony przez prokuratora na niekorzyść Tomasza W. – w części dotyczącej wy- miaru kary, oraz w całości przez obrońcę oskarżonego, na jego korzyść. 3 Po rozpoznaniu wniesionych apelacji, wyrokiem z dnia 4 listopada 2003 r. Sąd Apelacyjny w W. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok sądu pierwszej instancji. Wyrok Sądu Apelacyjnego, w zakresie rozstrzygnięcia utrzymującego w mocy skazanie Tomasza W. za czyny opisane w punktach I i II aktu oskarżenia, został zaskarżony kasacją wniesioną przez obrońcę. W punkcie I tej skargi, jej autor zarzucił sądowi odwoławczemu za- niechanie skorygowania uchybienia wymienionego w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 pkt 9 k.p.k., wynikającego z faktu, że w akcie oskar- żenia nie postawiono oskarżonemu zarzutu podrobienia papierów warto- ściowych – z naruszeniem zasad wynikających z art. 14 § 1 k.p.k. w zw. z art. 332 § 1 pkt 2 i 4 k.p.k. Podnosząc ten zarzut, obrońca wniósł o uchyle- nie wyroku w zaskarżonej części. Na wypadek nieuwzględnienia tego wniosku, jak to ujął skarżący, podniósł on dwa kolejne zarzuty. Po pokona- niu trudności, wynikających ze sposobu ich zredagowania, można (głównie na podstawie uzasadnienia skargi) wysnuć wniosek, że w punkcie II kasacji skarżący zarzucił obrazę prawa materialnego, polegającą na błędnej wy- kładni pojęcia „dokument uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej”, zawartego w art. 310 § 1 k.k., oraz na błędnej interpretacji znamion czynu ciągłego, o jakim mowa w art. 12 k.k. – co skutkowało przypisaniem oskar- żonemu dwóch, błędnie kwalifikowanych przestępstw, w miejsce jednego. Z kolei w punkcie III kasacji obrońca, nawiązując do naruszeń prawa opi- sanych w punktach poprzedzających, postawił zarzut rażącej niewspół- mierności kary wymierzonej za te przestępstwa. Podnosząc opisywane za- rzuty, skarżący wniósł, również i na tej podstawie, o uchylenie wyroku sądu odwoławczego w zaskarżonej części. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 4 Jedyny podlegający rozpoznaniu zarzut, jaki został wskazany w punkcie I kasacji, podnoszący uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. okazał się oczywiście bezzasadny. Faktem jest, że w opisie przestępstw zarzuconych Tomaszowi W. w punktach I i II aktu oskarżenia na czoło wysunięto ten fragment jego dzia- łania, które zostało podjęte wspólnie i w porozumieniu z innymi osobami, a które polegało na osiągnięciu i usiłowaniu osiągnięcia korzyści majątko- wych przez doprowadzenie banku do niekorzystnego rozporządzenia mie- niem poprzez puszczenie w obieg podrobionych czeków amerykańskich, natomiast działanie polegające na uprzednim podrobieniu tych dokumen- tów ujęto niejako w tle, bez dokładnego określenia sposobu i okoliczności tego działania, stosownie do dyspozycji art. 332 § 1 pkt 2 k.p.k. Prawdą też jest, że Sąd Okręgowy nie uznał za konieczne, by w wyroku sprecyzować pod tym kątem opis czynów przypisanych Tomaszowi W., jaki to opis za- mieścił w motywacyjnej części wyroku. Tego rodzaju postąpienie (niekwe- stionowane zresztą w apelacji wniesionej od tego wyroku przez obrońcę) można jednak rozważać wyłącznie na płaszczyźnie przepisu art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k., nie zaś – jak czyni się obecnie w kasacji – wiązać je z uchy- bieniem przepisowi art. 332 § 1 pkt 2 i 4 k.p.k. Nie sposób też, jak domaga się skarżący, wyciągnąć z powyższego wniosek, że skazanie w omawia- nym zakresie nastąpiło mimo braku skargi oskarżyciela, ponieważ prokura- tor nie zarzucił mu działania kwalifikowanego z art. 310 § 1 k.k. Podkreślić trzeba, że wbrew gołosłownemu twierdzeniu obrońcy, za- rzut odnoszący się do podrobienia czeków amerykańskich znalazł wyraz zarówno w stosownych sformułowaniach zarzuconych czynów („puścili w obieg podrobione przez Tomasza W. i przekazane Maciejowi K. (...) czeki banków amerykańskich”), w proponowanej przez prokuratora ich (kumula- tywnej) kwalifikacji prawnej, jak i w uzasadnieniu tych zarzutów, gdzie po- dano jakie konkretnie czynności podejmował Tomasz W., podrabiając rze- 5 czone czeki. Wobec tego brak jest podstaw do uznania, że przedstawione Tomaszowi W. zarzuty nie obejmowały swym zakresem działań polegają- cych na podrobieniu owych dokumentów, zaś Sąd Okręgowy nie był wład- ny dokonać w tym zakresie ustaleń o odpowiedzialności karnej oskarżone- go. Takie właśnie ustalenia przyjęto w wyniku rozpoznania niniejszej spra- wy, a ustalenia te w żadnym razie nie wykroczyły poza rzeczywisty zakres skargi wniesionej przez oskarżyciela, nie mający związku ze sposobem zredagowania stawianych oskarżonemu zarzutów. W takiej zaś sytuacji, nie ma żadnych podstaw do stwierdzenia, by zaskarżona część wyroku do- tknięta była naruszeniem art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., stanowiącym uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., co przesądzało o oddaleniu wniesio- nej kasacji jako oczywiście bezzasadnej. Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej, podniesione w zakresie tej sa- mej części zaskarżonego wyroku, nie podlegały merytorycznej ocenie jako niedopuszczalne z mocy ustawy. Przypomnieć trzeba, że zgodnie z treścią art. 523 § 2 k.p.k. wniesie- nie przez stronę kasacji na korzyść ograniczone jest do wyroków skazują- cych oskarżonego za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę po- zbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania, zaś ograniczenie to nie ma zastosowania tylko wówczas, gdy skargę tę wnie- siono z powodu jednego z uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k. (art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k.). Tomasz W. skazany został na karę pozbawienia wolności z warun- kowym zawieszeniem jej wykonania, zaś jego obrońca podniósł we wnie- sionej na jego korzyść kasacji uchybienie wskazane w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., co przesądziło, najpierw o przyjęciu tej skargi – jako dopuszczalnej, a następnie o jej rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy. Powyższe nie ozna- cza jednak, że rozpoznając tę skargę Sąd Najwyższy jest zobowiązany – a nawet uprawniony – do badania pozostałych jej zarzutów, nie kwalifikują- 6 cych się jako jedno z uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k., lecz ja- ko inne rażące naruszenie prawa (obraza prawa materialnego – pkt II ka- sacji), czy tym bardziej, jako zarzut rażącej niewspółmierności kary (pkt III skargi). Dla oceny możliwości rozpoznania tych zarzutów nie ma bowiem znaczenia, czy zostały one podniesione w kasacji jako jedyne (co powo- dowałoby odmowę jej przyjęcia lub pozostawienie jej bez rozpoznania), czy też obok uchybienia wymienionego w art. 439 § 1 k.p.k., którego wskazanie przesądza o dopuszczalności kasacji. Podniesienie tego uchybienia nie sprawia przecież, że zarzuty naruszenia prawa inne, niż wskazane w tym przepisie, nabierają cech dopuszczalności – wbrew brzmieniu art. 524 § 4 pkt 1 k.p.k., a wobec tego, że mogą być przedmiotem badania ze strony sądu kasacyjnego tylko dlatego, iż postawiono inny, dopuszczalny zarzut. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do obchodzenia ograni- czeń wynikających z art. 523 § 2 i 4 pkt 1 k.p.k. (por. też wyrok SN z dnia 26 lutego 2004 r., IV KK 298/03, OSNKW 2004, z. 4, poz. 46), a nadto do instrumentalizacji wnoszonych skarg – w celu wywołania kasacyjnej kontro- li nie tylko, czy też nie tyle, zarzutu decydującego o dopuszczalności samej skargi, ile innych zarzutów, które postawione samoistnie, kontroli takiej spowodować by nie mogły. Nie może więc budzić wątpliwości, że wyłącze- nie przedmiotowego ograniczenia kasacji pod warunkiem wskazania w tej skardze podstawy z art. 439 k.p.k. powoduje z jednej strony to, iż podnie- sienie uchybień wymienionych w tym przepisie stanowi o dopuszczalności kasacji, z drugiej zaś, że jej rozpoznanie może nastąpić jedynie w grani- cach owego – dopuszczalnego – zarzutu. Warto również zauważyć, że podobnie rzecz się ma w sytuacji, gdy podstawy kasacji nie zostały sprzęgnięte z ograniczeniami przedmiotowego zakresu jej wniesienia, i gdy o jej dopuszczalności (i zakresie jej rozpozna- nia) decyduje oparcie skargi na powodach wskazanych w art. 523 § 1 k.p.k. Jeśli zatem w kasacji wymieniono uchybienie wskazane w art. 523 § 7 1 k.p.k., a nadto podniesiono w niej także zarzuty, których przedmiotem te uchybienia nie są (np., jak w sprawie niniejszej, zarzucono także rażącą niewspółmierność kary), to kasacja jest dopuszczalna i podlega rozpozna- niu, jednak nakaz badania i oceny zasadności podniesionych w niej zarzu- tów (art. 536 k.p.k.) nie obejmuje tych, które nie wymieniają naruszeń pra- wa, o których mowa w art. 523 § 1 k.p.k. Pogląd ten, wyrażony m.in. w wy- roku SN z dnia 29 października 1996 r., IV KKN 72/96 (OSNKW 1997, z. 1- 2, poz. 15) jest ugruntowany w praktyce kasacyjnej, gdzie w zakresie znacznej części skarg dotkniętych tymi (i innymi) typowymi wadami, wyni- kającymi z błędnej interpretacji art. 523 § 1 k.p.k., dochodzi do wydawania rozstrzygnięć w trybie określonym w art. 535 § 2 k.p.k. Jednocześnie, jak to już częściowo wynika z dotychczasowych roz- ważań, Sąd Najwyższy uznał, że brak jest podstaw do wydania rozstrzy- gnięcia o pozostawieniu kasacji bez rozpoznania w zakresie opisywanych zarzutów, które w istocie pozostały poza merytoryczną oceną. Rzecz bo- wiem w tym, że zarzuty te podniesiono w tym samym zakresie zaskarżenia – tj. w części utrzymującej w mocy skazanie Tomasza W. za czyny opisane w punktach I i II aktu oskarżenia – w jakim równolegle zarzucono uchybie- nie decydujące o dopuszczalności skierowanej na jego korzyść kasacji i którego rozpoznanie doprowadziło do jej oddalenia. W zaistniałej sytuacji procesowej doszłoby więc do wydania dwóch różnych rozstrzygnięć w przedmiocie tej samej kasacji, skierowanej przeciwko tej samej części orzeczenia, z jakim to rozwiązaniem nie sposób się zgodzić. Rozważając powyższe, należy przede wszystkim mieć na uwadze, że przepisu art. 536 k.p.k., regulującego zakres rozpoznania skargi kasacyj- nej, nie sposób odczytywać i stosować nie tyko w oderwaniu od unormo- wań dotyczących podstaw kasacji i jej ograniczeń przedmiotowych, ale również w izolacji od treści art. 537 § 1 k.p.k., normującego rodzaj (zakres) rozstrzygnięć wydawanych przez sąd kasacyjny w wyniku rozpoznania 8 sprawy. Trzeba zatem dostrzec, że rozpoznanie kasacji następuje nie tylko w granicach podniesionych zarzutów, ale i w granicach zaskarżenia, które wyznaczają zakres wyroku, w stosunku do którego dochodzi do oddalenia skargi albo następuje jego uchylenie w całości lub w części – w zależności od stwierdzenia niesłuszności albo trafności całości lub części podniesio- nych zarzutów kasacyjnych. Nie daje to podstawy do stwierdzenia, że uza- sadnione (a wręcz wymagane) jest orzekanie co do poszczególnych zarzu- tów skargi niezależnie od związanych z nimi granic zaskarżenia. Przyjąć zatem należy, że w stosunku do tej samej osoby możliwe jest częściowe uwzględnienie lub częściowe oddalenie kasacji lub też pozostawienie jej w części bez rozpoznania, jednak tyko wtedy, gdy poszczególne jej zarzuty dotyczą innych przedmiotowo zakresów zaskarżonego wyroku. Przyjęcie odmiennego założenia prowadziłoby do paradoksalnych rozstrzygnięć w odniesieniu do tego samego orzeczenia, będącego przed- miotem zaskarżenia co do tej samej osoby. Przykładowo, uchylenie (lub zmiana) zaskarżonej części wyroku, w wyniku uwzględnienia tylko jednego z podniesionych w tym zakresie zarzutów kasacyjnych, musiałaby konse- kwentnie prowadzić do oddalenia kasacji w zakresie tych zarzutów, których zasadności nie podzielono (por. przy tym art. 436 k.p.k. w zw. art. 518 k.p.k.). Analogicznie, trudno podzielić sensowność rozwiązania nakazują- cego częściowe pozostawienie kasacji bez rozpoznania, gdy zarzuty z mo- cy prawa niedopuszczalne – w miejsce, jak wyżej, niezasadnych – posta- wiono obok zarzutu, którego podzielenie spowodowało uchylenie zaskar- żonego w tym samym zakresie wyroku (albo odwrotnie, jak w niniejszej sprawie, skutkowało oddaleniem kasacji w tej części). W każdej bowiem z opisywanych sytuacji nastąpiłoby jednoczesne uwzględnienie i oddalenie albo uwzględnienie lub oddalenie oraz pozostawienie bez rozpoznania ka- sacji wniesionej od tych samych rozstrzygnięć zaskarżonego wyroku. 9 Zauważyć nadto trzeba, że wydawanie częściowych decyzji, odno- szących się do jedynie w części niedopuszczalnych zarzutów kasacyjnych prowadziłoby do dysfunkcjonalnych skutków. Po pierwsze, należałoby mieć na uwadze, że decyzje takie w pierwszej kolejności są podejmowane na etapie przyjmowania do rozpoznania opisywanych skarg. Konsekwencją powyższego byłby więc nakaz wydawania zarządzeń częściowo odmawia- jących przyjęcia kasacji wraz z następstwem w postaci zaskarżania takich decyzji stosownie do treści art. 530 § 2 k.p.k., gdy co do tej samej części orzeczenia kasacji i tak nadawano by bieg (por. S. Zabłocki w: Kodeks po- stępowania karnego, Komentarz, t. III, Warszawa 2004, s. 576). Po wtóre, należałoby uwzględnić kwestie związane z dopuszczalnością zaskarżenia orzeczenia o pozostawieniu kasacji bez rozpoznania (art. 521 k.p.k.) i o jej oddaleniu (art. 539 k.p.k.), co do tej samej części wyroku, i wynikające stąd konsekwencje (por. R. Kmiecik: glosa do cyt. wyroku SN IV KK 298/03, OSP 2004, nr 11, s. 611-612). Z powyższych powodów, zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie, nie zasługują na aprobatę poglądy prezentowane w cytowanym na wstępie wyroku IV KK 298/03 oraz w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2001 r., II KKN 175/99 (OSNKW 2002, z. 5-6, poz. 47), w których niedopuszczalność zarzutu kasacyjnego wiąże się – w każdej sytuacji – z niedopuszczalnością kasacji w części dotyczącej tego zarzutu i w konse- kwencji z pozostawieniem jej w tym zakresie bez rozpoznania. Przeciwnie, w sytuacji procesowej jaka ma miejsce w niniejszej sprawie, wydanie takie- go orzeczenia jest zbędne. Jak wykazano, zależność dyspozycji zawartych w przepisach art. 536 i art. 537 § 1 k.p.k. nie daje podstaw do pozostawie- nia bez rozpoznania (odmowy przyjęcia) kasacji w zakresie zarzutów nie- dopuszczalnych z mocy prawa, jeżeli w odniesieniu do tej samej, w zakre- sie podmiotowym i przedmiotowym, części wyroku wskazano w tej skardze także takie uchybienia, które decydują o jej dopuszczalności. Wskazanie 10 takich uchybień otwiera bowiem drogę do rozpoznania kasacji i w wyniku tego do jej uwzględnienia bądź oddalenia. Jest przy tym oczywiste, że wy- danie opisywanego rozstrzygnięcia nie oznacza zarazem, iż w rzeczywi- stości zakresem merytorycznego rozpoznania objęto całość takiej kasacji, skoro z kolei powiązanie przepisu art. 536 k.p.k. z unormowaniami doty- czącymi ograniczeń przedmiotowych i podstaw wnoszenia kasacji wyzna- cza zakres obowiązku zbadania i oceny tylko tych spośród wskazanych w skardze zarzutów, których podniesienie jest w świetle prawa dopuszczalne. Zakresu takiego rozstrzygnięcia nie sugeruje również treść art. 433 § 2 k.p.k., zobowiązującego do rozpoznania wszystkich wniosków i zarzutów wskazanych w środku odwoławczym, o ile ustawa nie stanowi inaczej. W postępowaniu kasacyjnym przepis ten, na podstawie art. 518 k.p.k., ma za- stosowanie odpowiednie, co w omawianej sytuacji oznacza, że na sądzie kasacyjnym nie ciąży obowiązek merytorycznego rozważenia tych podnie- sionych w kasacji zarzutów, które nie zostały oparte na przewidzianych prawem podstawach, i których rozważenie jest pozbawione prawno- procesowego znaczenia. Niezależnie od tego wypada zaś podkreślić, że uzasadnienie wydawanego orzeczenia (o ile jest sporządzane – por. art. 535 § 2 k.p.k. in fine) wyjaśnia zarówno powody, dla których uznano za- sadność bądź bezzasadność zarzutów prowadzących do uwzględnienia bądź oddalenia skargi, jak i przyczyny pozostawienia części zarzutów poza zakresem merytorycznych rozważań.