II GSK 438/22

II GSK 438/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-09-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-03-23
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Ostrowska
Gabriela Jyż /przewodniczący sprawozdawca/
Krzysztof Dziedzic
Symbol z opisem
6037 Transport drogowy i przewozy
Hasła tematyczne
Transport
Sygn. powiązane
VI SA/Wa 712/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-08-31
Skarżony organ
Inspektor Transportu Drogowego
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 90 § 1, art. 91 § 2, art. 182 § 2, art. 183 § 1, art. 183 § 2 pkt 5.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2020 poz 374
art. 15zzs(4).
Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Jyż (spr.) Sędzia NSA Anna Ostrowska Sędzia del. WSA Krzysztof Dziedzic Protokolant asystent sędziego Konrad Piasecki po rozpoznaniu w dniu 16 września 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej W. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 sierpnia 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 712/21 w sprawie ze skargi W. B. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 17 grudnia 2020 r., nr BP.702.1956.2020.0130.BEPO.5055 w przedmiocie kary pieniężnej za naruszenie przepisów o transporcie drogowym 1. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. odstępuje w całości od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 31 sierpnia 2021 r. oddalił skargę W. B. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 17 grudnia 2020 r. w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za naruszenie przepisów o transporcie drogowym.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy.
W dniu 21 maja 2020 r. o godz. 20:14:35 urządzenie kontrolne zarejestrowało przejazd pojazdu samochodowego o numerze rejestracyjnym [...], poruszającego się wraz z przyczepą o numerze rejestracyjnym [...] po płatnym odcinku drogi krajowej A4. Na podstawie informacji znajdujących się w systemie elektronicznego poboru opłat ustalono, że ww. pojazd nie został wyposażony w urządzenie, o którym mowa w art. 13i ust. 3 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz.U. z 2020 r., poz. 470 ze zm., dalej: "u.d.p."), co skutkowało naruszeniem obowiązku uiszczenia opłaty elektronicznej. Ponadto na podstawie informacji zgromadzonych w Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców (CEPiK) ustalono, że dopuszczalna masa całkowita kontrolowanego zespołu pojazdów przekracza 3,5t, a właścicielem pojazdu samochodowego w chwili naruszenia był Pan W. B..
Decyzją z 4 września 2020 r. Główny Inspektor Transportu Drogowego stwierdzając, że skarżący naruszył obowiązek uiszczenia opłaty elektronicznej, nałożył na skarżącego karę pieniężną w wysokości 1.500 zł stosownie do treści art. 13k ust. 1 pkt 2 u.d.p.
Główny Inspektor Transportu Drogowego po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek skarżącego, utrzymał w mocy decyzją z dnia 4 września 2020 r. Organ odwoławczy stwierdził, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że kontrolowany samochód ciężarowy poruszał się po płatnym odcinku drogi krajowej z naruszeniem obowiązku uiszczenia opłaty elektronicznej. Zdaniem organu odwoławczego, okoliczności faktyczne nie wypełniały przesłanek pozwalających na umorzenie postępowania administracyjnego lub odstąpienie od nałożenia kary, o których w art. 189e ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, dalej: "k.p.a.") i art. 189f § 1 pkt 1 i 2 k.p.a.
Skarżący w piśmie z dnia 23 kwietnia 2021 r. wskazał, że udało mu się ustalić osobę, która w dniu przedmiotowego naruszenia poruszała się należącym do niego pojazdem. Tą osobą był M. N., obywatel U..
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazanym na wstępie wyrokiem, oddalił skargę skarżącego. Zdaniem Sądu, z akt sprawy bezspornie wynika, że w dniu 21 maja 2020 r. doszło do przejazdu pojazdu samochodowego poruszającego się wraz z przyczepą po płatnym odcinku drogi krajowej nr A4. Dopuszczalna masa całkowita ww. zespołu pojazdów przekraczała 3500 kg (tj. 2770 kg + 750 kg), a pojazd samochodowy był samochodem ciężarowym, którego właścicielem jest skarżący. Sąd podkreślił, że bezspornie, w trakcie powyższego przejazdu w pojeździe nie umieszczono urządzenia pokładowego viabox służącego do uiszczania opłat elektronicznych, w wyniku czego należna opłata elektroniczna nie została uiszczona.
Zdaniem Sądu, organ prawidłowo uznał, że przejazd odcinkiem drogi płatnej bez uiszczenia opłaty elektronicznej był wykonywany przez skarżącego. W ocenie WSA, wystarczającym i miarodajnym dowodem w tym zakresie była informacja z CEPiK, z której wynika, że skarżący jest właścicielem pojazdu. WSA podkreślił, że w toku postępowania skarżący nie podnosił okoliczności, które przeczyłyby jego odpowiedzialności za stwierdzone naruszenie.
W ocenie Sądu I instancji, w przedmiotowej sprawie nie zaistniała zarówno szczególna sytuacja z art. 189e, jak również z art. 189f § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. Zdaniem WSA, waga nieuiszczenia opłaty elektronicznej za przejazd nie mogła zostać uznana za znikomą, skoro obwiązek ten należy do podstawowych obowiązków korzystającego z drogi publicznej. Sąd podkreślił, że przekroczenie wielkość przekroczenia granicy (20 kg), nie wpływa na ocenę naruszenia wynikającej z tego faktu konsekwencji w postaci kary administracyjnej.
Sąd I instancji podniósł również, że skarżący nie przywołał okoliczności pozwalających na uznanie, że w jego sprawie zaistniała kumulacja kar pieniężnych za jeden czyn polegający na przejeździe danym odcinkiem drogi krajowej bez uiszczenia opłaty elektronicznej. Skarżący nie wykazał bowiem, że toczą się wobec niego (albo toczyły się) postępowania w przedmiocie kary pieniężnej za przejazd po drodze krajowej bez uiszczenia opłaty elektronicznej, zbieżne czasowo z incydentem określonym w niniejszym postępowaniu.
Sąd uznał, że poczynione przez organ administracji ustalenia w zakresie stwierdzonych podstaw do nałożenia wspomnianej kary pieniężnej wynikają z prawidłowo zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, zaś dokonana przez organ ocena tego materiału, w kontekście zastosowanych przepisów prawa materialnego, nie budzi jakichkolwiek zastrzeżeń. Ponadto, w ocenie Sądu I instancji, stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji organ uzasadnił w sposób prawidłowy, przestrzegając zasad określonych szczegółowo przez ustawodawcę w przepisie art. 107 § 3 k.p.a.
WSA zauważył, że organ nie poinformował ponownie skarżącego w trybie art. 10 § 1 k.p.a. o prawie do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, ale strona miała możliwość zapoznania się ze zgromadzonymi w sprawie dowodami przed wydaniem decyzji z dnia 4 września 2020 r. i uchybienie to nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy.
W podstawie prawnej orzeczenia wskazano art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej "p.p.s.a.").
Skarżący wywiódł skargę kasacyjną zaskarżając powyższy wyrok w całości i zarzucając mu:
I. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik postępowania, a mianowicie:
1. art. 10 p.p.s.a. i art. 90 p.p.s.a. przez rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, z rażącym naruszeniem podstawowego prawa skarżącego do rozpoznania sprawy przez niezawisły Sąd, co jest szczególnie istotne w kontekście zarzutu skarżącego wskazanego w skardze do WSA naruszenia przez organ administracji art. 10 § 1 k.p.a. przez brak umożliwienia skarżącemu przed wydaniem zaskarżonej decyzji wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów, a wyraźnego braku zgody skarżącego na rozpoznawanie jego skargi w trybie niejawnym, a także w kontekście uzasadnienia zaskarżonego wyroku, które wprost zarzuca (bezzasadnie zresztą) skarżącemu bierność i brak inicjatywy;
2. art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (dalej: "p.u.s.a.") w zw. z art. 151 p.p.s.a. i art. 145 § 1 pkt 1c p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 7 k.p.a., a także art. 8 k.p.a., art 6 k.p.a. i 7 k.p.a. oraz art. 10 k.p.a. przez brak uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie decyzji Głównego Inspektora Transportu Drogowego w Warszawie z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. sprawy: BP.702.1956.2020.0130.BEPO.5055, pomimo braku należytego rozpatrzenia zgromadzonego materiału dowodowego przez organ administracji, a w szczególności:
- bezpodstawne przyjęcie bezsporności faktu kierowania przez skarżącego w dniu 21 maja 2020 r. o godzinie 20:14:35, zespołem pojazdów, którego dmc wynosiła łącznie ponad 3,5t, choć skarżący w toku całego postępowania kwestionował ten fakt, nie wskazuje na to żaden z przeprowadzonych dowodów, a zwłaszcza brak udowodnienia faktu kierowania, faktu przekroczenia dmc oraz faktu kierowania po prawidłowo oznaczonej drodze znakiem t34,
- bezpodstawne przyjęcie, że to skarżący jako właściciel przedmiotowego pojazdu kierował nim w dniu 21 maja 2020 r. o godzinie 20:14:35, choć skarżący w sposób jednoznaczny i wyraźny w toku całego postępowania kwestionował ten fakt;
- bezpodstawne przyjęcie, że skarżący w toku postępowania nie podnosił okoliczności, które przeczyłyby jego odpowiedzialności za stwierdzone naruszenie, choć w toku całego postępowania skarżący kwestionował swoją odpowiedzialność, a także wskazywał na osobę, która kierowała tym pojazdem w dniu 21 maja 2020 r. - na co zresztą wskazał sam WSA w Warszawie w innym miejscu uzasadnienia zaskarżonego wyroku;
- bezpodstawne przyjęcie, że skarżący nie przywołał okoliczności pozwalających na uznanie, że w jego sprawie zaistniała kumulacja kar pieniężnych, ani nie wykazał, że toczą się wobec niego postępowania w przedmiocie kary pieniężnej za przejazd po drodze krajowej bez uiszczenia opłaty elektronicznej, zbieżne czasowo z "incydentem" określonym w niniejszym postępowaniu, choć skarżący w toku postępowania podnosił, iż takie postępowania wobec niego toczą się, a organ administracji wydawał wszystkie decyzje w tych sprawach i powinien znać ich treść (pomimo braku sporządzania ich przez jednego urzędnika);
- braku uwzględnienia faktu, iż decyzja zaskarżona przez skarżącego została wydana w sposób naruszający zasadę zaufania obywatela do Państwa;
- braku uwzględnienia faktu, iż organ administracji naruszył zasady praworządności przy wydawaniu zaskarżonej decyzji, która pozbawiła skarżącego prawa do oczekiwania dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, przy uwzględnieniu jego słusznego interesu;
- braku uwzględnienia faktu, iż organ administracji umożliwił skarżącemu przed wydaniem zaskarżonej decyzji wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów;
choć fakty te mają na tyle istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy - stanowiły podstawę decyzji administracyjnej - że ich odmienne ustalenie musiałoby skutkować innym orzeczeniem WSA w Warszawie, z pewnością bardziej krytycznym wobec decyzji administracyjnej i powinny skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji w całości;
3. art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. i art. 145 § 1 pkt 1c p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 7 k.p.a. oraz art. 189f § 1 pkt 1 k.p.a. przez brak uchylenia zaskarżonej decyzji przez WSA w Warszawie pomimo tego, że nawet przy hipotetycznym przyjęciu przez Sąd (co jak wyżej wskazano nie zostało udowodnione), iż dopuszczalna masa całkowita zestawu, którego właścicielem jest skarżący, przekraczała zaledwie o 20 kg limit 3,5 tony uprawniający do poruszania się po drodze bez urządzenia viatoll, to okoliczność ta oceniona w połączeniu ze szczególną sytuacją życiową skarżącego, uzasadniała odstąpienie od nałożenia kary i poprzestanie na pouczeniu, gdyż waga rzekomego naruszenia jest oczywiście znikoma;
4. art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez nienależyte wypełnienie obowiązku kontroli w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku niezgodnie z powołanym przepisem polegające na:
a) braku odniesienia się do zarzutu skarżącego wskazującego, że:
- kierowcą kierującym pojazdem skarżącego w dniu 21 maja 2020 r. był M. N., a zatem osoba trzecia, a nie sam skarżący, który w tym dniu był ciężko chory,
- przesłanką nałożenia kary z art. 13k ust. 1 u.d.p. jest oznakowanie drogi w sposób zapewniający kierowcy realną możliwość wyboru pomiędzy wjazdem na drogę płatną, a jazdą drogą bezpłatną oraz do elementu stanu faktycznego będącego przedmiotem skargi, tj. okoliczności, czy droga płatna była oznakowana w przedmiotowy sposób;
b) bezzasadnego przyjęcia, że skarżący nie przywołał okoliczności pozwalających na uznanie, że w jego sprawie zaistniała kumulacja kar pieniężnych, ani nie wykazał, że toczą się wobec niego postępowania w przedmiocie kary pieniężnej za przejazd po drodze krajowej bez uiszczenia opłaty elektronicznej, zbieżne czasowo z "incydentem" określonym w niniejszym postępowaniu, choć skarżący w toku postępowania podnosił, iż takie postępowania wobec niego toczą się, a organ administracji wydawał wszystkie decyzje w tych sprawach i powinien znać ich treść (pomimo braku sporządzania ich przez jednego urzędnika);
c) bezzasadnego przyjęcia za bezsporne, że skarżący nie kwestionował faktu, iż w dniu 21 maja 2020 r. o godzinie 20:14:35, drogą publiczną poruszał się zespół pojazdów, którego dmc wynosiła łącznie ponad 3,5t, a którego właścicielem jest skarżący;
II. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie:
1. art. 8 Konstytucji RP w zw. z art. 13 u.d.p. poprzez zaniechanie odmowy zastosowania wskazanego przepisu ustawy jako sprzecznego z Konstytucją w zakresie, w którym pozwala on na kumulowanie kar administracyjnych w sytuacji, gdy jedno zachowanie wyczerpuje znamiona dwóch lub więcej wskazanych w tym przepisie deliktów administracyjnych co prowadzi do nieuzasadnionej multipenalizacji i wielokrotnego karania za jeden czyn jako niezgodnej z zasadą demokratycznego państwa prawnego i zasadą proporcjonalności, w którym pozwala on na kumulowanie kar administracyjnych, co w ocenie skarżącego jest pogwałceniem zasady równości wobec prawa, zasady proporcjonalności i zasady demokratycznego państwa prawnego, w którym pozwala na nałożenie kary administracyjnej w kwocie 1500 zł w sytuacji gdy koszt nieuiszczonej opłaty za przejazd może wynosić tylko 60 groszy, co narusza zasadę proporcjonalności oraz zasady demokratycznego państwa prawnego, w którym przewiduje nałożenie kary administracyjnej za przejazd bez uiszczonej opłaty na kierowcę, a nie na stronę umowy z podmiotem pobierającym opłaty z wykorzystaniem sytemu elektronicznego poboru opłat i zarazem użytkownika urządzenia umożliwiającego pobieranie tych opłat jak również systemu informacji i obsługi konta (co w warunkach Polskich jest regułą i dotyczy sytuacji pracodawca i pracownik) co łamie zasadę demokratycznego państwa prawnego oraz zasadę sprawiedliwości społecznej, w którym wysokość kar pieniężnych jest określona w sposób bezwzględnie sztywny co nie dopuszcza uwzględnienia ewentualnego stopnia zawinienia czy też okoliczności danego deliktu co narusza zasady sprawiedliwości społecznej, w którym przewidziana w ustawie odpowiedzialność ma charakter absolutny co wyklucza jakiekolwiek dowodzenie przez podmiot odpowiedzialny okoliczności ekskulpujących (np. błędu co do prawa, błędu co faktu przez wykazanie że zostało uczynione wszystko czego można było od niego rozsądnie wymagać aby nie dopuścić do naruszenie normy prawa) co narusza zasady sprawiedliwości społecznej, w jakim została wprowadzona zmiana przepisów ustawy oraz wprowadzony system Viatoll, naruszenie przepisów prawa materialnego tj. - art. 13k ust. 1 pkt 1 u.d.p. poprzez niewłaściwa wykładnię i zastosowanie polegające na naliczaniu kar za przekroczenie poszczególnych bramownic czy też odcinków dróg w sytuacji gdy kara jest nakładana za przejazd po drodze publicznej bez względu na ilość przekroczonych w tej sytuacji bramownic czy też odcinków dróg;
2. art. 13k ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 13k ust. 1 pkt 1 u.d.p. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że przepisy te zezwalają na kumulowanie kar administracyjnych w sytuacji, gdy jedno zachowanie wyczerpuje znamiona dwóch deliktów administracyjnych;
3. art. 13k ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 13 ust. 1 pkt 3 u.d.p. poprzez przyjęcie, że dopuszczalne jest nałożenie kary pieniężnej z tytułu nieuiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drodze płatnej w sytuacji, gdy brak oznakowania drogi płatnej w taki sposób, aby umożliwić kierowcy realną możliwość wyboru pomiędzy wjazdem na drogę płatną, a jazdą drogą bezpłatną.
Mając na uwadze powyższe, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania w całości oraz zasądzenie od Organu administracji na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną, organ wniósł o oddalenie w całości skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od strony skarżącej na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Stosownie do art. 183 § 1 zdanie 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Związanie granicami skargi kasacyjnej nie dotyczy jednak nieważności postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw.
Użyty przez ustawodawcę w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zwrot "jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw", może odnosić się zasadniczo do różnych stanów faktycznych, zwłaszcza z perspektywy ich intensywności. Zwrot ten, wobec swego otwartego charakteru, nie może być jednak rozumiany skrajnie, tj. wyłącznie jako spełniający się w sytuacji całkowitego wyłączenia strony od udziału w postępowaniu. Jak bowiem wynika z orzecznictwa, do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (por. wyrok NSA z 16 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1142/21). Nieważność postępowania uregulowana w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zachodzi zatem wtedy, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (wyrok NSA z 9 listopada 2021 r. sygn. akt III FSK 2822/21). Spełnienie przesłanki określonej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. może nastąpić także wówczas, gdy strona zostanie zawiadomiona o terminie posiedzenia, ale na skutek innych zaniechań sądu pierwszej instancji nie będzie w stanie zająć stanowiska w sprawie (wyrok NSA z 13 stycznia 2022 r. sygn. akt III OSK 4864/21). W literaturze wskazuje się przy tym, że art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. powinien być rozumiany nieco szerzej i obejmować również te sytuacje, kiedy strona jest pozbawiona możności obrony swych praw z przyczyn leżących w samym charakterze danego unormowania procesowego, ponieważ w przeciwnym wypadku może być pozbawiona należnej jej ochrony prawnej (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, LexisNexis 2011, teza 23 komentarza do art. 183 p.p.s.a.). W prawie do obrony w jawnym postępowaniu sądowym mieści się przede wszystkim prawo do bycia wysłuchanym przed sądem rozstrzygającym sprawę. Strona powinna mieć zatem możliwość przedstawienia swoich racji przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego postępowanie.
Skarga kasacyjna w niniejszej sprawie wniesiona przez skarżącego zasługuje na uwzględnienie, ponieważ w przedmiotowej sprawie wystąpiła nieważność postępowania sądowego, z powodu pozbawienia strony możliwości udziału w postępowaniu.
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zarządzeniem z 22 lipca 2021 r., powołując się na art. 15zzs(4) ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374, z późn. zm. dalej: "ustawa covidowa"), wyznaczył termin posiedzenia niejawnego oraz skład orzekający w sprawie. Przed rozpoznaniem sprawy nie zawiadomiono jednak strony o treści powyższego zarządzenia i nie pouczono o możliwości złożenia dodatkowych wyjaśnień w sprawie. Zarządzenie zostało doręczone stronie wraz z wyrokiem w niniejszej z 31 sierpnia 2021 r.
Takie działanie Sądu I instancji, skutkowało zatem pozbawieniem skarżącego możności obrony jego praw. Analogiczny problem procesowy, był już przedmiotem analizy i oceny przez NSA (por. m.in. wyroki NSA: z 28 czerwca 2022 r., sygn. akt II OSK 1442/21; z 1 lutego 2022 r., sygn. akt II GSK 531/21, z 15 kwietnia 2025 r., sygn. II GSK 870/21). Poglądy wyrażone w tych judykatach Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela i przyjmuje za własne również na kanwie sprawy niniejszej.
Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs(4) ust. 3 ustawy covidowej było dopuszczalne i samo w sobie nie stanowi naruszenia podstawowych uprawnień procesowych strony. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dla zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego za najważniejsze należy uznać zagwarantowanie prawa do obrony (wyroki NSA: z 2 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 3462/21; z 12 kwietnia 2022 r., sygn. akt II OSK 1802/21). W warunkach stanu epidemii, w jakich zostało wydane zarządzenie o przeprowadzeniu posiedzenia niejawnego w rozpoznawanej sprawie, prawo do obrony powinno być zagwarantowane przede wszystkim poprzez powiadomienie stron o posiedzeniu niejawnym i umożliwienie im zajęcia stanowiska w formie pisemnej. Zawiadomienia o zamiarze skierowania sprawy na posiedzenie niejawne wprost zostało przewidziane tylko w art. 15zzs(4) ust. 1 ustawy covidowej, ale trzeba mieć na uwadze, że art. 15zzs(4) ustawy covidowej kompleksowo reguluje kwestię rozpoznawania skarg kasacyjnych przez Naczelny Sąd Administracyjny w sytuacji kryzysowej, związanej z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19. Owe szczególne rozwiązania co do rozpoznawania skarg kasacyjnych przez NSA zostało zawarte w trzech jednostkach redakcyjnych tego samego artykułu. Reguły wykładni systemowej nakazują natomiast uwzględniać fakt, że przepisy prawne tworzą system i należy uwzględniać ich wzajemne relacje oraz miejsce w systemie (wyrok NSA z 1 lutego 2022 r., II GSK 531/21). Za zasadny uznać należy zatem pogląd, że zarządzenie, o którym mowa w art. 15zzs(4) ust. 3 ustawy covidowej, podlega doręczeniu stronom - tak jak stanowi ust. 1 powołanego artykułu - z tą tylko różnicą, że przeprowadzenie posiedzenia niejawnego na podstawie zarządzenia przewidzianego art. 15zzs(4) ust. 3 ustawy covidowej nie wymaga wyrażenia przez strony zgody. W orzecznictwie NSA również wskazuje się, że rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z zarządzeniem wydanym na podstawie art. 15zzs(4) ust. 3, zachowuje standardy ochrony prawa strony w sytuacji, gdy strony zostały zawiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość pisemnego zajęcia stanowiska w sprawie przed terminem posiedzenia (por. np. wyroki NSA: z 19 sierpnia 2021 r., I FSK 203/21; z 20 lipca 2021r. II FSK 136/21; z 22 kwietnia 2022 r., II GSK 1220/21).
Ponadto - jak wskazano w powoływanym wyroku NSA z dnia z 28 czerwca 2022 r. (sygn. akt II OSK 1442/21) - skoro o rozprawie jawnej należy zawiadomić strony co najmniej siedem dni przed terminem posiedzenia (art. 91 § 2 p.p.s.a.), to tym bardziej należy przyjąć co najmniej taki termin na wypowiedzenie się strony w formie pisemnej przed rozpoczęciem posiedzenia w sprawie. W orzecznictwie NSA podkreśla się, że już samo zbyt późne zawiadomienie strony o terminie posiedzenia niejawnego wyznaczonego na podstawie art. 15zzs(4) ust. 3 ustawy covidowej, uniemożliwiające przedstawienie stanowiska w sprawie, wypełnia przesłankę nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (wyroki NSA: z dnia 16 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1142/21; z 2 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 3462/21).
Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie, stanowisko powyższe uznać należy za trafne. Co istotne, przepisy art. 15zzs(4) ust. 1 i 3 ustawy covidowej nie przewidują rozpoznania skarg kasacyjnych na posiedzeniu niejawnym z mocy ustawy (jak np. na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a. po spełnieniu określonych warunków), lecz na podstawie stosownego zarządzenia, bez doręczenia którego strona nie może przewidywać, że jej sprawa zostanie skierowania na posiedzenie niejawne i nie znając terminu posiedzenia zostaje pozbawiona możliwości zaprezentowania swego stanowiska przed rozpoznaniem sprawy.
Z akt przedmiotowej sprawy wynika jednoznacznie, że zarządzenie z 22 lipca 2022 r. o wyznaczeniu, na podstawie art. 15zzs(4) ust. 3 ustawy covidowej, terminu posiedzenia niejawnego na 31 sierpnia 2021 r. oraz o wyznaczeniu składu orzekającego zostało wysłane do stron 1 września 2021 r. wraz z orzeczeniem wydanym w przedmiotowej sprawie. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs(4) ust. 3 ustawy covidowej stanowi wyjątek od ogólnej zasady jawności posiedzeń sądowych (art. 90 § 1 p.p.s.a.), dlatego musi odbywać się w warunkach zapewniających stronie gwarancje prawa do sądu, w tym przede wszystkim możność obrony swoich praw.
W świetle powyższego należy stwierdzić, że zaszła nieważność postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie ze względu na wystąpienie przesłanki określonej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.
Wobec przyjęcia przez NSA, że zachodziła w tej sprawie nieważność postępowania sądowego, przedwczesne jest odnoszenie się do zarzutów skargi kasacyjnej.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił, na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a., od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz skarżącego od organu biorąc pod uwagę to, że powodem uwzględnienia skargi kasacyjnej były okoliczności zbadane z urzędu.