II GSK 625/25

II GSK 625/25 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-07-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-03-27
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Andrzej Skoczylas /przewodniczący/
Anna Ostrowska /sprawozdawca/
Małgorzata Rysz
Symbol z opisem
6209 Inne o symbolu podstawowym 620
638  Sprawy egzekucji administracyjnej;  egzekucja obowiązków o charakterze niepieniężnym
Hasła tematyczne
Ochrona zdrowia
Sygn. powiązane
III SA/Po 488/24 - Wyrok WSA w Poznaniu z 2025-01-17
Skarżony organ
Inspektor Sanitarny
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1284
art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 5 ust. 2, art. 17 ust. 2, art. 17 ust. 10, art. 17 ust. 11.
Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Skoczylas Sędzia NSA Anna Ostrowska (spr.) Sędzia NSA Małgorzata Rysz po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Wielkopolskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Poznaniu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 17 stycznia 2025 r. sygn. akt III SA/Po 488/24 w sprawie ze skargi G. W. na postanowienie Wielkopolskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Poznaniu z dnia 30 lipca 2024 r. nr DN-E.906.59.2024 w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym w związku z niewykonaniem obowiązku szczepień ochronnych 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości; 2. oddala skargę; 3. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego w całości.
Uzasadnienie
I.
Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Rawiczu (dalej: organ I instancji, PPIS) w dniu 16 maja 2023 r. wystawił tytuł wykonawczy na G.W. (dalej: skarżący, zobowiązany) z powodu uchylania się od poddania małoletniej córki M.W. urodzonej 21 stycznia 2020 r. obowiązkowym szczepieniom ochronnym. W podstawie prawnej tytułu wykonawczego wskazano art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b i ust. 2 oraz art. 17 ust. 1 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. z 2022 r., poz. 1657 ze zm.; dalej: u.z.z.z.ch.) oraz rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2172; dalej: rozporządzenie MZ z 2022 r.).
Następnie Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Rawiczu postanowieniem z dnia 4 lipca 2024 r., nr 11/2024 działając na podstawie art. 34 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2023 r. poz., 2505 ze zm.; dalej: u.p.e.a.) oddalił zarzut określony w pkt 1, tj. brak wymagalności obowiązku szczepień (art. 33 § 2 pkt 6c u.p.e.a.).
Po rozpatrzeniu zażalenia Wielkopolski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Poznaniu (dalej: organ odwoławczy, PWIS) postanowieniem z dnia 30 lipca 2024 r., nr DN-E.906.59.2024, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572; dalej: k.p.a.) oraz art. art. 17 § 1 i 18 pkt 2 u.p.e.a. utrzymał w mocy postanowienie PPIS z dnia 4 lipca 2024 r.
II.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 17 stycznia 2025 r., o sygn. akt III SA/Po 488/24 na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) uchylił postanowienie PWIS z dnia 30 lipca 2024 r. oraz poprzedzające je postanowienie PPIS z dnia 4 lipca 2024 r.
W ocenie Sądu I instancji, stanowisko organów o wymagalności obowiązku szczepień - co do określenia terminu wymagalności szczepień i liczby dawek poszczególnych szczepionek - nie w przepisie prawa powszechnie obowiązującego, lecz w komunikacie Głównego Inspektora Sanitarnego jest nieprawidłowe. W tytule wykonawczym z dnia 16 maja 2023 r. obowiązek o charakterze niepieniężnym ustalony był bowiem na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 1 lit b, ust. 2 oraz art. 17 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. 2022 poz.1657) i rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. 2022 poz. 2172). Wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 maja 2023 r., o sygn. akt SK 81/19 stwierdzono, że w niniejszej sprawie wymagalność obowiązku ustalona została na podstawie niekonstytucyjnych przepisów.
Sąd I instancji podzielił pogląd, zgodnie z którym obowiązek szczepienia ochronnego w zakresie terminu jego wymagalności jak i liczby dawek poszczególnych szczepień, którego brak wykonania skutkuje określonymi konsekwencjami dla rodziców dziecka, nie może być rekonstruowany na podstawie komunikatu, który nie stanowi źródła prawa powszechnie obowiązującego w rozumieniu art. 87 Konstytucji. Stwierdzenie, że obowiązek nie jest wymagalny oznacza bowiem, że obowiązek istnieje i jego egzekucja będzie dopuszczalna w przyszłości, ale nie może on być egzekwowany w danym momencie. Obywatele zobowiązani do poddania się określonym obowiązkom mają prawo domagać się od Państwa, by obowiązki te nakładane były na podstawie przepisów powszechnie obowiązujących. W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca. Sąd nie podzielił także stanowiska, że odmowa zastosowania niekonstytucyjnych przepisów spowodowałaby zakłócenie procesu wykonywania szczepień.
III.
Wielkopolski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Poznaniu złożył skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnosząc o jego uchylenie w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Poznaniu, a w każdym przypadku o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. Jednocześnie organ odwoławczy złożył oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
1) na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, tj.: naruszenie art. 17 ust. 10 i 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1284 ze zm.) w zw. z § 5 rozporządzenia MZ z 2022 r. w zw. z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP oraz w zw. z art. 33 § 2 pkt 6 lit. c u.p.e.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, iż ww. przepisy prawa materialnego nie mogły stanowić o wymagalności obowiązku szczepień ochronnych u małoletniej M.W., mimo iż Trybunał Konstytucyjny odroczył skutek derogacyjny swojego wyroku z dnia 9 maja 2023 r., sygn. akt SK 81/19, a w konsekwencji błędne przyjęcie, iż przedmiotowy obowiązek jest wymagalny.
2) na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 w zw. z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 10 i 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1284 ze zm.) z § 5 rozporządzenia MZ z 2022 r. oraz w zw. z art. 33 § 2 pkt 6 lit. c u.p.e.a. poprzez uwzględnienie skargi i uchylenie postanowienia Wielkopolskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego oraz poprzedzające je postanowienie Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Rawiczu z 4 lipca 2024 r., nr 11/24, wskazując na naruszenie przez organy obu instancji przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust. 10 i 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1284 ze zm.) w zw. z § 5 rozporządzenia MZ z 2022 r., a w konsekwencji przyjęcie, iż obowiązek szczepień ochronnych u małoletniej M.W. jest niewymagalny, mimo iż zaskarżone postanowienia nie były obarczone wskazanym uchybieniem, organy prawidłowo oceniły wymagalność obowiązku, a tym samym sąd winien zastosować art. 151 p.p.s.a. i oddalić skargę, czego nie uczynił;
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez uwzględnienie skargi zamiast jej oddalenia, powołując się na naruszenie przez organy przepisów postępowania, nie wskazując jednocześnie które przepisy postępowania organy naruszyły i w jaki sposób, podczas gdy do naruszenia przepisów postępowania nie doszło;
c) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak wskazania pełnej podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz brak jej wyjaśnienia.
Argumentację na poparcie powyższych zarzutów przedstawiono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
IV.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Wobec tego, że organ odwoławczy składając skargę kasacyjną oświadczył, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy, a strona przeciwna nie zajęła stanowiska co do tego wniosku, Naczelny Sąd Administracyjny, na mocy art. 182 § 3 p.p.s.a., rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym.
W przedmiotowej sprawie nie wystąpiły określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. podstawy nieważności postępowania sądowego, jak również nie stwierdzono przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny przystąpił do weryfikacji zasadności zarzutów kasacyjnych.
Skarga kasacyjna Wielkopolskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego została oparta na usprawiedliwionych podstawach.
Kontroli instancyjnej sprawowanej w jej granicach poddany został wyrok, którym Sąd I instancji uwzględnił skargę M.W. uchylając postanowienie WPWIS z dnia 30 lipca 2024 r. oraz poprzedzające je postanowienie PPIS w Rawiczu z dnia 4 lipca 2024 r. w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym.
Z treści uzasadnienia wyroku Sądu I instancji oraz powołanej podstawy prawnej rozstrzygnięcia – art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. wynika, że powodem uchylenia decyzji organu II instancji (WPWIS) oraz organu I instancji (PPIS w Rawiczu) było naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Sąd I instancji stwierdził, że przepisy będące podstawą wydanych w sprawie rozstrzygnięć uznane zostały za niezgodne z Konstytucją, stąd też konieczne jest "uaktualnienie prowadzonego postępowania w dacie jego wszczęcia w aspekcie wymagalności obowiązku poddania dziecka w określonym terminie konkretnym obowiązkowym szczepieniom ochronnym, ujętym w schemacie obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży wynikającym z prawa powszechnie obowiązującego."
Sąd ten wskazał na obowiązek uwzględnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (dalej: TK) o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane zaskarżone rozstrzygnięcie, co w rozpatrywanym przypadku dotyczy wyroku TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK 81/19.
W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że: "art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji RP."
Trybunał orzekł jednocześnie, że wymienione przepisy we wskazanym tam zakresie, tracą moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 12 maja 2023 r. pod pozycją 909.
Sąd I instancji orzekł, że "w niniejszej sprawie wymagalność obowiązku ustalona została na podstawie niekonstytucyjnych przepisów." Zdaniem Sądu, "deficyty formy wskazanego komunikatu – który nie jest aktem prawa powszechnie obowiązującego – sprzeciwiają się temu, aby mógł on stanowić podstawę rekonstrukcji zakresu nakazów wynikających z obowiązku szczepień ochronnych nałożonego na jednostkę na mocy ustawy."
Wniesiona przez Wielkopolskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego od powyższego wyroku skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Wynik weryfikacji podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów okazał się zakresowo pozytywny, co stanowiło konieczną i wystarczającą podstawę do wzruszenia mocy obowiązującej zaskarżonego wyroku.
Przedmiot obu zarzutów, jak i kierunek argumentacji pozostają w ścisłym związku, koncentrując się zasadniczo wokół kwestii zastosowania przez organy inspekcji sanitarnej właściwych podstaw prawnych wymagalności obowiązku szczepień ochronnych, które, zdaniem Sądu I instancji, uległy zmianie na skutek wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 9 maja 2023 r., sygn. akt SK 81/19. Mając zatem na względzie powyższy związek treściowy, sformułowane w niniejszej skardze kasacyjnej zarzuty poddane zostały kontroli kasacyjnej łącznie, w kontekście naruszenia prawa materialnego. Dopiero wynik tego aspektu kontroli kasacyjnej zostanie nałożony na ocenę sformułowanego wobec Sądu I instancji zarzutu naruszenia przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy.
W pierwszej kolejności należy rozpatrzyć zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. (sformułowany w pkt 2 lit. c petitum skargi kasacyjnej). W tym zakresie należy wskazać, iż wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. zasadniczo wówczas, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Funkcja uzasadnienia wyroku wyraża się bowiem i w tym, że jego adresatem, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny, co tworzy po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku (por. np. wyrok NSA z dnia 17 maja 2019 r., sygn. akt II OSK 1683/17, te i kolejne orzeczenia powołane w uzasadnieniu dostępne są na stronie internetowej CBOSA).
W rozpatrywanej sprawie, autor skargi kasacyjnej, w zakresie naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., zarzucił Sądowi I instancji "brak wskazania pełnej podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz brak jej wyjaśnienia", dodatkowo wskazując, że "w treści uzasadnienia sąd nie wskazał jakie przepisy postępowania miały zostać naruszone przez organy, ani w jaki sposób do naruszenia doszło." Zarzut ten należy uznać za uzasadniony i o tyle istotny, gdyż zgodnie z normą art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Jak słusznie wskazuje się w orzecznictwie NSA, związanie oceną prawną powinno być rozumiane jako wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w rozpoznawanej sprawie, co oznacza zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie, jak i wyjaśnienie, dlaczego zastosowanie danej normy przez organ, który wydał ten akt, zostało uznane za błędne. Przedmiotem takiej oceny mogą być zarówno przepisy prawa materialnego, jak i postępowania (por. wyrok NSA z dnia 18 maja 2016 r., sygn. akt I OSK 2003/14; a także: M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz, M. Grzywacz, Komentarz do art. 153, w: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck, Warszawa 2023, s. 822).
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji nie dokonuje wiążącej oceny prawnej przepisów mających zastosowanie w rozpatrywanej sprawie. Formułując bowiem zalecenie "uaktualnienia prowadzonego postępowania w dacie jego wszczęcia w aspekcie wymagalności obowiązku poddania dziecka w określonym terminie konkretnym obowiązkowym szczepieniom ochronnym, ujętym w schemacie obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży wynikającym z prawa powszechnie obowiązującego", Sąd I instancji jednocześnie, w treści uzasadnienia nie wskazuje konkretnych przepisów, na podstawie których, jego zdaniem, organ powinien ustalić termin wymagalności obowiązku wykonania szczepienia ochronnego. W tym zakresie zaleca jedynie, że organ I instancji zobowiązany będzie "uwzględnić zmianę stanu prawnego" i "uaktualnić prowadzone postępowanie w dacie jego wszczęcia w aspekcie wymagalności obowiązku poddania dziecka szczepieniom ochronnym."
Tymczasem, należy zauważyć, iż prowadzone w rozpatrywanej sprawie przez organy inspekcji sanitarnej postępowanie egzekucyjne prowadzone było na podstawie obowiązujących przepisów prawnych, a więc z zachowaniem zasady praworządności (art. 6 k.p.a.). Poddane natomiast kontroli Sądu I instancji postanowienie WPWIS dotyczyło rozpoznania zarzutu wniesionego w postępowaniu egzekucyjnym sformułowanego jako "brak wymagalności obowiązku szczepień". Postanowienie to zostało również wydane z zastosowaniem obowiązujących w dacie jego wydania przepisów prawa, a więc z zachowaniem zasady praworządności.
Oba organy inspekcji sanitarnej (PPIS w Rawiczu i WPWIS) rozpatrujące powyższy zarzut dokonały oceny wymagalności obowiązku poddania małoletniej M.W. określonym szczepieniom ochronnym na podstawie obowiązujących w dacie wydania postanowienia aktualnych przepisów prawa, tj. m.in. na podstawie § 3 ust. 1 i 2 oraz załącznika nr 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 2077 ze zm.), który określa schemat obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży ze względu na wiek, w którym powstaje obowiązek szczepienia, liczbę dawek oraz termin wykonania. Organy obu instancji wielokrotnie w swoich postanowieniach odwołują się do wyżej wskazanej regulacji prawnej, w tym wprost wskazują, iż przedmiotowe rozporządzenie wydane zostało właśnie na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 maja 2023 r. SK 81/19 i ma zastosowanie w sprawie.
Oceniając powyższe zalecenie Sądu I instancji "uaktualnienia prowadzonego postępowania", Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie, podkreśla, że zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.z.z.ch. osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do poddawania się szczepieniom ochronnym. Szczepienie ochronne, zgodnie z art. 2 pkt 26 ww. ustawy, oznacza podanie szczepionki przeciw chorobie zakaźnej w celu sztucznego uodpornienia przeciwko tej chorobie. W przypadku osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych odpowiedzialność za wypełnienie obowiązków, o których mowa w art. 5 ust. 1 u.z.z.z.ch., ponosi osoba, która sprawuje pieczę nad osobą małoletniego lub bezradną, albo opiekun faktyczny w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt. 1 ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2024 r. poz. 581), o czym stanowi art. 5 ust. 2 u.z.z.z.ch. Realizację obowiązku poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym konkretyzują przepisy Rozdziału 4 u.z.z.z.ch. (art.17-21f) regulującego szczepienia ochronne. Przy czym o możliwości przeprowadzenia szczepienia każdorazowo decyduje lekarz przeprowadzający kontrolne badanie kwalifikacyjne.
Zgodnie z art. 17 ust. 2 u.z.z.z.ch. wykonanie obowiązkowego szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego. Powyższe potwierdza także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2016 r. (sygn. akt V KK 306/15, LEX nr 1963649), w którym stwierdza się, że obowiązek rodziców poddania dziecka szczepieniom jest w Polsce obowiązkiem prawnym, od którego uwolnić mogą jedynie konkretne przeciwwskazania lekarskie do szczepienia dziecka.
Ponadto należy zauważyć, iż zarówno przed jak i po wydaniu przez TK wyroku z dnia 9 maja 2023 r. SK 81/19, prawodawca nie posługiwał się i nie posługuje nadal konkretnym terminem (datą) jako przesłanką wymagalności obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym, lecz przyjmuje, że ten obowiązek będzie realizowany w okresie jego aktualności/wymagalności, w ustawowo określonym trybie oraz z poszanowaniem zaleceń określanych Programem Szczepień Ochronnych na dany rok. Obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym wynika więc z mocy przepisów ustawowych, który egzekwowany jest bez konieczności wydawania w tym przedmiocie jakiegokolwiek aktu administracyjnego, tj. decyzji czy postanowienia. Wykonanie tego obowiązku z mocy prawa zabezpieczone jest przymusem administracyjnym oraz odpowiedzialnością regulowaną przepisami ustawy z 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (zob. także wyrok NSA z dnia 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt II OSK 32/11). Oznacza to, że wynikający z przepisów prawa obowiązek poddania dziecka szczepieniu ochronnemu jest bezpośrednio wykonalny. Jego niedochowanie wywołuje obowiązek wszczęcia postępowania egzekucyjnego, którego rezultatem będzie przymusowe dochodzenie poddania dziecka szczepieniu ochronnemu (wyrok NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r., II OSK 745/12).
Powyższa argumentacja w zakresie zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., finalnie uznająca ten zarzut za słuszny, odnosi się także do oceny dwóch pozostałych sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów postępowania (pkt 2 lit. a i b petitum skargi kasacyjnej).
Za uzasadniony należy uznać zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 w zw. z art. 151 p.p.s.a. oraz w zw. z art. 17 ust. 10 i 11 u.z.z.z.ch. poprzez uwzględnienie skargi i uchylenie postanowienia organu II instancji (WPWIS) oraz postanowienia organu I instancji (PPIS w Rawiczu). Sąd I instancji uwzględnił bowiem skargę i uchylił postanowienia organów obu instancji, wskazując, iż "w kontekście wyroku TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK81/19 naruszono art. 17 ust. 10 i 11 u.z.z.z.ch. w zw. z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych i komunikatem GIS zawierającym Program Szczepień Ochronnych".
Należy zauważyć, że organy obu instancji nie mogły naruszyć wskazanych przez WSA w Poznaniu przepisów, albowiem - wbrew twierdzeniom Sądu I instancji - organy nie stosowały tych przepisów wydając zaskarżone rozstrzygnięcia. Treść zaskarżonych postanowień obu instancji dowodzi, iż ocena wymagalności obowiązku poddania małoletniej córki skarżącego określonym szczepieniom ochronnym została dokonana na podstawie obowiązujących w dacie wydania postanowień aktualnych przepisów prawa, tj. m.in. na podstawie § 3 ust. 1 i 2 oraz załącznika nr 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 2077 ze zm.), który określa schemat obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży ze względu na wiek, w którym powstaje obowiązek szczepienia, liczbę dawek oraz termin wykonania. Organy obu instancji, wydając postanowienia z 4 lipca 2024 r. i 30 lipca 2024 r. nie mogły w związku powyższym, jak sugeruje Sąd I instancji, naruszyć § 5 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. 2022 r, poz. 2172), gdyż rozporządzenie to utraciło moc z dniem 1 października 2023 r. Działanie organów obu instancji było więc w rozpatrywanej sprawie w pełni zgodne z zasadą legalizmu wyrażoną w art. 6 k.p.a., zgodnie z którą organ administracji ma nakaz stosowania prawa obowiązującego w dniu orzekania, chyba że ustawa odrębna stanowi inaczej (zob. wyrok NSA z dnia 18 marca 2016 r., sygn. akt II OSK 1443/14).
Ponadto należy także zauważyć, iż organy obu instancji nie mogły naruszyć art. 17 ust. 10 u.z.z.z.ch., gdyż przepis ten zawiera delegację ustawową dla Ministra Zdrowia do wydania rozporządzenia w określonym zakresie i jako taki nie jest stosowany przez organy. Uwaga ta dotyczy również zarzutu Sądu I instancji naruszenia przez organy art. 17 ust. 11 u.z.z.z.ch., gdyż przepis ten ma również charakter delegacyjny, ustanawiający delegację dla Głównego Inspektora Sanitarnego do ogłoszenia w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, Programu Szczepień Ochronnych na dany rok.
Analiza zaskarżonego wyroku Sądu I instancji wskazuje, iż w sposób istotny za jego uchyleniem przemawia również zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.). Autor skargi kasacyjnej formułuje w tym zakresie zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 17 ust. 10 i 11 u.z.z.z.ch. w zw. z § 5 rozporządzenia MZ z 2011 r. w zw. z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP oraz w zw. z art. 33 § 2 pkt 6 lit. c u.p.e.a. - poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnym przyjęciu, iż ww. przepisy prawa materialnego nie mogły stanowić o wymagalności obowiązku szczepień ochronnych, mimo iż Trybunał Konstytucyjny odroczył skutek derogacyjny swojego wyroku z dnia 9 maja 2023 r., sygn. akt SK 81/19, a w konsekwencji błędne przyjęcie, iż przedmiotowy obowiązek jest niewymagalny. Poczyniona w uzasadnieniu kontrolowanego wyroku Sądu I instancji argumentacja istotnie prowadzi do wniosku o braku wymagalności obowiązku szczepień ochronnych w rozpatrywanej sprawie, co wynika z dokonanej przez Sąd I instancji błędnej interpretacji przedmiotowego wyroku TK o sygn. akt SK 81/19 lub wręcz nieuwględnienia pkt II jego sentencji.
Należy podkreślić, iż wspomniany wyrok TK nie zmienia zapatrywania na niniejszą sprawę w zakresie postawionego przez zobowiązanego w postępowaniu egzekucyjnym zarzutu "braku wymagalności obowiązku szczepień" oraz w zakresie sformułowanego przez Sąd I instancji zalecenia "uaktualnienia prowadzonego postepowania". Obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym wynika z mocy przepisów ustawowych, który egzekwowany jest bez konieczności wydawania w tym przedmiocie jakiegokolwiek aktu administracyjnego, tj. decyzji czy postanowienia. Oznacza to, że wynikający z przepisów prawa obowiązek poddania dziecka szczepieniu ochronnemu jest bezpośrednio wykonalny. Jego niedochowanie wywołuje obowiązek wszczęcia postępowania egzekucyjnego, którego rezultatem będzie przymusowe dochodzenie poddania dziecka szczepieniu ochronnemu (wyrok NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r., II OSK 745/12).
Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że przedmiotowy wyrok TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK81/19 nie odnosi się do zagadnienia zgodności z Konstytucją obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym czy też do zasad ustalania terminu wymagalności tego obowiązku, lecz jedynie do formy prawnej określania tego terminu oraz liczby dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych – którą to formą powinno być rozporządzenie ministra właściwego do spraw zdrowia, nie zaś komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego. Pomimo, iż TK stwierdził niezgodność art. 17 ust. 11 u.z.z.z.ch. we wskazanym zakresie, to jednak w żaden sposób nie zakwestionował wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych.
Zgodnie z obecną, utrwaloną już linią orzeczniczą NSA, na ocenę legalności postanowień wydanych w postępowaniu egzekucyjnym, a także postanowień rozpatrujących zarzuty w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego nie mógł mieć wpływu fakt wejścia w życie (w dniu 13 listopada 2023 r.) wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 9 maja 2023 r. sygn. akt SK 81/19 (zob. wyrok NSA z 5 czerwca 2025 r., sygn. akt II GSK 2521/21).
Naczelny Sąd Administracyjny przypomina, że jakkolwiek początkowo jego orzeczenia, wydawane po dniu wejścia w życie wyroku TK z 9 maja 2023 r. sygn. akt SK 81/19, na tle tożsamych spraw związanych z kontrolą legalności postanowień wydawanych w ramach postępowań egzekucyjnych dotyczących przymusowego wykonania obowiązku szczepień ochronnych, wszczętych przed tym dniem (13 listopada 2023 r.), bazowały na przyjęciu stanowiska odmiennego od wyżej zaprezentowanego (zob. np. wyroki NSA z 18 grudnia 2023 r. sygn. akt II GSK 1709/23; 19 marca 2024 r. sygn. akt II GSK 29/21; 11 kwietnia 2024 r. sygn. akt II GSK 219/21, II GSK 152/21 i II GSK 2340/23), to jednak już od września 2024 r. linia orzecznicza w tym zakresie została zmieniona w kierunku odpowiadającym poglądowi przyjętemu w niniejszym wyroku, z odwołaniem się do nieco odmiennej argumentacji (zob. m.in. wyroki NSA z: 17 września 2024 r., sygn. akt II GSK 721/24; 20 listopada 2024 r., sygn. akt II GSK 1077/24; 5 grudnia 2024 r., sygn. akt II GSK 1446/24; 10 grudnia 2024 r., sygn. akt II GSK 1273/24; 20 lutego 2025 r., sygn. akt II GSK 1381/24, 18 lutego 2025 r., sygn. akt II GSK 1372/24, 5 czerwca 2025 r., sygn. akt II GSK 2240/24, II GSK 2292/24, II GSK 2326/24, II GSK 2521/21). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela argumenty wyrażone w uzasadnieniach tych wyroków, uznając, że są one aktualne również w kontrolowanej sprawie.
Trybunał Konstytucyjny w przywołanym powyżej wyroku nie zakwestionował obowiązku poddawania się szczepieniom ochronnym. W przypadku zastosowania klauzuli odraczającej akt normatywny wskazany w orzeczeniu TK pozostaje częścią systemu prawa i w związku z tym ma być zasadniczo stosowany, tak jak każdy obowiązujący akt prawny aż do upływu okresu odroczenia skutku derogacyjnego.
Z powyższą interpretacją tzw. klauzuli odroczenia zgadza się również doktryna prawa konstytucyjnego. Podkreśla się w niej, że: "utrata mocy obowiązującej jako stan kształtujący nowy stan prawny nie może zakładać, nawet jeśli to dotyczy przepisu niekonstytucyjnego, że tracą automatycznie swoją podstawę wcześniej ukształtowane na ich podstawie stany prawne. (...) Konstytucja zdaje się więc nie pozostawiać wątpliwości, że utrata mocy obowiązującej przepisu nie mogła nastąpić wcześniej tj. przed wejściem wyroku w życie, w przeciwnym wypadku nie miałoby też żadnego sensu upoważnienie zawarte w samej normie art. 190 ust. 3 do określenia innego terminu utraty mocy obowiązującej. (...) Ustawodawca zakłada więc ewidentnie, że w systemie pozostaną trwałe konsekwencje prawne (prawomocne rozstrzygnięcia, które nie mogą być podważane ze względu na upływ terminu) wywołane przez przepisy, które jako niekonstytucyjne utraciły swoją moc obowiązującą. Poszerzanie retroaktywności poza granice określone w samej Konstytucji byłoby naruszaniem istotnej dyrektywy wykładni, zgodnie z którą exceptiones non sunt extendendae. (...) Na poziomie wykładni funkcjonalnej (a mówiąc wprost ogólnej racjonalności systemowej) byłoby bardzo trudno uzasadnić retroaktywny skutek rozstrzygnięć w pewnych co najmniej sytuacjach, skoro mógłby on powodować paraliż instytucji państwa prawa.(...) Nie da się wywieść, że utrata mocy obowiązującej przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją stanowi ostateczne i definitywne jego wyeliminowanie z porządku prawnego. (M. Safjan, Skutki prawne orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, "Państwo i Prawo" 2003, nr 3, s. 6, 13-14).
Ponadto, należy zauważyć, iż przedmiotowy wyrok TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK 81/19 należy do grupy wyroków TK tzw. negatoryjnych, zakresowych z klauzulą odroczenia. Są to orzeczenia, w sentencji których TK stwierdza niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego stosowania oraz odracza skutek derogacyjny swojego wyroku. W przypadku wyroku TK o sygn. akt SK 81/19 jego zakres dotyczy jedynie formy prawnej aktu ustalającego termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych oraz liczbę dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, i tylko w takim zakresie wyrok ten ma moc wiążącą z uwzględnieniem prawidłowo interpretowanej (jak powyżej) klauzuli derogacyjnej.
W doktrynie prawa konstytucyjnego wskazuje się, wyroki zakresowe mają pewne wady. "Rozszczepianie regulacji prawnej w drodze orzeczenia niekonstytucyjności na część zgodną i niezgodną z konstytucją narusza jej konstrukcję całościową i może jej nadać taki kształt, który jest całkowicie nieadekwatny do intencji prawodawcy. (...) Praktyka sądowa potwierdza te słabe strony wyroków zakresowych, ponieważ niekiedy są trudności z respektowaniem ich w orzecznictwie sądowym." (T. Woś, Wyroki interpretacyjne i zakresowe w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Studia Iuridica Lublinensia vol. XXV, 3, 2016, s. 6-9; zob. także: Z. Czeszejko-Sochacki, Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego: pojęcie, klasyfikacja i skutki prawne, ,,Państwo i Prawo" 2000, z. 12, s. 17). Trudności te wystąpiły również w przypadku przedmiotowego wyroku TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK 81/19, co ujawniło się także w kontrolowanym wyroku Sądu I instancji.
Prawidłowo więc, w rozpatrywanej sprawie, organy obu instancji w wydanych postanowieniach stwierdziły, że termin wykonania obowiązku został przekroczony przez zobowiązanego, który do dnia wydania postanowienia nie wykonał go. Każde szczepienie określone w załączniku nr 1 do rozporządzenia z 27 września 2023 r. ma swój własny harmonogram realizacji, tj. liczbę dawek, wiek dziecka i termin wykonania. Obowiązek wykonania szczepienia ochronnego staje się wymagalny, jeżeli szczepienie nie zostanie wykonane w terminie określonym w obowiązującym schemacie.
W tych okolicznościach, ponieważ na uwzględnienie zasługiwały podniesione w skardze kasacyjnej, zarówno zarzuty naruszenia prawa procesowego oraz zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, NSA uchylił zaskarżony wyrok. Wobec tego, że istota sprawy została należycie wyjaśniona, Sąd II instancji rozpoznał skargę orzekając o jej oddaleniu na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a.
Jednocześnie uwzględniając okoliczności sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.