II GSK 2170/11

II GSK 2170/11 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2012-07-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2011-10-26
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Andrzej Kuba
Nadzieja Karczmarczyk - Gawęcka
Stanisław Gronowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne
Aplikacje prawnicze
Sygn. powiązane
VI SA/Wa 194/11 - Wyrok WSA w Warszawie z 2011-05-31
Skarżony organ
Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2009 nr 91 poz 749
par. 11 ust. 2
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 czerwca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej oraz  przeprowadzania egzaminu wstępnego
Dz.U. 2010 nr 10 poz 65
art. 33(5) ust. 12, art. 33(9) ust. 1
Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jednolity.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 31 ust. 3
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Tezy
Nie narusza przepisu art. 33(9) ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.) zmiana przez kandydata na aplikację radcowską odpowiedzi na pytanie zawarte w karcie odpowiedzi testu wstępnego na wspomnianą aplikację, jeżeli kandydat dokonał wyboru tylko jednej odpowiedzi spośród trzech propozycji, wyraźnie zaznaczając właściwą odpowiedź.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Gronowski (spr.) Sędzia NSA Andrzej Kuba Sędzia del. WSA Nadzieja Karczmarczyk-Gawęcka Protokolant Michał Stępkowski po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2012 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 31 maja 2011 r. sygn. akt VI SA/Wa 194/11 w sprawie ze skargi E. F. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 31 maja 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 194/11, wydanym w sprawie ze skargi [...] (obecnie [...]), zwanej "skarżącą", na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską, uchylono zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy uchwałę Komisji Kwalifikacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w T. nr [...] z dnia [...] września 2010 r.
Wyrok zapadł na tle następującego stanu faktycznego sprawy:
Komisja Kwalifikacyjna do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w T. , zwana dalej "komisją kwalifikacyjną", uchwałą z dnia [...] września 2010 r. nr [...] ustaliła negatywny wynik egzaminu wstępnego na aplikację radcowską skarżącej, która uzyskała z testu 99 punktów, podczas gdy zgodnie z treścią art. 339 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.) pozytywny wynik z egzaminu wstępnego uzyskuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów.
Skarżąca wniosła odwołanie od tej uchwały. Jak wskazała, prawidłowo udzieliła odpowiedzi na pytanie nr 89, zakreślając poprawną odpowiedź "B". Natomiast zakreślenie rubryki "A", co zostało niezwłocznie zamazane, było oczywistą omyłką pisarską. Ponadto, zdaniem skarżącej, pytania nr 2, 3 i 68 zostały sformułowane w sposób budzący poważne wątpliwości co do ich poprawności, a więc z naruszeniem art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych.
Ostateczną decyzją Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] zaskarżoną uchwałę utrzymano w mocy. W ocenie organu egzamin testowy został przeprowadzony zgodnie z wymogami cytowanej wyżej ustawy i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 czerwca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej oraz przeprowadzania egzaminu wstępnego (Dz. U. Nr 91, poz. 749).
Odnosząc się do nieuznanej za prawidłową odpowiedzi skarżącej na pytanie nr 89 w ocenie organu, po pierwotnym zakreśleniu nieprawidłowej odpowiedzi "A", było niedopuszczalne skorygowanie tego błędu przez zakreślenie prawidłowej odpowiedzi B. Organ powołał w tym względzie przepis § 11 ust. 2 powołanego rozporządzenia. W myśl tego przepisu zmiana zakreślonej odpowiedzi jest niedozwolona. O tym kandydaci zostali dodatkowo pouczeni w punkcie 5 pouczenia do zestawu pytań testowych. Okoliczność ta była zatem znana wszystkim zdającym, a przepisy nie przewidują w tej mierze wyjątków.
Organ nie podzielił również stanowiska skarżącej, kwestionującej poprawność zredagowania pytań nr 2, 3 i 68.
Od powyższej decyzji skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W., który, jak to wskazano na wstępie, uchylił tę decyzję oraz utrzymaną nią w mocy uchwałę komisji kwalifikacyjnej.
Sąd pierwszej instancji przywołał przepisy ustawy o radcach prawnych normujących problematykę egzaminu wstępnego, a w szczególności art. 331 ust. 3, art. 339 ust. 1-5 i art. 3310 ust. 4. W ocenie Sądu zakwestionowane przez skarżącą pytania nr 2, 3 i 68 nie naruszają tych przepisów.
Odnosząc się do wspomnianego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej oraz przeprowadzania egzaminu wstępnego rozporządzenie to, jak zauważył Sąd pierwszej instancji, zostało wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 335 ust. 12 ustawy o radcach prawnych. Stosownie do tego przepisu Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Radców Prawnych, określi, w drodze rozporządzenia: 1) tryb i termin zgłaszania kandydatów na członków komisji kwalifikacyjnej oraz powoływania i odwoływania członków komisji kwalifikacyjnej; 2) wysokość wynagrodzenia przewodniczącego i członków komisji kwalifikacyjnej, uwzględniając liczbę osób, które złożyły zgłoszenie o przystąpieniu do egzaminu wstępnego, zakres i nakład ich pracy w zorganizowaniu i w przebiegu egzaminu wstępnego oraz tryb wypłacania tego wynagrodzenia; 3) szczegółowy tryb i sposób przeprowadzania egzaminu wstępnego, w szczególności: a) sposób działania komisji kwalifikacyjnej, b) sposób zorganizowania obsługi administracyjnej i technicznej komisji kwalifikacyjnej przez rady okręgowych izb radców prawnych, w tym przekazywania środków, sprawowania nadzoru nad ich wydatkowaniem i rozliczania wydatków związanych z tą obsługą - uwzględniając konieczność prawidłowego, terminowego i efektywnego przeprowadzenia naboru na aplikację i przebiegu egzaminu wstępnego oraz zapewnienia zachowania bezstronności pracy komisji kwalifikacyjnej.
W ocenie Sądu pierwszej instancji powołany przez organ przepis § 11 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia wykracza poza delegację ustawową do określenia trybu i sposobu przeprowadzenia egzaminu, gdyż nie znajduje oparcia w ustawie o radcach prawnych i nie zmierza do realizacji celu egzaminu. W szczególności omawiany przepis nie ma na celu sprawdzenia wiedzy kandydata na aplikanta radcowskiego z wskazanych dziedzin prawa, nie służy też prawidłowemu, terminowemu i efektywnemu przeprowadzeniu naboru na aplikację i przebiegowi egzaminu wstępnego, ani też zapewnieniu zachowania bezstronności pracy komisji kwalifikacyjnej. Nie ma żadnych racjonalnych podstaw dla ograniczenia kandydatowi możliwości poprawienia zaznaczonej odpowiedzi w czasie trwania egzaminu. Natomiast realizacja przez Ministra Sprawiedliwości wskazanej delegacji ustawowej do określenia szczegółowego trybu i sposobu przeprowadzania egzaminu wstępnego przez uregulowanie zawarte w § 11 ust. 2 rozporządzenia stoi w sprzeczności z zasadą proporcjonalności wynikającą z art. 2 Konstytucji RP. Z omawianej zasady płynie zakaz nadmiernej ingerencji. Dlatego wszelkie powinności (w tym o charakterze formalnym) wynikające z rozstrzygnięć władzy publicznej wobec każdego podmiotu (jednostki) powinny być konieczne (niezbędne) dla osiągnięcia określonego celu, związanego z interesem publicznym. Obowiązek nadmiernie intensywny i niekonieczny dla osiągnięcia określonego interesu publicznego narusza art. 2 Konstytucji RP (por. wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 lutego 2011 r. sygn. akt II GSK 88/10).
Nie jest rzeczą Sądu, jak podkreślono, wskazywanie organom możliwych rozwiązań przeciwdziałających naruszeniu zasady proporcjonalności. Niemniej, łatwo można dostrzec mniej restrykcyjne rozwiązania, które przy zachowaniu anonimowości kart arkuszy egzaminacyjnych, są możliwe do zastosowania, jak np. opatrywanie nanoszonych w trakcie egzaminu poprawek podpisem członka komisji. Natomiast skutek w postaci negatywnego wyniku egzaminu jest też nieproporcjonalny do uchybienia, którego dopuszcza się kandydat, który w czasie egzaminu zna prawidłową odpowiedź i nanosi ją na kartę odpowiedzi, a jedynie dokonuje poprawy wcześniej zaznaczonej odpowiedzi. Ponadto, jak zauważył Sąd pierwszej instancji, sam ustawodawca w art. 3310 ust. 4 ustawy o radcach prawnych dopuszcza możliwość skorygowania w wyniku odwołania wniesionego przez kandydata błędów rachunkowych lub innych oczywistych omyłek pisarskich ze strony komisji egzaminacyjnej. Nieproporcjonalne jest zatem odmówienie kandydatowi prawa do poprawienia w czasie egzaminu dostrzeżonej omyłki. Dodatkowo, jak zaznaczył Sąd pierwszej instancji, w przeciwieństwie, np. do wyborów powszechnych w karcie odpowiedzi zamieszcza się nie oświadczenie woli, lecz wiedzy przez zaznaczenie odpowiedzi. Również dlatego nie jest uzasadnione obostrzenie niedopuszczające możliwości poprawienia raz wybranej odpowiedzi w czasie trwania egzaminu.
W demokratycznym państwie prawa, na co wskazał Sąd pierwszej instancji, wykładnia delegacji ustawowej (rekonstrukcja wynikającej z niego normy prawnej) i realizacja wynikającego z niej uprawnienia uwzględniać musi związanie granicami nie tylko samej normy stanowiącej delegację, ale też całej ustawy, w której normę tę zawarto. Ponadto prawodawca jest związany także granicami wynikającymi z unormowań konstytucyjnych, w tym w szczególności z zasady proporcjonalności wynikającej z art. 2 Konstytucji RP, która w konkretnym przypadku została naruszona. Sąd pierwszej instancji wskazał również na przepis art. 7 Konstytucji RP, w myśl którego organy władzy publicznej działać muszą nie tylko na podstawie, ale i w granicach prawa.
Sąd pierwszej instancji wskazał na przykłady orzecznictwa dotyczące rozporządzeń wykonawczych wydanych z przekroczeniem ustawowej delegacji. W świetle wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2009 r. sygn. akt II KK 334/08 (OSNKW 2009/9/76) sąd nie posiada uprawnienia do generalnego zakwestionowania mocy wiążącej rozporządzenia wykonawczego, ale w razie stwierdzenia przekroczenia przez to rozporządzenie granic ustawowego upoważnienia, może odmówić jego zastosowania w konkretnej sprawie. Podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 marca 2010 r. sygn. akt I FSK 264/09 (LEX nr 593860), w myśl którego, jeżeli sąd orzekający samodzielnie decyduje, z którego konstytucyjnego uprawnienia skorzystać w razie niekonstytucyjności aktu podustawowego, czy wystąpić z pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego, czy odstąpić w orzekaniu od zastosowania niekonstytucyjnego aktu podustawowego, to nie można postawić Sądowi zarzutu, że nie wystąpił w sprawie tego aktu do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym.
Z powyższych względów Sąd pierwszej instancji nie zastosował w niniejszej sprawie § 11 ust. 2 powołanego rozporządzenia w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej oraz przeprowadzania egzaminu wstępnego, uznając że zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy uchwała naruszają powołane przepisy ustawy o radcach prawnych w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy.
Minister Sprawiedliwości złożył skargę kasacyjną od powyższego wyroku, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W., a także zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
Skarga kasacyjna oparta jest na zarzucie naruszenia prawa materialnego, tj. podstawie wskazanej w art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.).
Skarga kasacyjna zarzuca:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 335 ust. 12 oraz z art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych w zw. z § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej oraz przeprowadzeniu egzaminu wstępnego poprzez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu, że § 11 ust. 2
rozporządzenia wykonawczego wykracza poza ustawową delegację do określenia trybu i sposobu przeprowadzenia egzaminu wstępnego na aplikację radcowską i nie służy realizacji ustawowych warunków przeprowadzania egzaminu, podczas gdy norma przewidziana w § 11 ust. 2 tego rozporządzenia znajduje oparcie w przepisach ustawy o radcach prawnych i jest z nimi zgodna,
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 i 7 Konstytucji RP w zw. z art. 331 ust. 2 oraz 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych w zw. z § 11 ust. 2
powołanego rozporządzenia wykonawczego poprzez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że norma zawarta w § 11 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego, jak również sankcja tej normy, jest nieproporcjonalna do zapewnienia celu w postaci prawidłowego ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radowską, podczas gdy zasada niedopuszczalności zmiany zakreślonej odpowiedzi na pytanie egzaminacyjne nie pozostaje w sprzeczności z zasadą proporcjonalności.
Jak wywodzi skarga kasacyjna, uzasadniając zgodność przepisu § 11 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego z przepisami ustawy o radcach prawnych, przepis ten uwzględnia zasadę anonimowości, zasadę bezstronności członków komisji egzaminacyjnej, jak również zasady terminowości i efektywności przeprowadzenia naboru na aplikację. Eliminuje też możliwości zmiany odpowiedzi w przypadku ewentualnego późniejszego uzyskania przez egzaminowanego informacji co do poprawności swojej odpowiedzi z niedozwolonych źródeł. Ponadto zmiana zakreślonej odpowiedzi, czemu przeciwdziała § 11 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego, zawsze wymagać będzie wybrania przez kandydata więcej niż jednej odpowiedzi, a to jest niedopuszczalne z uwagi na jednoznaczną treść przepisu art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Ponadto możliwość dokonywania zmian zakreślonych odpowiedzi mogłaby również prowadzić do trudności czy wręcz niemożności ustalenia, która z wybranych odpowiedzi jest prawidłowa. Z tych względów Sąd pierwszej instancji błędnie uznał, iż przepis § 11 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego nie znajduje oparcia w ustawie o radcach prawnych.
Kwestionując stanowisko Sądu pierwszej instancji, który w przepisie § 11 ust. 2 rozporządzenia upatruje naruszenie konstytucyjnej zasady proporcjonalności, skarga kasacyjna wywodzi niezbędność wspomnianej regulacji dla prawidłowej realizacji ustawowych warunków przeprowadzenia egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. Według skargi kasacyjnej nie sposób uznać, aby zakaz zmiany zaznaczonej odpowiedzi stanowił nadmiernie intensywny obowiązek nałożony na kandydatów na aplikantów. O niedopuszczalności zmiany odpowiedzi wszyscy kandydaci zostali pouczeni przed rozpoczęciem egzaminu, zarówno na piśmie w teście egzaminacyjnym, jak i ustnie przez przewodniczącego komisji kwalifikacyjnej, stosownie do § 9 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia. O braku naruszenia zasady proporcjonalności świadczy możliwość czynienia przez kandydatów własnych notatek na teście egzaminacyjnym, na którym mogli również zaznaczać i zmieniać zaznaczone przez siebie odpowiedzi. Ostateczna zaś decyzja co do wyboru odpowiedzi, nie podlegająca zmianom, następowała dopiero poprzez zakreślenie danej odpowiedzi na karcie odpowiedzi.
Również, zdaniem skargi kasacyjnej, nie jest argumentem na zarzut niekonstytucyjności przepisu § 11 ust. 2 rozporządzenia regulacja art. 3310 ust. 4 ustawy o radcach prawnych, przewidująca możliwość wystąpienia po stronie komisji kwalifikacyjnej błędów rachunkowych lub innych oczywistych omyłek pisarskich. Zupełnie inne są bowiem cele tych przepisów. I tak, celem przepisu § 11 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego jest zagwarantowanie przeprowadzenia egzaminu na aplikację radcowską w warunkach anonimowości, szybkości i efektywności oraz bezstronności pracy komisji kwalifikacyjnej, w drugim zaś przepisie chodzi o realizację zasady szybkości postępowania administracyjnego, w tym wypadku odwoławczego. Trudno ponadto uznać, aby zakreślenie niewłaściwej odpowiedzi na karcie odpowiedzi było rodzajem "oczywistej omyłki pisarskiej", ponieważ niejasny i wysoce problematyczny pozostawałby tryb ustalania rzeczywistej intencji zdającego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie niniejszych rozważań podkreślić należy, że zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd pierwszej instancji.
Sąd pierwszej instancji odmówił zastosowania przepisu § 11 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego z uwagi na jego niekonstytucyjność, rozumianą dwojako. Po pierwsze, z uwagi na przekroczenie przez wspomniany przepis delegacji wynikającej z przepisu art. 335 ust. 12 ustawy o radcach prawnych. Po drugie, z uwagi na naruszenie przez przepis § 11 ust. 2 rozporządzenia konstytucyjnej zasady proporcjonalności.
Odnosząc się do spornej w sprawie kwestii, czy przepis § 11 ust. 2 omawianego rozporządzenia wykracza poza delegację zawartą w art. 335 ust. 12 ustawy o radcach prawnych, dla rozstrzygnięcia tego zagadnienia istotne znaczenie mają przepisy wyszczególnione w punkcie 3 ust. 12 powołanego wyżej artykułu. W punkcie tym upoważniono Ministra Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Radców Prawnych, do określenia szczegółowego trybu i sposobu przeprowadzania egzaminu wstępnego, z uwzględnieniem celów, jakie powinny być tutaj spełnione, a mianowicie uwzględnienie konieczności prawidłowego, terminowego i efektywnego przeprowadzenia naboru na aplikację i przebiegu egzaminu wstępnego oraz zapewnienie zachowania bezstronności pracy komisji kwalifikacyjnej. W tym miejscu należy zauważyć, iż nie jest tutaj celem, w każdym razie wyartykułowanym w ustawie o radcach prawnych, zapewnienie anonimowości kart odpowiedzi kandydatów przystępujących do wstępnego egzaminu na aplikację radcowską, do czego znaczenie przywiązuje skarga kasacyjna. Wspomniana anonimowość została uwzględniona dopiero w rozporządzeniu, na co w szczególności wskazują przepisy § 10 rozporządzenia.
Przepis § 11 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego, w myśl którego zmiana zakreślonej odpowiedzi jest niedozwolona, niewątpliwie wchodzi w zakres regulacji objętej zakresem szczegółowego trybu i sposobu przeprowadzenia egzaminu wstępnego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego trudno byłoby znaleźć dostatecznie silne argumenty przemawiające za zaakceptowaniem stanowiska Sądu pierwszej instancji o przekroczeniu przez wspomniany przepis delegacji do jego wydania, o której mowa w art. 335 ust. 12 ustawy o radcach prawnych. Jednakże okoliczność ta sama przez się nie pozwala jeszcze na ocenę konstytucyjności tego przepisu. Rację ma bowiem Sąd pierwszej instancji, że przy ocenie konstytucyjności przepisu wykonawczego (podustawowego) należy brać pod uwagę nie tylko zakres delegacji zawartej w ustawie zwykłej, która upoważniła organ do wydania przepisu wykonawczego, ale także zgodność przepisu wykonawczego z wymogami konstytucyjnymi, a więc także z zasadą proporcjonalności wywodzoną z art. 2 Konstytucji RP. W myśl tej zasady, rozpatrywanej na gruncie prawa konstytucyjnego, przy konstruowaniu przepisów prawnych z zasady proporcjonalności płynie dla prawodawcy obowiązek zastosowania jedynie takich środków, które jak najmniejszym kosztem społecznym i jak najmniejszym kosztem poszczególnych jednostek są niezbędne dla osiągnięcia celu wskazanego w ustawie, będącej źródłem delegacji. Na ten wzgląd wskazuje również przepis art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w myśl którego ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.
Istotą zakwestionowanego przez Sąd pierwszej instancji przepisu § 11 ust. 2 rozporządzenia jest pozbawienie kandydata możliwości dokonania sprostowania swojego oświadczenia wiedzy na karcie odpowiedzi jeszcze przed oddaniem jej komisji kwalifikacyjnej. Jest to istotne ograniczenie dla możliwości wykazania się przez kandydata znajomością wiedzy będącej przedmiotem testu na moment oddania go komisji kwalifikacyjnej. Ten zaś moment powinien być miarodajny dla potrzeb sprawdzenia wiedzy kandydata. Zakreślony kandydatowi czas na rozwiązanie testu, wynoszący 150 minut, winien być, zgodnie z ogólnymi zasadami prawa (por. art. 457 k.c.), zastrzeżony na jego korzyść. Zatem, w tym okresie, jednak oczywiście najpóźniej do chwili oddania komisji kwalifikacyjnej karty odpowiedzi, nie można czynić kandydatowi jakiegokolwiek zarzutu, że dokonuje zmiany swojego stanowiska co do udzielonej odpowiedzi na to, czy inne pytanie.
Możliwość prostowania oświadczenia wiedzy, a także pod pewnymi warunkami oświadczenia woli, jest powszechnym prawem jednostek, a także organów, co jest gwarantowane i regulowane przez pozytywne przepisy prawa. Można tutaj wskazać na możliwość prostowania aktów normatywnych, orzeczeń administracyjnych i sądowych. Obowiązek sprostowania może też wynikać z odrębnych ustaw, np. prawa prasowego. Dlatego przepis § 11 ust. 2 rozporządzenia, zakazujący kandydatowi sprostowania oświadczenia wiedzy w zakresie wyboru odpowiedzi na pytanie testowe, do momentu oddania karty odpowiedzi komisji kwalifikacyjnej, jawi się jako regulacja zupełnie wyjątkowa, wręcz ewenement. Ponadto, na co wskazują okoliczności faktyczne niniejszej sprawy, regulacja przyjęta w § 11 ust. 2 rozporządzenia może bardzo dotkliwie godzić w sferę uzasadnionych praw jednostek przystępujących do egzaminu wstępnego na aplikację radcowską, i to bez istnienia ku temu dostatecznie przekonujących przesłanek dla takiej regulacji. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy jak to miało miejsce w okolicznościach sprawy, zwykła omyłka pisarska eliminuje kandydata z możliwości ubiegania się o aplikację radcowską. W takiej sytuacji naruszenie zasady proporcjonalności, a także racjonalności postępowania, jest aż nadto widoczne.
Omyłki są niejako wpisane w naturę człowieka, a tym samym trudne dla wyeliminowania, tym bardziej w sytuacjach stresowych, a do takich należy zaliczyć kwalifikacyjny test na aplikację radcowską, zawierający 150 pytań, na które należy odpowiedzieć w limitowanym czasie 150 minut. Jak to wyjaśniła skarżąca, w zestawie pytań testowych prawidłowo zakreśliła literę "B", a następnie przepisując to na kartę odpowiedzi omyłkowo zakreśliła literę "A", niezwłocznie poprawiając zauważoną omyłkę (pytanie nr 89).
Zakazu popełniania omyłek nie da się zadekretować przepisem prawa, czy zarządzeniem organu, czego formą lub próbą jest omawiany przepis § 11 ust. 2 powołanego rozporządzenia. Nieprzekonująca jest także argumentacja skargi kasacyjnej, wykazująca zasadność spornej regulacji pouczeniem kandydata o niedopuszczalności zmiany zakreślonej odpowiedzi. Taka informacja, pomijając już kwestię narzucenia kandydatowi wspomnianego wymogu, sama przez się nie wpływa na podniesienie poziomu percepcji kandydata do stopnia wykluczającego popełnienie jakiejkolwiek oczywistej omyłki.
Wbrew stanowisku zajętemu w skardze kasacyjnej, w rozumieniu przepisu art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, zmiana zakreślonej odpowiedzi na inną odpowiedź, nie może być rozumiana jako wybór przez kandydata więcej niż jednej odpowiedzi, o ile oczywiście w momencie oddania karty odpowiedzi komisji kwalifikacyjnej kandydat dokonał wyboru tylko jednej odpowiedzi spośród trzech propozycji, zaznaczając wyraźnie właściwą odpowiedź na karcie odpowiedzi. Istotą przepisu art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych jest bowiem powinność wyboru przez kandydata tylko jednej odpowiedzi, przez jej zaznaczenie. Innymi słowy, nie może dojść do sytuacji, gdyż naruszałoby to ten przepis, aby na dane pytanie, na moment wydania karty odpowiedzi komisji kwalifikacyjnej, kandydat złożył oświadczenie wiedzy o dwóch lub więcej prawidłowych odpowiedziach, zaznaczając to na karcie odpowiedzi. Taka zaś sytuacja nie miała przecież miejsca w okolicznościach sprawy w odniesieniu do spornego pytania nr 89. W tym pytaniu, o czym była już mowa, skarżąca dokonała merytorycznie trafnego wyboru tylko jednej odpowiedzi, zakreślając rubrykę "B", zamazując, a tym samym wyraźnie eliminując odpowiedź zawartą w rubryce "A", której zakreślenie było przejawem oczywistej omyłki pisarskiej. Ponadto przepis art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, jak zresztą żaden inny przepis tej ustawy, nie zakazuje kandydatowi sprostowania oświadczenia wiedzy w omawianym zakresie, w każdym zaś razie do momentu oddania karty odpowiedzi komisji kwalifikacyjnej.
Jak już wskazano skarga kasacyjna konieczność utrzymania przepisu § 11 ust. 2 rozporządzenia uzasadnia koniecznością zapewnienia anonimowości kandydatów biorących udział w teście, a to m.in. dla przeciwdziałania ewentualnym zmianom odpowiedzi już po oddaniu karty odpowiedzi komisji kwalifikacyjnej. Ze stanowiskiem skargi kasacyjne w tym zakresie, przynajmniej do końca trudno byłoby się zgodzić. Niewątpliwie testy kwalifikacyjne kandydatów do czasu ich sprawdzenia i ogłoszenia wyników są materiałem poufnym, a tym samym wymagającym szczególnej ochrony, o co powinien dbać każdy członek komisji kwalifikacyjnej. Jednakże dla tej potrzeby, o czym była już mowa, ustawa o radcach prawnych, przynajmniej wyraźnie, nie konstruuje zasady anonimowości testów kandydatów przystępujących do egzaminu. Jeżeli Minister Sprawiedliwości widział potrzebę zapewnienia anonimowości testu, co mieściło się w zakresie delegacji, o której mowa w art. 335 ust. 12 ustawy o radcach prawnych, nie było przeszkód do uczynienia tego, jednakże w zgodności z konstytucyjną zasadą proporcjonalności, a więc w sposób najmniej uciążliwy dla kandydatów, aby mogli sprostować oczywistą omyłkę przy wypełnieniu karty odpowiedzi. Na możliwość takiej regulacji wskazano w zaskarżonym wyroku. W grę mogą wchodzić również inne rozwiązania, lecz nie ma tutaj potrzeby bliższego ich omawiania.
Z powyższych względów nie narusza prawa odmowa zastosowania przez Sąd pierwszej instancji przepisu § 11 ust. 2 powołanego rozporządzenia, a to z uwagi na naruszenie przez ten przepis konstytucyjnej zasady proporcjonalności. Reasumując, nie narusza przepisu art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych zmiana przez kandydata na aplikację radcowską odpowiedzi na pytanie zawarte w karcie odpowiedzi testu wstępnego na wspomnianą aplikację, jeżeli kandydat dokonał wyboru tylko jednej odpowiedzi spośród trzech propozycji, wyraźnie zaznaczając właściwą odpowiedź.
W tym stanie sprawy skarga kasacyjna, jako nie oparta na usprawiedliwionej podstawie, podlega oddaleniu (art. 184 p.p.s.a.).