II GSK 925/10

II GSK 925/10 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2011-09-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2010-08-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Maria Jagielska /przewodniczący sprawozdawca/
Maria Myślińska
Wojciech Kręcisz
Symbol z opisem
6037 Transport drogowy i przewozy
Hasła tematyczne
Transport
Sygn. powiązane
VI SA/Wa 439/10 - Wyrok WSA w Warszawie z 2010-04-22
Skarżony organ
Inspektor Transportu Drogowego
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
art. 68 par.1,  art. 76 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Dz.U.UE.L 1985 nr 370 poz 8 art. 14 ust. 4 lit. c
Rozporządzenie Rady (EWG) Nr 3821/85 z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie urządzeń rejestrujących stosowanych w transporcie drogowym
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Dz.U. 2007 nr 125 poz 874
art. 50, art. 50 pkt 1 pkt 2 pkt 3 pkt 4 pkt 5 pkt 6 pkt 7 pkt 8, art. 55 pkt 1 pkt 2 pkt 5, art. 56 pkt 1 pkt 2, art. 68 ust 1 pkt 1 pkt 2, art. 73 ust. 1 pkt 5, art. 74 ust. 1 ust. 2, art. 87, art. 89 ust. 5 pkt. 1 pkt 2 pkt 3 pkt 4, art. 91 ust. 1
Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym - tekst jednolity
Dz.U. 2006 nr 19 poz 153
par. 4 ust 1 ust.2, par. 5, par. 7 par. 10 ust.1
Rozporządzenie Ministra Transportu i Budownictwa z dnia 19 stycznia 2006 r. w sprawie warunków i trybu wykonywania kontroli w zakresie  przewozu drogowego
Dz.U. 2008 nr 76 poz 454
par. 5, par. 6, par. 7, par. 8, par. 11 ust. 1
Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 30 kwietnia 2008 r. w sprawie kontroli w zakresie przewozu drogowego
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Jagielska (spr.) Sędzia NSA Maria Myślińska Sędzia del. WSA Wojciech Kręcisz Protokolant Anna Ważbińska po rozpoznaniu w dniu 29 września 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej T.J. N. sp. j. w O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 22 kwietnia 2010 r. sygn. akt VI SA/Wa 439/10 w sprawie ze skargi T. J. N. sp. j. w O. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] stycznia 2010 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za naruszenie przepisów o transporcie drogowym 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od T.J. N. sp. j. z siedzibą w O. na rzecz Głównego Inspektora Transportu Drogowego kwotę 450 (czterysta pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem objętym skargą kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę T. J. N. sp. j. z siedzibą w O..
Sąd I instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia faktyczne.
Główny Inspektor Transportu Drogowego ( GITD ) decyzją nr [...] z dnia [...] stycznia 2010 r., po rozpoznaniu odwołania T. J. N. sp. j. w O., utrzymał w mocy decyzję Ś. Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego w K. z dnia [...] lutego 2009 r. nakładającą na skarżącego karę pieniężną w wysokości 3.500 zł za naruszenie przepisów o ruchu drogowym.
Dnia [...] lutego 2010 r. T. J. N. sp. j. w O. złożyła skargę do WSA w W., którą w całości zaskarżała decyzję organu II instancji żądając jej uchylenia i zarzucając naruszenie prawa materialnego, a mianowicie: art. 87 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz. U. nr 125 poz. 874 z 2007 r. ze zm., dalej przywoływana jako utd.) w zakresie w jakim organy administracji wskazały przedmiotowy przepis prawa jako podstawę swego rozstrzygnięcia nie wskazując, jakie brzmienie uważają za obowiązujące, art. 7 ustawy z dnia 19 września 2007 r. o zmianie ustawy o transporcie drogowym oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 192 poz. 1381 z 2007 r.) w zakresie w jakim organy administracji stosowały akty wykonawcze do nieobowiązującej treści ustawy oraz rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 30 kwietnia 2008 r. w sprawie kontroli w zakresie przewozu drogowego (Dz. U. nr 76 poz. 454, dalej - rozporządzenie Ministra Infrastruktury), w szczególności § 8 ust. 1 pkt 1 i § 11 ust. 1, w zakresie w jakim organy administracji nie zastosowały tego aktu, przeprowadziły kontrolę skarżącego i utrwaliły stan faktyczny sprawy w formie niezgodnej z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, a następnie na podstawie bezprawnego protokołu kontroli nałożyły na skarżącego karę i rozporządzenia Ministra Transportu i Budownictwa z dnia 19 stycznia 2006 r. w sprawie warunków i trybu wykonywania kontroli w zakresie przewozu drogowego (Dz. U. nr 19 poz. 153, dalej - rozporządzenie Ministra Transportu i Budownictwa), w szczególności § 7 i § 10, w zakresie w jakim organy administracji zastosowały w sprawie wskazane przepisy prawa, przeprowadziły na ich podstawie kontrolę skarżącego i utrwaliły stan faktyczny sprawy w formie niezgodnej z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, a następnie na podstawie bezprawnego protokołu kontroli nałożyły na skarżącego karę. Skarżąca Spółka zarzuciła również naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 6, art. 7 ab initio, art. 8, art. 9, art. 107 § 1 i § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. nr 98 poz. 1071 z 2000 r., dalej przywoływana jako Kpa.) oraz art. 75 i art. 76 Kpa., w zakresie w jakim organy administracji ustaliły w oparciu o bezprawne dowody okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy i na ich podstawie nałożyły na Skarżącego karę oraz w zakresie w jakim organy administracji wykazały się nieznajomością przepisów prawa.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę, uznając, iż fakt, że protokół kontroli został sporządzony według wzoru nieobowiązującego w dniu kontroli nie ma wpływu na treść rozstrzygnięcia. Sąd I instancji wskazał, że treść protokołu jest zgodna z art. 68 § 1 Kpa. w zakresie obowiązkowej zawartości oraz minimalnych wymogów formalnych. W ocenie sądu protokół kontroli nie traci przymiotu dokumentu urzędowego tylko dlatego, że sporządzony został według nieaktualnego wzoru, o ile spełnia wymagania stawiane protokołom w Kpa. Protokół stwierdza bowiem określony stan faktyczny istniejący w momencie kontroli, a nie stan prawny. Wreszcie odnosząc się do zarzutu niewskazania przez organ aktualnej w dacie kontroli treści przepisu art. 87 utd. w decyzjach, Sąd I instancji uznał, że nie można zakwalifikować tego naruszenia jako uchybienia mogącego mieć jakikolwiek wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, jako że oznaczenie przepisu zostało powołane prawidłowo, a zasadność jego zastosowania w sprawie nie budzi wątpliwości.
W skardze kasacyjnej kasator zaskarżył w całości wyrok WSA w W., zarzucając, jak w skardze do WSA, naruszenie zarówno prawa materialnego jak też procesowego i domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji, względnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania WSA w W. oraz o zasądzenia kosztów postępowania na rzecz strony skarżącej według załączonego wykazu kosztów.
W ramach zarzutów sformułowanych w oparciu o art. 174 pkt 1 p.p.s.a. kasator wskazał jako naruszone przepisy wyszczególnione w skardze, zaś w ramach podstawy z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. kasator wskazał na naruszenie:
• art. 6, art. 7 ab initio, art. 8, art. 9, art. 107 § 1 i § 3 Kpa. oraz art. 75 i art. 76 Kpa., w zakresie w jakim organy administracji ustaliły w oparciu o bezprawne dowody okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy i na ich podstawie nałożyły na Skarżącego karę oraz w zakresie w jakim organy administracji wykazały się nieznajomością przepisów prawa,
• art. 68 § 1 Kpa. w zakresie w jakim sąd uznał, że przepis ten ma zastosowanie do protokołu kontroli sporządzonego w toku kontroli opartej o przepisy ustawy o transporcie drogowym, podczas gdy ustawa ta posiada własną regulację w zakresie protokołów,
• art. 75 Kpa. i art. 80 Kpa. w zakresie w jakim Sąd I instancji nie uwzględnił zarzutu, iż organy administracji ustaliły w oparciu o bezprawne dowody okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy i wyłącznie na ich podstawie nałożyły karę na skarżącego,
• art. 76 Kpa. w zakresie w jakim WSA w W. pominął jedną z przesłanek definicji dokumentu urzędowego, tj. "sporządzenie go w przepisanej formie".
Kasator z ostrożności procesowej podniósł również iż ww. naruszenia oznaczają uchybienia Sądu w związku z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153 poz. 1269 r. ze zm., dalej przywoływana jako p.u.s.a.) oraz art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a, b oraz c i art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153 poz. 1270 ze zm., dalej przywoływana jako p.p.s.a.). W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor stwierdził m.in., że z faktu, iż protokół kontroli niesporządzony został w przepisanej formie, tj. z naruszeniem przepisów prawa powszechnie obowiązującego, wynika, że nie może być on traktowany jako dokument urzędowy oraz dowód w sprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie znajduje usprawiedliwionych podstaw.
Przedmiotem kontroli kasacyjnej jest wyrok, który Sąd I instancji oddalił skargę na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego utrzymującą w mocy decyzję o nałożeniu na skarżącego kary pieniężnej za wyszczególnione w decyzji naruszenia prawa.
Istota problemu jaki wyłania się z zarzutów postawionych przez autora skargi kasacyjnej w ramach obu podstaw kasacyjnych zawiera się w twierdzeniu, iż wadliwość protokołu kontroli polegająca na sporządzeniu go w formie przewidzianej nieobowiązującym już rozporządzeniem Ministra Transportu i Budownictwa, nie pozwala na przyjęcie, iż mamy do czynienia z dokumentem urzędowym ani z dowodem w sprawie, co prowadzi do konkluzji, że przeprowadzona przez inspektorów Wojewódzkiej Inspekcji Transportu Drogowego w O. kontrola była nielegalna, a zatem nałożenie kary pieniężnej naruszało prawo.
Przedstawiony pogląd należy uznać za błędny, tak jak nietrafne jest stanowisko kasatora, iż decyzja jest wadliwa z uwagi na niewskazanie przez organ administracji na jakiej wersji przepisu stanowiącego podstawę prawną decyzji oparł się ten organ.
Na wstępie należy stwierdzić, iż nie jest sporne, że protokół kontroli stanowiący podstawę kontrolowanego przez Sąd I instancji postępowania sporządzony został w oparciu o nieobowiązujący już w dacie kontroli tj. w dniu [...] stycznia 2009 r. wzór protokołu. Wzór ten wprowadzony został rozporządzeniem Ministra Transportu i Budownictwa z dnia 19 stycznia 2006 r. w sprawie warunków i trybu wykonywania kontroli w zakresie przewozu drogowego, gdy tymczasem stwierdzone podczas kontroli drogowej okoliczności powinny znaleźć utrwalenie na wzorze protokołu wprowadzonego rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 30 kwietnia 2008 r. w sprawie kontroli w zakresie przewozu drogowego obowiązującym do dnia 7 września 2009 r. Powyższy fakt odnotował Sąd i instancji, uznając wszakże, iż okoliczność ta nie może mieć wpływu na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, bowiem kwestionowany przez skarżącego protokół spełnia wszystkie obowiązkowe i wymagane art. 68 § 1 Kpa. wymogi.
Wyrażony pogląd co do tego, że sporządzenie protokołu kontroli na nieaktualnym formularzu nie może mieć wpływu na wynik sprawy należy zaakceptować, choć odwołanie się do art. 68 § 1 Kpa nie jest poprawne.
Przede wszystkim należy przypomnieć, iż pojazd należący do skarżącego kontrolowany był przez uprawniony podmiot, a mianowicie przez funkcjonariuszy Inspekcji Transportu Drogowego, do której zadań należy, zgodnie z art. 50 pkt 1) – 8) utd., kontrola dokumentów związanych z wykonywaniem transportu drogowego lub przewozów na potrzeby własne oraz przestrzegania warunków w nich określonych, kontrola dokumentów przewozowych, przestrzegania przepisów dotyczących okresów prowadzenia pojazdu i obowiązkowych przerw oraz czasu odpoczynku, a także kontrola przestrzegania innych przepisów związanych z wykonywaniem transportu drogowego. Realizując swoje zadania, inspektorzy Inspekcji Transportu Drogowego mają prawo do m.in. wstępu do pojazdu, kontroli dokumentów, karty kierowcy i karty przedsiębiorstwa, żądania od kierowcy ustnych lub pisemnych wyjaśnień, okazania dokumentów ( art. 55 pkt 1), 2) i 5) utd. , a stosownie do wyników kontroli do nałożenia i pobierania kar pieniężnych ( art. 56 pkt 1) i 2) utd. ). Kontroli, o której mowa w art. 50 i w art. 87 utd. podlegają, zgodnie z art. 68 ust. 1 pkt 1 i 2 utd., m.in. kierowcy wykonujący transport drogowy lub przewóz na potrzeby własne oraz przedsiębiorcy wykonujący transport drogowy lub przewóz na potrzeby własne. W toku kontroli inspektor może legitymować kierowców, badać dokumenty i inne nośniki informacji, jeśli jest to niezbędne dla potrzeb kontroli, dokonywać oględzin i zabezpieczać zebrane dowody, zatrzymać kartę kierowcy w określonych art. 14 ust. 4 lit. c rozporządzenia Rady (EWG) nr 3821/85 z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie urządzeń rejestrujących stosowanych w transporcie drogowym ( Dz. Urz. WE L 370 z 31.12.1985 str. 8 oraz Dz. Urz. WE L 274 z 9.101998 str. 1), przesłuchiwać świadków, przesłuchiwać kontrolowanego w charakterze strony, w określonym w art. 73 ust. 1 pkt 5) utd. przypadku. Wreszcie, stosownie do wymogu postawionego przepisem art. 74 ust. 1 utd. z przeprowadzonych czynności kontrolnych inspektor sporządza protokół kontroli, który następnie podpisywany jest zarówno przez inspektora jak i kontrolowanego, a odmowa podpisania protokołu przez kontrolowanego musi zostać w protokole odnotowana. ( ust. 1 i 2 art. 74 utd. ). Jak wynika z przywołanych przepisów treść protokołu kontroli musi odzwierciedlać dokonane w jej toku czynności i ustalenia z uwzględnieniem daty i miejsca przeprowadzenia kontroli oraz oznaczenia danych kierowcy pojazdu i zidentyfikowania podmiotu kontrolowanego. Opisane wyżej uprawnienia inspektorów kontrolujących wykonywanie transportu drogowego, a także obowiązek sporządzenia protokołu z kontroli drogowej znajduje swoje rozwinięcie w kolejnych rozporządzeniach wykonawczych wydanych przez właściwego ministra na podstawie art. 89 ust. 5 pkt 1-4 utd. Dla kontrolowanej sprawy mają znaczenie przywołane już rozporządzenie Ministra Transportu i Budownictwa z 19 stycznia 2006 r. oraz rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 30 kwietnia 2008 r. W obu przypadkach, mimo różniących się wzorów protokołu kontroli określonych w załącznikach do w/w rozporządzeń, zakres uprawnień inspektorów jest w istocie tożsamy ( § 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia z 2006 r. i § 5 i § 6 rozporządzenia z 2008 r. ), a nadanym uprawnieniom odpowiadają obowiązki kontrolowanego określone zarówno w ustawie, jak i w kolejnych rozporządzeniach ( § 5 rozporządzenia z 2006 r. i § 7 rozporządzenia z 2008 r. ). W obu przypadkach wskazane akty prawne powtarzają za ustawą o transporcie drogowym, że z przeprowadzonej kontroli sporządza się protokół ( § 7 wcześniejszego rozporządzenia i § 8 rozporządzenia z 2008 r. ), który podpisują kontrolujący i kontrolowany. Protokół ten, co wynika z przepisów obu przywołanych aktów prawnych stanowi, w razie stwierdzenia naruszenia prawa, podstawę do wydania decyzji o nałożeniu kary pieniężnej ( § 10 ust. 1 rozporządzenia z 2006 r. i § 11 ust. 1 ). Jak trafnie podkreślił Sąd I instancji, sporządzony według omówionych zasad protokół stwierdza stan faktyczny istniejący w momencie kontroli i niewątpliwie stanowi dowód tego, co zostało w nim zapisane, choć wypada dodać, iż ujęte w protokole dane muszą być zupełne i nie pozostawiać wątpliwości co do dokonanych ustaleń ( podobnie – wyrok NSA z dnia 17 lutego 20101r. sygn. akt II GSK 378/09 ). Skarżący, zarzucając naruszenie podczas kontroli drogowej wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów obu rozporządzeń, podnosił wadliwe co do formy utrwalenie stanu faktycznego tj. zapisanie stwierdzonych nieprawidłowości na nieaktualnym protokole, nie kwestionując samych ustaleń ujawnionych w protokole.
Należy stwierdzić, iż fakt sporządzenia przez kontrolujących protokołu kontroli na formularzu nieobowiązującym w dacie kontroli, mimo naganności takiego działania, nie czyni ani kontroli nielegalną, bowiem organ przeprowadzał kontrolę drogową, mając ku temu podstawę prawną ( art. 74 ust. 1 utd. oraz przepisy rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 30 kwietnia 2008 r.), ani nie może być uznane za naruszenie prawa uniemożliwiające nałożenie kary pieniężnej na kontrolowanego przedsiębiorcę, bowiem skarżący nie podważał żadnego z ustaleń protokołu co do stwierdzonych naruszeń. Można ponadto dodać, iż wymóg sporządzenia protokołu kontroli na formularzu określonym w załączniku do rozporządzenia, z materialnego punktu widzenia stanowi jedynie dyrektywę techniczno-organizacyjną w stosunku do działalności podmiotu kontrolującego i bezpośrednio nie ingeruje w sferę praw i obowiązków podmiotu kontrolowanego.
Wreszcie nie mogą odnieść zamierzonego skargą kasacyjną skutku zarzuty związane z naruszeniem przez Sąd I instancji art. 68 § 1 Kpa. który nie miał, zdaniem kasatora, zastosowania do protokołu kontroli drogowej. Należy stwierdzić, że odwołanie się przez WSA do treści wskazanego przepisu, mimo że nieprawidłowe, bowiem postępowanie kontrolne jest odrębnym od administracyjnego postępowaniem i przepisy Kpa. nie mogą mieć do niego zastosowania, chyba że ustawa tak stanowi, nie może mieć żadnego znaczenia dla wyniku sprawy. Istotna jest w tej kwestii ocena Sądu, zgodnie z którą protokół, żeby mógł stanowić dowód w sprawie o nałożenie kary pieniężnej za naruszenie przepisów ustawy o transporcie drogowym czy innych przepisów wskazanych w art. 91 ust.1 utd., musi zawierać wszystkie niezbędne elementy kształtujące stan faktyczny, nie pozostawiając wątpliwości co do tego stanu. Należy zgodzić się też z WSA, że sporządzony przez uprawniony do tego organ państwowy protokół kontroli drogowej jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 1 Kpa. i dowodzi okoliczności protokołem stwierdzonych. Kasator, kwestionując uznanie sporządzonego w przedmiotowej sprawie protokołu kontroli za dokument urzędowy, wskazuje na zasadnicze znaczenie uchybienia obowiązkowi sporządzenia tego protokołu w "przepisanej formie" tzn. sporządzenia go na nieobowiązującym formularzu. Jak już była o tym wyżej mowa, niezachowanie formy zapisu stwierdzonych naruszeń nie może podważyć faktu udokumentowania przez powołane do tego organy stwierdzonych w toku kontroli naruszeń prawa, jeżeli sama kontrola zostanie przeprowadzona w sposób nie uchybiający przede wszystkim omówionym wyżej przepisom ustawy o transporcie drogowym, a także treści przepisów obowiązującego w dacie kontroli rozporządzenia dotyczących zasad przeprowadzania kontroli. Bo, co należy podkreślić, poza zarzutem udokumentowania kontroli w formie nieodpowiadającej wzorowi określonemu w załączniku do rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 30 kwietnia 2008 r. w sprawie kontroli w zakresie przewozu drogowego, skarżący nie zarzucił naruszenia żadnego z przepisów czy to ustawy o transporcie drogowym, czy to cyt. rozporządzenia - w obu przypadkach w części dotyczącej sposobu przeprowadzenia kontroli i dokonywania ustaleń.
Z omówionych wyżej względów wiodący zarzut skargi kasacyjnej dotyczący zignorowania przez WSA bezprawności działania organu i zaakceptowania naruszenia w postępowaniu administracyjnym podstawowych zasad procesowych nie może się ostać, tak jak nie mogą znaleźć uznania zarzuty naruszenia art. 68 § 1 Kpa. oraz art. 75 i art. 80 Kpa.
Bezzasadny jest również zarzut naruszenia art. 87 utd. poprzez wadliwe jego zastosowanie, co naruszać miałoby również art. 107 § 1 i § 3 Kpa. Niewskazanie przez organ w podstawie prawnej decyzji na jakiej wersji zmienianego przepisu oparł swoje rozstrzygnięcie nie stanowi naruszenia prawa mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, jeśli działanie organu zgodne jest z brzmieniem stosowanej w dacie rozstrzygania normy. Nadto, skarżący nie wyjaśnia w jaki sposób ucierpiał jego interes prawny wskutek braku powołania zastosowanej wersji art. 87 utd.
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na zasadzie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. c w związku z § 6 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanawianego z urzędu (Dz. U. nr 163 poz. 1349 z 2002 r.).