II GSK 863/19

II GSK 863/19 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-11-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-07-31
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Cezary Pryca
Małgorzata Rysz /przewodniczący/
Marek Krawczak /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6172 Notariusze i aplikanci notarialni
Hasła tematyczne
Uprawnienia do wykonywania zawodu
Sygn. powiązane
VI SA/Wa 1487/18 - Wyrok WSA w Warszawie z 2019-01-15
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2018 poz 2096
art. 7, art. 77, art. 107
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2017 poz 2291
art. 74d § 3, art. 74e §2
Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - tekst jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Rysz Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia del. WSA Marek Krawczak (spr.) Protokolant Izabela Kołodziejczyk po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2022 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 stycznia 2019 r. sygn. akt VI SA/Wa 1487/18 w sprawie ze skargi A. L. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego z dnia 25 maja 2018 r. nr DZP-II-628-104/17 w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego na rzecz A. L. 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 15 stycznia 2019 r., sygn. akt VI SA/Wa 1487/18 po rozpoznaniu skargi A. L. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego z 25 maja 2018 r. nr DZP-II-628-104/17 w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego, uchylił zaskarżoną uchwałę; oraz zasądził od Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego na rzecz skarżącej A. L. koszty postępowania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekał na podstawie stanu faktycznego:
Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego (dalej: "Komisja II stopnia" lub "Komisja") uchwałą z 25 maja 2018 r., na podstawie art. 74h § 1, § 9 i § 12 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 2017 r. poz. 2291, z późn. zm., dalej: "P.n.") w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, z późn. zm., dalej: "K.p.a."), po rozpatrzeniu odwołania A. L. (dalej: "Zdająca", "Skarżąca"), utrzymała w mocy uchwałę nr 55/2017 z 6 października 2017 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w Warszawie w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego.
W zaskarżonej uchwale, Komisja wskazała, że ww. uchwałą z 6 października 2017 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej stwierdziła, że Zdająca uzyskała wynik negatywny z egzaminu notarialnego, ponieważ z pierwszego projektu aktu notarialnego otrzymała ocenę niedostateczną. Zdająca z drugiego projektu aktu notarialnego otrzymała ocenę dobrą, natomiast z projektu odmowy dokonania czynności notarialnej albo uzasadnienia jej dopuszczalności ocenę dostateczną.
Powyższą uchwałę I instancji Zdająca zaskarżyła odwołaniem, w którym zakwestionowała ocenę z projektu pierwszego aktu notarialnego.
Komisja Egzaminacyjna II stopnia rozpoznając odwołanie Zdającej wyjaśniła, że z projektu pierwszego aktu notarialnego Zdająca otrzymała od dwóch egzaminatorów ocenę niedostateczną. Komisja opisała przedmiot zadania z pierwszej części egzaminu notarialnego, który polegał na sporządzeniu projektu aktu notarialnego obejmującego umowę zamiany nieruchomości stanowiącej własność spółki K. Sp. z o. o. oraz użytkowania wieczystego i własności budynku przysługujących T. M.
Komisja stwierdziła następnie, że Zdająca popełniła w pracy egzaminacyjnej błąd polegający na powołaniu decyzji Dyrektora Generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa z 1 sierpnia 2017 r. o wyrażeniu - na podstawie art. 2a ust. 4 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego (dalej: "u.k.u.r.") - zgody na nabycie nieruchomości rolne, przez T. M., podczas, gdy w tej dacie (do 1 września 2017 r.) organem właściwym do wydania takiej decyzji był Prezes Agencji Nieruchomości Rolnych. Wbrew jednak twierdzeniom egzaminatorów, nie był to błąd, skutkujący nieważnością czynności prawnej bądź taki, który można byłoby zakwalifikować jako powołanie organu niewłaściwego czy też nieistniejącego. Zdaniem Komisji, nie może ujść uwadze, że na skutek zmiany art. 2a ust. 4, wprowadzonej z 1 września 2017 r. przez art. 17 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 10 lutego 2017 r. (Dz. U. poz. 624), Agencja Nieruchomości Rolnych zastąpiona została przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, zaś Dyrektor Generalny KOWR zastąpił organ w postaci Prezesa ANR i przejął jego kompetencje. Nie zmieniły się natomiast przesłanki nabycia nieruchomości rolnej, określone w art. 2a ust. 4 u.k.u.r. Zdająca prawidłowo zidentyfikowała te przesłanki i przywołała oświadczenie T. M., iż nie spełnia on warunków określonych w art. 5 i art. 6 u.k.u.r., przez co konieczne stało się uzyskanie przez niego zgody organu państwowego na nabycie nieruchomości rolnej. Nie można zatem uznać, jak wskazała Komisja, że Zdająca nie wie, jaki organ (działający na podstawie jakiej ustawy) upoważniony jest do udzielenia takiej zgody. Popełniony zatem przez Zdającą błąd, zdaniem Komisji, należy zaliczyć do błędów istotnych, ale nie eliminujących pracy egzaminacyjnej. Nie może on być porównywany do braku wiedzy, co do tego, kto w danych warunkach legitymowany jest do wydania zgody wymaganej przez ustawę.
Komisja wskazał następnie, że jeden z egzaminatorów zarzucił pracy Zdającej także to, że umowa jest nieważna również z tego powodu, że brak było umocowania dla A. K., który miał występować w imieniu i na rzecz spółki. Zdająca podniosła bowiem, że spółkę K. sp. z o.o. reprezentuje pełnomocnik, który został powołany uchwałą Zgromadzenia Wspólników, ale nie można uznać prawidłowości umocowania, ponieważ uchwała wspólników powinna być zaprotokołowana notarialnie, zaś w pracy powołano się na uchwałę w formie pisemnej. Komisja dodała, że Zdająca nie kwestionuje tego, że uchwała zgromadzenia wspólników w oparciu o treść art. 210 § 1 K.s.h., została sporządzona w zwykłej formie pisemnej tj. że nie była zaprotokołowana notarialnie. Jednakże wskazała, że nie może zgodzić się z zarzutem braku umocowania A. K. do zawarcia mowy w imieniu i na rzecz spółki, gdyż w jej zdaniem do pełnomocnictwa udzielonego na podstawie art. 210 K.s.h. nie mają zastosowania przepisy K.c. o pełnomocnictwie, co potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 15 czerwca 2012 roku, sygn. II CSK 217/11 (OSNC 2013 nr 2, poz. 27, str. 93).
Komisja stwierdziła, że nie można zgodzić się ze Skarżącą, że kategoryczne stwierdzenie jednego z egzaminatorów co do nieważności umowy z uwagi na nieskuteczne umocowanie A. K. do reprezentowania spółki jest zbyt rygorystyczne w świetle powołanego orzeczenia Sądu Najwyższego, z którego wynika, że w ocenie tego Sądu do pełnomocnictwa udzielonego na podstawie art. 210 § 1 K.s.h. nie mają zastosowania przepisy Kodeksu cywilnego o pełnomocnictwie. Nie można bowiem pominąć tego, że jest to pogląd odosobniony, który nie jest powszechnie aprobowany w doktrynie i w orzecznictwie. Zdaniem Komisji, nawet gdyby przyjąć, że Zdająca na egzaminie kierowała się treścią ww. orzeczenia Sądu Najwyższego, to w związku z istniejącą rozbieżnością poglądów prawnych w powyższym zakresie, w celu należytego zabezpieczenia słusznych interesów stron, aby nie narazić ich na spór sądowy i zarzut, że spółka nie była reprezentowana przez skutecznie umocowanego pełnomocnika, a tym samym, że umowa nie została ważnie zawarta, celowym było zatem wymaganie okazania uchwały z art. 210 § 1 K.s.h. zawartej w protokole notarialnym.
Komisja uznała, że niesłusznie podnosi Skarżąca, że nie sposób zgodzić się z zarzutem egzaminatora, iż powołana uchwała nie wskazuje zakresu umocowania, gdyż opisując jej treść Zdająca wskazała, że A. K. umocowany został do zawarcia umowy zamiany niezabudowanej nieruchomości gruntowej położonej w S., objętej księgą wieczystą nr KOI K'00092555/6 oraz umowy o ustanowieniu, hipoteki zawartej z członkiem zarządu. Opis ten faktyczne występuje, jednakże jest on, zdaniem Komisji, nieprecyzyjny. Został podany jedynie częściowy zakres umowy, do zawarcia której miał być umocowany pełnomocnik, Zdająca nie wskazała drugiego przedmiotu umowy zamiany oraz wartości zamienianych praw, wysokości dopłaty oraz tego, że dopłata ma nastąpić już po zawarciu umowy, w określonym umową terminie. Powoduje to, że Zdająca nie wypełniła w całości jednego z poleceń zadania egzaminacyjnego. Zgodnie bowiem z treścią zadania Zdająca miała obowiązek wskazania w projekcie aktu dokumentów niezbędnych do dokonania czynności z jednoczesnym ich opisaniem w taki sposób, aby na podstawie samej treści projektu aktu notarialnego można było ustalić nie tylko formę, ale i treść tych dokumentów. Nie wiadomo zatem, czy pełnomocnik był należycie umocowany.
Komisja zgodziła się natomiast ze Zdającą, że zasadnie powołała tekst jednolity umowy spółki K. Spółka z o.o. oraz wskazała, iż wynika z niego, że poza wskazanymi zgodami, nie są wymagane żadne inne zgody organów spółki, w szczególności, nie zostały rozszerzone uprawnienia rady nadzorczej zgodnie z treścią art. 220 K.s.h.
Komisja zgodziła się również ze Zdającą, że powołanie uchwały z art. 15 § 1 K.s.h., nie było błędem, skoro zgodnie z kazusem członek zarządu ma aż rok na zapłatę bardzo małej dopłaty, a zatem jest to zastanawiające i można przyjąć, że stawia go przy tej czynności w pozycji uprzywilejowanej w sposób nieuzasadniony.
Niezależnie od powyższego, Komisja dokonując w postępowaniu odwoławczym ostatecznej oceny projektu, wskazała także inne uchybienia.
Podkreśliła, że z kazusu wynikało, że wniosek o zmianę składu zarządu spółki już został złożony do sądu rejestrowego, a zatem prawidłowym zabezpieczeniem interesów stron byłoby okazanie i przywołanie w akcie kopii wniosku o wpis do KRS uchwały o odwołaniu członka zarządu i powołaniu T. M. na członka zarządu z prezentatą wpływu do sądu rejestrowego oraz oświadczenia o braku uchylenia bądź zmiany uchwały w tym zakresie, co dowodziłoby dołożenia należytej staranności przez notariusza, czego w pracy Zdającej zabrakło. Jednakże Zdająca przedłożyła do aktu ww. uchwałę oraz zawarła oświadczenie pełnomocnika spółki, że uchwała ta została zgłoszona do rejestru przedsiębiorców, ale jeszcze nie dokonano stosownych wpisów w rejestrze z zaznaczeniem, że wpis ten ma charakter deklaratywny, więc wykazała się, zdaniem Komisji, zrozumieniem istoty problemu.
Komisja dodała, że Zdająca zawarła oświadczenie pełnomocnika spółki w zakresie podatku od towarów i usług tj. wskazała, że "z tytułu dokonania niniejszej czynności reprezentowana przez niego spółka nie jest podatnikiem podatku od towarów i usług (VAT)", jednakże, z pracy nie wynika, że Zdająca w czasie egzaminu wiedziała, iż spółka będzie zwolniona od tego podatku z tytułu dokonania objętej aktem dostawy z uwagi na treść art. 43 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług i w związku z tym nie będzie zobowiązana do naliczenia podatku VAT. Ponadto z uwagi na obowiązki notariusza jako płatnika podatku od czynności cywilnoprawnych, który występuje w przypadku zaistnienia przesłanki do zwolnienia czynności dostawy od opodatkowania podatkiem VAT, podstawa prawna tego ostatniego zwolnienia powinna wyraźnie wynikać z treści aktu, czego zdaniem Komisji, w pracy Skarżącej zabrakło.
Komisja dodał, że zbędnie została pobrana taksa notarialna od umowy hipoteki i w konsekwencji niepotrzebnie został pobrany podatek VAT od tego wynagrodzenia notariusza.
Komisja wskazała także, że prawidłowe było zawarcie w akcie oświadczenia T. M., że jest on wdowcem, ale zabrakło dodatkowo oświadczenia, że stanu cywilnego nie zmieniał od śmierci żony K. M. Brak odniesienia się do powyższego jest, zdaniem Komisji, istotnym błędem. Nie jest bowiem wykluczone, że zawarł on ponownie związek małżeński oraz umowę o rozszerzeniu wspólności ustawowej na przedmioty nabyte przed zawarciem lego związku małżeńskiego, a następnie ponownie owdowiał, co ma tym większe znaczenie wobec braku ujawnienia go w księdze wieczystej jako "wyłącznego" właściciela.
Komisja dodał, że Zdająca nie zawarła nazwy, daty i miejsca publikacji przepisu, na podstawie którego pobrała opłaty sądowe (powołane są poprawnie artykuły tej ustawy), nie wskazała daty i miejsca publikacji ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych oraz brak jest miejsca publikacji rozporządzenia, na podstawie którego pobrana została taksa notarialna. Zabrakło też pouczenia o treści art. 17 ustawy o KRS (brak domniemania prawdziwości wpisów w KRS wobec nieujawnienia T. M. w KRS) i art. 5 u.k.w.h. (ujawniony w księdze stan prawny jest inny niż rzeczywisty - dot. T. M.).
Komisja uznała, że praca jak na warunki egzaminacyjne jest staranna. Styl pracy jest poprawny od strony technicznej, umowa zawiera ustawowe elementy istotne dotyczące czynności, ponadto projekt jest przejrzysty - zostały zastosowane paragrafy, podział na ustępy, punkty, podpunkty, akapity i wykreślenia.
Komisja stwierdziła jednak, że praca egzaminacyjna musi spełniać jednocześnie wszystkie kryteria wymienione w art. 74e § 2 ustawy prawo o notariacie, natomiast w zależności od tego, w jakim stopniu są one spełnione, egzaminatorzy, specjaliści z danej dziedziny, wystawiają stosowane oceny. Zatem oceniana praca musi spełniać podstawowe wymogi formalne, zdający musi zastosować zasadniczo właściwe przepisy prawa i poprawnie je zinterpretować, a problem co do istoty musi być trafnie rozstrzygnięty. Tylko praca spełniająca powyższe kryteria może uzyskać pozytywną ocenę. Zdaniem Komisji, w przedmiotowej sprawie taka sytuacja nie wystąpiła - praca Zdającej spełnia wszystkie wymogi formalne, jednak nie świadczy o dostatecznej znajomości i umiejętności interpretacji przepisów prawa wymaganych w czasie egzaminu oraz na poziomie dostatecznym nie zabezpiecza słusznego interesu stron czynności.
Skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 15 stycznia 2019 r. uchylił zaskarżoną uchwałę.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Komisja II stopnia dokładnie opisała w zaskarżonej uchwale mankamenty pracy egzaminacyjnej Skarżącej, jak również pozytywne elementy tej pracy, jednak nie wyjaśniła w sposób precyzyjny wpływu poszczególnych elementów (negatywnych i pozytywnych) na ostateczną ocenę zaskarżonej części egzamin, przy uwzględnieniu, że ustawodawca unormował w art. 74e § 4 P.n., pięciostopniową skalę ocen w tym cztery oceny pozytywne (celującą, bardzo dobrą, dobrą i dostateczną). Komisja nie wyjaśniła również w żaden sposób, dlaczego pomimo nie zgodzenia się z egzaminatorami oceniającymi pracę Skarżącej na etapie Komisji I stopnia, co do wagi niektórych błędów, jak również co do popełnienia przez Skarżącą niektórych błędów, nie miało to wpływu na ostateczną ocenę pracy Skarżącej. Ponadto wątpliwości Sądu budzi uznanie przez Komisję II stopnia, za błąd istotny - brak oświadczenia T. M., że nie zmieniał stanu cywilnego od śmierci żony, skoro Komisja w części uznała ten element pracy za prawidłowy wskazując, że prawidłowo zawarto w akcie oświadczenie T. M., że jest wdowcem.
Z tych względów Sąd I instancji uznał, że uzasadnienie zaskarżonej uchwały nie odpowiada wymogom art. 107 § 3 K.p.a., ponieważ nie wyjaśnia powyżej wymienionych kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Oznacza to również, że Komisja nie wyjaśniła dokładnie stanu faktycznego sprawy, co stanowi naruszenie art. 7 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w konsekwencji prowadzi do wniosku, że ocena pracy Skarżącej z pierwszego projektu aktu notarialnego, dokonana przez Komisję II stopnia, miała charakter dowolny, uchybiający w istotny sposób zasadzie swobodnej oceny dowodów wynikającej z art. 80 K.p.a.
WSA w Warszawie podkreślił, iż nie kwestionuje wymienionych przez Komisję błędów zawartych w pracy Skarżącej, podobnie jak i pozytywnych elementów wskazanych przez Komisję. Nie ulega zatem wątpliwości, że Skarżąca popełniła w pracy egzaminacyjnej błąd polegający na powołaniu decyzji Dyrektora Generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa z 1 sierpnia 2017 r. o wyrażeniu - na podstawie art. 2a ust. 4 u.k.u.r. - zgody na nabycie nieruchomości rolne, przez T. M., podczas, gdy w tej dacie organem właściwym do wydania takiej decyzji był Prezes Agencji Nieruchomości Rolnych. Sąd I instancji podzielił oceną Komisji, że nie był to jednak błąd skutkujący nieważnością czynności prawnej, w czym Komisja nie zgodziła się z egzaminatorami oceniającymi pracę Skarżącej. Komisja uznała ten błąd za istotny, jednak nie wyjaśniła w jaki sposób błąd ten wpływa na ostateczną ocenę projektu aktu notarialnego sporządzonego przez Skarżącą, w kontekście pięciostopniowej skali ocen, jak również przesłanek, według których oceniana jest każda praca egzaminacyjna, wymienionych w art. 74e § 2 P.n., tj. w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu.
Sąd I instancji zgodził się również z uznaniem przez Komisję za błędne, sporządzenie uchwały zgromadzenia wspólników dotyczącej umocowania A. K. do zawarcia umowy w imieniu i na rzecz spółki K. sp. z o.o., w zwykłej formie pisemnej, a nie zaprotokołowanej notarialnie. Niejasna jest jednak ocena tego błędu dokonana przez Komisję. Komisja stwierdziła bowiem, że nie można zgodzić się ze Skarżącą, że kategoryczne stwierdzenie jednego z egzaminatorów co do nieważności umowy z uwagi na nieskuteczne umocowanie A. K. do reprezentowania spółki jest zbyt rygorystyczne, ostatecznie jednak nie rozstrzygnęła, czy uznaje ten błąd za skutkujący nieważnością umowy i dyskwalifikujący pracę Skarżącej, czy też za błąd istotny ale nie dyskwalifikujący pracy Skarżącej. Analiza treści zaskarżonej uchwały prowadzi do wniosku, że Komisja raczej nie uznała tego błędu za dyskwalifikujący, z czym Sąd się zgadza biorąc pod uwagę powołany przez Skarżącą w odwołaniu od uchwały I instancji, wyrok Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2012 r. sygn. II CSK 217/11. Sąd jednak zgadza się z Komisją, że w przypadku rozbieżności poglądów prawnych, Skarżąca powinna zaproponować rozwiązanie, które w sposób należyty zabezpieczy słuszny interes stron, co w tym przypadku oznacza umocowanie pełnomocnika do reprezentowania spółki poprzez zaprotokołowanie notarialne uchwały zgromadzenia wspólników powołującej pełnomocnika.
WSA w Warszawie zauważył, że w kwestii tego błędu brak jest dokonania przez Komisję analizy wpływu tego błędu na ostateczną ocenę projektu aktu notarialnego sporządzonego przez Skarżącą, w kontekście pięciostopniowej skali ocen, jak również wymienionych w art. 74e § 2 P.n., przesłanek według których oceniana jest praca egzaminacyjna.
Komisja zgodziła się ze Skarżącą, że zasadnie powołała tekst jednolity umowy spółki K. Spółka z o.o. oraz wskazała, iż wynika z niego, że poza wskazanymi zgodami, nie są wymagane żadne inne zgody organów spółki, w szczególności, nie zostały rozszerzone uprawnienia rady nadzorczej zgodnie z treścią art. 220 K.s.h. Komisja zgodziła się również ze Skarżącą, że powołanie uchwały z art. 15 § 1 K.s.h., nie było błędem, skoro zgodnie z kazusem członek zarządu ma aż rok na zapłatę bardzo małej dopłaty, a zatem jest to zastanawiające i można przyjąć, że stawia go przy tej czynności w pozycji uprzywilejowanej w sposób nieuzasadniony. Komisja nie wyjaśniła jednak w żaden sposób, dlaczego uznanie przez Komisję argumentacji Skarżącej, wbrew opinii egzaminatorów, nie miało wpływu na ostateczną ocenę pracy Skarżącej.
Komisja II stopnia wskazała również w zaskarżonej uchwale mankamenty pracy Skarżącej, których nie wymienili egzaminatorzy oceniający projekt aktu notarialnego Skarżącej, a które niewątpliwie wpłynęły na utrzymanie przez Komisję II stopnia oceny niedostatecznej z projektu pierwszego aktu notarialnego sporządzonego przez Skarżącą w ramach egzaminu notarialnego.
W ocenie Sądu I instancji, takie działanie Komisji II stopnia jest, co do zasady, dopuszczalne, wbrew stanowisku Skarżącej. Należy mieć bowiem na względzie, że zgodnie z art. 74 § 3 P.n., egzamin notarialny polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu notarialnego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza. Wymogi natomiast stawiane kandydatom na notariusza powinny być wysokie, skoro z istoty zawodu wynika, że notariusz jest powołany do dokonywania czynności, którym strony są obowiązane lub pragną nadać formę notarialną (czynności notarialnych), w zakresie swoich uprawnień działa jako osoba zaufania publicznego, zaś czynności notarialne, dokonane przez niego zgodnie z prawem, mają charakter dokumentu urzędowego (art. 1 § 1, art. 2 § 2 P.n.). Niewątpliwie więc interes publiczny doznałby istotnego uszczerbku w sytuacji, gdyby Komisja II stopnia, stwierdzając wprawdzie zasadność zarzutów odwołania dopuściłaby jednocześnie do wykonywania zawodu notariusza osobę, która popełniła inne - tj. niestwierdzone w postępowaniu przed Komisją Egzaminacyjną I stopnia - rażące uchybienia, co stałoby w oczywistej sprzeczności z art. 74 § 3 i art. 74e § 2 P.n.
Zdaniem WSA, w rozpoznawanej sprawie Komisja wymieniła szereg drobnych błędów, oraz błąd oceniony jako istotny, co jednak budzi wątpliwości Sądu I instancji.
Zdaniem Sądu, brak jest podstaw do uznania, że w ocenianej pracy zabrakło dodatkowo oświadczenia, że T. M. stanu cywilnego nie zmieniał od śmierci żony K. M. Sąd i instancji nie zgodził się ze stanowiskiem Komisji, że jest to istotny błąd. Wskazał, że skoro z zadania egzaminacyjnego wynika, że żona T. M., K. M. zmarła 12 marca 2015 r. i w projekcie aktu notarialnego Skarżąca zawarła oświadczenia T. M., że jest on wdowcem, to założenie, które przyjęła Komisja jest czysto hipotetyczne, a z treści zadania wynika, że to Skarżąca miała uzupełnić brakujące elementy stanu faktycznego według swojego uznania.
Sąd zgodził się ze stanowiskiem Komisji, odzwierciedlającym pogląd wyrażony w orzecznictwie, że praca musi spełniać podstawowe wymogi formalne, zdający musi zastosować zasadniczo właściwe przepisy prawa i poprawnie je zinterpretować, a problem, co do istoty musi być trafnie rozstrzygnięty. Tylko praca spełniająca zasadniczo powyższe kryteria może uzyskać pozytywną ocenę.
Komisja dodała, że w zależności od tego, w jakim stopniu elementy te są spełnione, egzaminatorzy, specjaliści z danej dziedziny, wystawiają stosowane oceny i stwierdziła ogólnie, że praca Skarżącej nie świadczy o dostatecznej znajomości i umiejętności interpretacji przepisów prawa wymaganych w czasie egzaminu oraz na poziomie dostatecznym nie zabezpiecza słusznego interesu stron czynności.
Jednakże, zdaniem Sądu I instancji, Komisja nie dokonała analizy w jakim stopniu elementy te w pracy egzaminacyjnej Skarżącej są spełnione, czyli które ze wskazanych błędów, na który wpływają element i w jakim stopniu. Analizy takiej wymagają zwłaszcza błędy uznane przez Komisję za istotne, gdyż one w głównej mierze decydują o ostatecznej ocenie kontrolowanej pracy Skarżącej.
Sąd I instancji uznał, że zaskarżona uchwała narusza przepisy postępowania tj. art. 7, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W konsekwencji w ocenie WSA rozpoznając sprawę ponownie, Komisja powinna uwzględnić stanowisko Sądu I instancji i dokonać szczegółowej analizy wpływu poszczególnych wymienionych wad pracy Skarżącej, w szczególności dwóch istotnych, na ostateczną ocenę projektu aktu notarialnego sporządzonego przez Skarżącą, w kontekście pięciostopniowej skali ocen, jak również przesłanek, według których oceniana jest praca egzaminacyjna, wymienionych w art. 74e § 2 P.n., jak również wpływu na tę ocenę pozytywnych stron pracy Skarżącej, w tym uznanych przez Komisję II stopnia za pozytywne wbrew stanowisku egzaminatorów oceniających pracę Skarżącej w ramach Komisji I stopnia.
Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego złożyła skargę kasacyjną od wyroku Sądu I instancji, wnosząc o jego uchylenie w całości i rozpoznanie skargi A. L. na uchwałę Komisji z dnia 25 maja 2018 r., poprzez jej oddalenie w całości, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. Komisja wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła, na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a.: naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. poprzez ich zastosowanie wskutek:
I. nietrafnego przyjęcia, że w sprawie zakończonej uchwalą Komisji II stopnia z dnia 25 maja 2018 r., doszło do - wywierającego istotny wpływ na wynik sprawy - naruszenia art. 7, art. 77§ 1 oraz art. 107 § 3 K.p.a., podczas gdy do takiego naruszenia nie doszło;
II. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. poprzez ich zastosowanie wskutek nietrafnego przyjęcia, że w sprawie zakończonej uchwałą Komisji II stopnia z dnia 20 stycznia 2017 r., nr DZP-II-628-11/16, doszło do naruszenia art. 74d § 3 i art. 74e § 2 P.n., podczas gdy organ II instancji prawidłowo zastosował przewidzianą przez ustawodawcę skalę ocen prac egzaminacyjnych przy ocenie pierwszego projektu aktu notarialnego sporządzonego przez zdającą A. L., a w konsekwencji powyższych uchybień nietrafne uznanie przez Sąd I instancji, że uchwała Komisji II stopnia z dnia 25 maja 2018 r. nr DZP-II-628-104/17 narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.
Skarżąca złożyła odpowiedź na skargę kasacyjną wnosząc o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie jest zasadna i podlega oddaleniu.
W szczególności należy podkreślić, że zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania.
Wobec takich regulacji poza sporem winna pozostawać okoliczność, iż wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, a uzasadnione jest odniesienie się do poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych.
Skarga kasacyjna w niniejszej sprawie została oparta na zarzutach określonych w art. 174 pkt 2 p.p.s.a.
Istota sporu prawnego w rozpatrywanej sprawie dotyczy kwestii prawidłowości stanowiska Sądu I instancji, który kontrolując zgodność z prawem uchwały Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego z dnia 25 maja 2018 r. stwierdził, że uchwała ta jest niezgodna z prawem.
W związku z powyższym przypomnienia wymaga, że godnie z art. 74 § 3 P.n. egzamin notarialny polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu notarialnego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza. Pierwsza i dróga część egzaminu notarialnego polega na opracowaniu projektu aktu notarialnego na podstawie opisanych przypadków, trzecia natomiast polega na opracowaniu projektu odmowy dokonania czynności notarialnej albo uzasadnienia do jej dopuszczalności albo opracowaniu projektu czynności notarialnej innej niż akt notarialny (art. 74d § 1 i 2 P.n.).
Zgodnie z art. 74d § 3 ustawy, członkowie komisji dokonują oceny dokonują oceny za poszczególne części egzaminu zgodnie ze skalą ocen zawartą w ustawie, przy czym zgodnie z art. 74e § 2 P.n., oceny rozwiązania każdego z zadań z części egzaminu notarialnego dokonują niezależnie od siebie dwaj członkowie komisji, biorąc pod uwagę: 1) zachowanie wymogów formalnych, 2) właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, 3) poprawność zastosowanego przez zdającego rozstrzygnięcia problemu. W sytuacji więc, gdy jak wynika z powyższego kryterium, zgodnie z którym egzaminatorzy oceniają pracę jest obiektywne, bowiem stanowi je przepis prawa, to w zakresie odnoszącym się do kwestii oceny czy, przyjęte przez zdającego rozwiązania są prawidłowe, nie ma żadnego luzu decyzyjnego. Praca egzaminacyjna, która spełnia wymagania określone przepisami prawa musi być bowiem oceniona pozytywnie. Natomiast w zależności od tego, w jakim stopniu praca spełnia wskazane wymagania, egzaminatorzy wystawiają oceny korzystając ze skali ocen zawartych w ustawie. Także i te oceny oraz ich indywidualizowanie nie jest przejawem "luzu decyzyjnego". Stanowią one bowiem wyraz indywidualnego podejścia specjalistów, którzy z jednej strony gwarantują znajomość przepisów prawa i obiektywną ocenę prawidłowości zastosowanych rozwiązań, a z drugiej zawierają element własnej "eksperckiej" oceny poziomu pracy. Jakkolwiek wszelkie egzaminy przeprowadzane przez specjalistów zawierają pewien element subiektywny, to jednak mając na uwadze, że zgodnie z art. 71f § 1 w zw. z art. 74 § 1 i art. 71b § 1 P.n., członkami komisji są osoby, których wiedza i doświadczenie dają rękojmię prawidłowego przeprowadzenia egzaminu, a zgodnie z art. 74e § 3 ustawy, każdy z członków komisji wystawia samodzielnie ocenę cząstkową wraz z uzasadnieniem, zaś ostateczną ocenę stanowi średnia ocen wystawionych przez obu egzaminatorów, uznać należy, że ocena końcowa nie jest wynikiem stosowania "luzu decyzyjnego", ani tym bardziej dowolności. W podobny sposób działa również Komisja Odwoławcza, która ocenia zarzuty odwołania, biorąc pod uwagę ich zasadność w świetle przepisów prawa i nie stosując żadnego "luzu decyzyjnego" - art. 74h P.n. i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji II stopnia (vide wyrok NSA z dnia 22 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 293/13, wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2014 r., sygn. akt II GSK 602/13).
Tak więc poprawna praca egzaminacyjna musi być oceniona pozytywnie, natomiast praca, w której zdający popełnił błędy niepozwalające na uznanie, że jest on przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza, musi być oceniona negatywnie. Stanowi to bowiem istotę egzaminu notarialnego, którego pozytywny rezultat otwiera dostęp do wykonywania zawodu zaufania publicznego.
Biorąc pod uwagę wskazane wyżej regulacje prawne należy uznać, że zasadnie Sąd I instancji podkreślił, iż stanowisko Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości nie wyjaśnia wpływu poszczególnych wymienionych w zaskarżonej uchwale wad pracy Skarżącej, w szczególności dwóch istotnych, na ostateczną ocenę projektu aktu notarialnego sporządzonego przez Skarżącą, w kontekście pięciostopniowej skali ocen, jak również przesłanek, według których oceniana jest praca egzaminacyjna, wymienionych w art. 74e § 2 P.n., jak również wpływu na tę ocenę pozytywnych stron pracy Skarżącej, w tym uznanych przez Komisję II stopnia za pozytywne wbrew stanowisku egzaminatorów oceniających pracę Skarżącej w ramach Komisji I stopnia.
Podkreślić należy, że z akt sprawy wynika, iż przy rozpatrzeniu odwołania przez Komisję II stopnia część podniesionych w odwołaniu zarzutów Skarżącej została uwzględniona, jednak bez przedstawienia czy i jaki wpływ miało to na końcową ocenę odwołania i całej kontrolowanej pracy egzaminacyjnej.
W realiach rozpoznawanej sprawy nie sposób nie zauważyć, iż jedynym istotnym błędem Zdającej, który został "podtrzymany" w całości przez Komisję po rozpatrzeniu odwołania od uchwały I instancji była kwestia sporządzenie uchwały zgromadzenia wspólników dotyczącej umocowania A. K. do zawarcia umowy w imieniu i na rzecz spółki K. Sp. z o.o. w zwykłej formie pisemnej, a nie zaprotokołowanej notarialnie.
Zgodzić się w tym zakresie należy z Sądem I instancji, że niejasna jest jednak ocena tego błędu dokonana przez Komisję. Komisja ostatecznie nie rozstrzygnęła, czy uznaje ten błąd Zdającej za skutkujący nieważnością umowy i dyskwalifikujący pracę Skarżącej, czy też za błąd istotny ale nie dyskwalifikujący pracy Skarżącej. Prawidłowo uznał również WSA, iż analiza treści zaskarżonej uchwały prowadzi do wniosku, że Komisja raczej nie uznała tego błędu za dyskwalifikujący, z czym należy się zgodzić biorąc pod uwagę powołany przez Skarżącą w odwołaniu od uchwały I instancji, wyrok Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2012 r. sygn. II CSK 217/11.
Powyższe prowadzi do wniosku, że żaden z błędów Skarżącej dostrzeżony przez egzaminatorów, nie był błędem, skutkującym nieważnością czynności prawnej. Co więcej Komisja wprost nie zgodziła się stanowiskiem obu egzaminatorów, którzy wystawili pracy Zdającej ocenę niedostateczną, że zasadniczym powodem negatywnej oceny było uznanie, że umowa została przygotowana bez wymaganej zgody właściwego organu, w świetle treści art. 9 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego co powoduje, że umowa jest nieważna kształtowaniu ustroju rolnego. Z tym poglądem Komisja nie zgodziła się, a tę ocenę zasadnie Sąd I instancji zaaprobował.
Akcentowana w skardze kasacyjnej kwestia pobrania taksy notarialnej od umowy hipoteki i niepotrzebnego pobrania podatku VAT od wynagrodzenia notariusza, jak również inne kwestie związane z obowiązkami notariusza w zakresie przepisów podatkowych nie były w ogóle podnoszone w uchwale I instancji, a Komisja podejmując uchwałę o wyniku egzaminu nie rozważyła ciężaru gatunkowego tych błędów i nie oceniła ich w sposób prawidłowy z punktu widzenia wypełnienia przez pracę kryteriów oceny przy uwzględnieniu ustawowo określonej skali ocen.
Ponadto, wbrew argumentacji skargi kasacyjnej należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że dodatkowe oświadczenie T. M. o tym że stanu cywilnego nie zmieniał od śmierci żony K. M. podniosłoby poziom projektu aktu notarialnego, nie można jednak uznać jego braku za błąd istotny.
Dokonując oceny pracy egzaminacyjnej, egzaminatorzy i komisja egzaminacyjna podejmująca uchwałę o wyniku egzaminu winni rozważyć ciężar gatunkowy błędów popełnionych przez osobę zdającą i ocenić je z punktu widzenia wypełnienia przez pracę kryteriów oceny przy uwzględnieniu ustawowo określonej skali ocen. Jak to zostało wyżej przedstawione uchwała w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego powinna nawiązywać do kryteriów określonych w art. 74e § 2 P.n. Tak więc ocena ta powinna uwzględniać nie tylko uchybienia, ale także te elementy, które zasługują na pozytywną ocenę. Dopiero pełne zestawienie wyników oceny pracy z punktu widzenia warunków jakie powinna ona spełniać, określonych w art. 74e § 2 P.n., pozwala na sformułowanie końcowych wniosków wyrażających się w ocenie, o której mowa w art. 74e § 4 P.n. Zasadnie więc Sąd I instancji wskazuje, że w zaskarżonej uchwale takiej kompleksowej oceny brakuje.
W związku z powyższym stwierdzić należy, że zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu, a z przyczyn wyżej wskazanych zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. oraz art. 204 pkt 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.