II GSK 2149/23

II GSK 2149/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-06-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz /sprawozdawca/
Joanna Kabat-Rembelska
Wojciech Kręcisz /przewodniczący/
Symbol z opisem
652  Sprawy ubezpieczeń zdrowotnych
Hasła tematyczne
Ubezpieczenia
Sygn. powiązane
VI SA/Wa 8357/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-05-30
Skarżony organ
Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i w części przekazano sprawę WSA do ponownego rozpoznania oraz w części oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 206
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 2561
art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c, art. 5 pkt 21
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 1009
art. 8 ust. 6 pkt 4, art. 6 ust. 1 pkt 5
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Kręcisz Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia del. WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2023 r. sygn. akt VI SA/Wa 8357/22 w sprawie ze skargi K. D. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 13 października 2022 r. nr 502/12/2022/Ub w przedmiocie stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia o stwierdzeniu podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego K. D. jako wspólnika spółki jawnej i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie; 3. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z 30 maja 2023 r., sygn. akt VI SA/Wa 8357/22, po rozpoznaniu skargi K. D. (dalej: Skarżący, Strona) na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej: Prezes NFZ) z 13 października 2022 r. w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym Strony jako wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (dalej: spółki z o.o.) oraz wspólnika spółki jawnej oraz orzekł o kosztach postępowania sądowego na rzecz Skarżącego.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy:
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Zabrzu (dalej: ZUS) na podstawie art. 109 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 1285 z późn. zm., dalej: ustawa o świadczeniach) wystąpił z wnioskiem o ustalenie obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego Strony w oparciu o wszystkie posiadane uprawnienia do prowadzenia działalności pozarolniczej, w załączeniu przekazując dokumenty. Powiadomił także, że prawomocną decyzją z 3 marca 2022 r. objął Stronę obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej jako wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. oraz wspólnika spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej od 11 października 2020 r. do 18 października 2020 r. Dodał ZUS też, że Strona od 1 stycznia 2022 r. podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej, a w okresie od 22 czerwca 2016 r. do 10 października 2020 r. i od 19 października 2020 r. do 31 grudnia 2021 r. z uwagi na zatrudnienie spełniała warunki do wyłączenia z ww. ubezpieczeń.
Prezes NFZ po przeprowadzeniu postępowania, decyzją z 13 października 2022r., na podstawie art. 102 ust. 5 pkt 24, art. 109 oraz art. 102 ust. 7 w związku z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o świadczeniach oraz w związku z art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000; dalej: k.p.a.) stwierdził objęcie Strony obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej:
- jako wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. K. SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ (dalej: Spółka I) w okresie od 22 czerwca 2016 r. do nadal,
- jako wspólnika spółki komandytowej K. SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ SPÓŁKA KOMANDYTOWA (dalej: Spółka II) w okresie od 20 lipca 2016 r. do nadal,
- jako wspólnika spółki jawnej ZAKŁAD PRACY CHRONIONEJ "M." SPÓŁKA JAWNA (dalej: Spółka III) w okresie od nadal.
Uzasadnił tym, że zgodnie z danymi zawartymi na stronie internetowej https://ekrs.ms.gov.pl., Strona jest wspólnikiem następujących spółek:
1. Spółki I, zgodnie z danymi zawartymi w Rejestrze Przedsiębiorców pod nr KRS [...] (Dział 1, Rubryka 7- dotyczącym danych wspólników), Strona w okresie od 22 czerwca 2016 r. do nadal jest jedynym ujawnionym wspólnikiem wymienionej spółki posiadającym niemal całość udziałów (99%). Brak jest wpisów świadczących o zawieszeniu, likwidacji lub rozwiązaniu spółki według stanu na 12 października 2022 r.);
2. Spółki II, w Rejestrze Przedsiębiorców wpisaną pod nr KRS [...], z tym, że wcześniej dokonywano licznych zmian nazw spółki. Zgodnie z rejestrem KRS (Dział 1, Rubryka 7- dotyczącym danych wspólników), Strona od 20 lipca 2016 r. do nadal figuruje jako wspólnik ww. spółki. Brak jest wpisów świadczących o zawieszeniu, likwidacji lub rozwiązaniu spółki (stan na 12 października 2022 r.);
3. Spółki III, zarejestrowanej w Rejestrze Przedsiębiorców pod nr KRS [...]. Zgodnie z ww. rejestrem (Dział 1, Rubryka 7- dotyczącym danych wspólników), Strona od 16 lutego 2022 r. do nadal jest wspólnikiem wspomnianej na wstępie spółki. Brak jest wpisów świadczących o zawieszeniu, likwidacji lub rozwiązaniu spółki (stan na 12 października 2022 r.).
Rozpatrując okres prowadzenia przez Stronę działalności pozarolniczej jako wspólnika Spółki I czyli w spółce z o.o., Prezes NFZ podkreślił, że w praktyce ZUS oraz orzecznictwie sądowym dominujący jest pogląd, że udział w spółce z o.o. wspólnika z niewielką liczbą udziałów (Strona figuruje jako jedyny ujawniony wspólnik spółki posiadający niemal całość udziałów, tj. 99%) służy tylko obejściu prawa. Chodzi bowiem o stworzenie fikcji. Chociaż w spółce jest wprawdzie formalnie dwóch lub więcej wspólników, ale ci mniejszościowi nie mają żadnego wpływu na losy firmy. Dlatego wspólnika większościowego należy traktować jako jedynego, co oznacza, że będzie on podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu jako prowadzący działalność.
Organ odwołał się do art. 82 ust. 5 ustawy o świadczeniach, art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) tej ustawy i art. 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1009 z późn. zm.; dalej: u.s.u.s.), z których wynika, że obowiązkowo ubezpieczeniom zdrowotnym podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność gospodarczą, w tym, m.in. wspólnik jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a także - do 38 pkt 8 lit. c) ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 2022 r., poz. 1683), z którego wynika, że jeśli udziały stanowią mniej niż 10% kapitału zakładowego, to nie ma potrzeby wpisania nowego wspólnika do rejestru przedsiębiorców KRS. Strona więc w Rejestrze Przedsiębiorców jest jedynym ujawnionym wspólnikiem sp. z o.o.
Co do kwestii ustalenia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego Strony jako wspólnika spółki komandytowej (Spółki II), organ odwołał się do art. 5 pkt 21 w zw. z art. 8 ust. 6 u.s.u.s, według których jako odrębną podstawę uznania danej osoby za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się wspólników spółki komandytowej (pkt 4) oraz art. 82 ust. 5 pkt 3 i 4 ustawy o świadczeniach oraz art. 13 ust. 4b u.s.u.s., określającego okresy, w których m.in. wspólnicy spółki jawnej, partnerskiej lub komandytowej podlegają ubezpieczeniu społecznemu (zdrowotnemu). Zdaniem organu, status wspólnika spółki komandytowej kwalifikuje daną osobę do objęcia go ubezpieczeniem obowiązkowym. Wobec powyższego ramy czasowe objęcia ubezpieczeniem wyznacza okres pomiędzy uzyskaniem statusu wspólnika spółki komandytowej, a datą utraty tego statusu. Podstawą objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym jest sam fakt posiadania statusu wspólnika spółki komandytowej. Nie ma przy tym znaczenia rola wspólnika w spółce, osiągane dochody z działalności spółki, ani też aktywność gospodarcza spółki, lub jej brak. Status wspólnika spółki powstaje z chwilą wpisu spółki do rejestru, ponieważ bowiem wcześniej spółka nie istnieje jako odrębny byt prawny. W sytuacji nabycia udziałów istniejącej spółki komandytowej osoba fizyczna nabywa status wspólnika w dacie nabycia udziałów. Utrata statusu wspólnika następuje w wyniku zbycia udziałów spółki w formie, lub w chwili zakończenia bytu spółki komandytowej. Natomiast zgodnie z danymi zawartymi w KRS Strona figuruje w rejestrze przedsiębiorców KRS w okresie od 20 lipca 2016 r. jako wspólnik Spółki II i w tym stanie rzeczy Prezes NFZ stwierdził, że Strona w powyżej wskazanym okresie jest osobą prowadzącą działalność pozarolniczą jako wspólnik spółki komandytowej.
W przypadku działalności prowadzonej przez Stronę w formie spółki jawnej (Spółka III), Prezes NFZ odwołał się do art. 82 ust. 5 ustawy o świadczeniach, określającego formy działalności gospodarczej, w tym prowadzonej w formie spółki jawnej oraz art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2013 r., poz. 672 z późn. zm.; dalej: u.s.d.g.) definiującego przedsiębiorcę, którym jest spółka jawna (por. też art. 4 § 1 pkt 1 i art. 8 § 1, § 2 k.s.h., art. 331 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego). Organ stwierdził, że o objęciu ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi wspólników spółek osobowych, w tym spółki jawnej, decyduje prowadzenie przez nich działalności pozarolniczej. Obowiązek ubezpieczenia społecznego wspólnika spółki jawnej wynika wyłącznie z członkostwa w tej spółce i podstawą objęcia tej osoby obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego jest art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach. Wobec powyższego Prezes NFZ stwierdził, że zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na uznanie, iż Strona od 16 lutego 2022 r. do nadal posiada status wspólnika ww. spółki jawnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi Strony na opisaną decyzję, uznał skargę za częściowo zasadną. W ocenie WSA organ, wydając zaskarżoną decyzję, naruszył bowiem art. 66 ust. 1 lit. c) w zw. z art. 82 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach, art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s. w zw. z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h., dokonując ich błędnej wykładni i przyjmując, że Skarżący był wspólnikiem jednoosobowej spółki z o.o. (Spółki I) w okresie od 22 czerwca 2016 r. do nadal. Prezes NFZ przyjął fikcję prawną "udziałowcy iluzorycznego", co skutkowało nieprawidłowym zastosowaniem art. 66 ust. 1 lit. c) ustawy o świadczeniach. Błędnie organ uznał, iż Skarżący w okresie od 30 listopada 2004 r. do 18 grudnia 2013 r. podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Prawidłowe zastosowanie powołanych przepisów nie pozostawiało wątpliwości, że Strona dysponując 99% udziałami w kapitale zakładowym Spółki I, była wspólnikiem w spółce wieloosobowej. Zdaniem WSA, zgodnie z art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s. (w zw. z art. 5 pkt 21 i art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o świadczeniach), za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się m. in. wspólnika jednoosobowej spółki z o.o., podczas gdy w kontrolowanej sprawie spółka posiadała dwóch udziałowców, z których jednym był Skarżący, posiadający 99% udziałów. Sąd I instancji wyjaśnił, że o włączeniu do ubezpieczenia społecznego decyduje przynależność do grupy podmiotów określonej w art. 6 u.s.u.s., z mocy którego ust. 1 pkt 5 i art. 8 ust. 6 pkt 4 wynikało, że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają osoby prowadzące pozarolniczą działalność, za którą uważa się między innymi wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej. Przepis art. 5 pkt 21 ustawy o świadczeniach, definiując osobę prowadzącą działalność pozarolniczą, wprost odwołuje się do art. 8 ust. 6 u.s.u.s. Do tego zgodnie z art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h., definiującym spółkę jednoosobową, że to taka spółka kapitałowa, której wszystkie udziały albo akcje należą do jednego wspólnika albo akcjonariusza.
Według WSA rozszerzenie przez u.s.u.s. pojęcia osoby prowadzącej pozarolniczą działalność ma enumeratywny charakter, zważywszy też, że podstawy ubezpieczenia społecznego wynikają generalnie z wykonywania pracy (zatrudnienia), a nie z samego udziału kapitałowego w spółce prawa korporacyjnego. Dla przełamania wykładni językowej znaczenia treści art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s. nie jest wystarczające powołanie się na zasadę powszechności ubezpieczenia społecznego oraz prawa obywatela do zabezpieczenia społecznego.
Dlatego brak było podstaw do uznania za prawidłowe twierdzeń Prezesa NFZ, że udział w spółce wspólnika z niewielką liczbą udziałów służy tylko obejściu prawa i stworzeniu fikcji prawnej i w takiej sytuacji wspólnik, który posiada zdecydowaną większość udziałów winien być objęty obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym. Według WSA użyte przez organ określenie "wspólnik spółki posiadający niemal całość udziałów" nie znajduje oparcia w treści samej ustawy. Jest to termin pozaustawowy, podobnie jak pojęcia "niemal jedynego udziałowca" oraz "udziałowca iluzorycznego". Zatem z ubezpieczenia społecznego z mocy ustawy korzysta tylko jedyny wspólnik spółki z o.o. (art. 8 ust. 6 pkt 4 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 5 u.s.u.s.), a w konsekwencji polega też obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego (art. 5 pkt 21 w zw. z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o świadczeniach).
Za zasadne uznał więc WSA zarzuty skargi wskazujące, że istnienie dwóch wspólników spółki w spółce z o.o., wyłącza możliwość zastosowania art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach co wskazanego w decyzji okresu.
Za trafne WSA uznał również zarzuty dotyczące podlegania Strony ubezpieczeniu zdrowotnemu jako wspólnika spółki jawnej (Spółki III) w okresie wskazanym w decyzji tj. od 20 lipca 2016 r. do nadal. Zauważył, że z dniem 1 lipca 2022 r. nastąpiła nowelizacja art. 82 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach, zgodnie z którym rodzajami działalności są: działalność gospodarcza prowadzona w formie spółki jawnej, będącej podatnikiem podatku dochodowego od osób prawnych. Jeżeli zatem wspólnikami ww. spółki jawnej są osoby fizyczne, podlegające regulacjom podatku PIT, to WSA doszedł do wniosku, że od 1 lipca 2022 r. Skarżący nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego jako wspólnik spółki jawnej.
Sąd nie podzielił natomiast zarzutów skargi podnoszących niepodleganie Strony ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu bycia wspólnikiem Spółki II - spółki komandytowej.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023r. poz.259; dalej: p.p.s.a.) w punkcie 1 wyroku, uchylił zaskarżoną decyzję w części podlegania Skarżącego obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej jako wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. i spółki jawnej.
Z powyższym wyrokiem nie zgodził się organ – Prezes NFZ i wystąpił ze skargą kasacyjną i zaskarżył to orzeczenie w całości.
Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
a) naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 5 pkt. 21 ustawy o świadczeniach (Dz. U z 2021 r. poz. 1285 z późn. zm.) w zw. z art. 8 ust. 6 u.s.u.s., polegającą na nieprawidłowym przyjęciu, iż ubezpieczeniu zdrowotnemu podlega tylko jedyny wspólnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (posiadający 100 % udziałów w spółce);
b) naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 82 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach (w brzmieniu zmienionym nowelizacją ustawy od dnia 1 lipca 2022 r.) polegającą na przyjęciu, iż skoro wspólnikami spółki jawnej – Spółki III są osoby fizyczne podlegające regulacjom podatku PIT, to zgodnie z aktualnie obowiązującym stanem prawnym, skarżący od 1 lipca 2022r. nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego jako wspólnik spółki jawnej.
Wskazując na powyższe zarzuty Prezes NFZ wnosił o: uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania; zasądzenie od Skarżącego na rzecz Organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych oraz oświadczył, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy w niniejszej sprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ – Prezes NFZ powołał argumenty na poparcie zarzutów.
Strona nie zajęła stanowiska co do skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna Strony nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Należy wyjaśnić, że skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 182 § 2 i § 3 p.p.s.a., ponieważ Skarżący kasacyjnie organ zrzekł się rozprawy, a Strona w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.
Wymaga wyjaśnienia, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, gdyż stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to, że wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.
Wychodząc z tego założenia, należy więc zaznaczyć, że wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.) Sąd odwoławczy ograniczył swoje rozważania do oceny prawidłowości wykładni przepisów prawa, dokonanej przez Sąd I instancji.
Skarga kasacyjna okazała się częściowo uzasadniona.
Skarżący kasacyjnie organ sformułował w skardze kasacyjnej zarzuty wyłącznie naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego polegającego na błędnej wykładni art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 5 pkt 21 ustawy o świadczeniach w zw. z art. 8 ust. 6 u.s.u.s. poprzez przyjęcie, że obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność podlega tylko jedyny wspólnik spółki z o.o., czyli posiadający 100% udziałów w tej spółce (zarzut z pkt 1.lit.a) petitum skargi kasacyjnej), a także poprzez przyjęcie, że na mocy art. 82 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach w sytuacji, gdy wspólnikami spółki jawnej są wyłącznie osoby fizyczne podlegające regulacjom podatku PIT, to zgodnie ze stanem prawnym obowiązującym od 1 lipca 2022 r. takie osoby nie podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego jako wspólnicy spółki jawnej (zarzut z pkt 1.lit.b) petitum skargi kasacyjnej).
W ocenie Sądu odwoławczego niezasadny okazał się zarzut zgłoszony w pkt 1 lit. a) petitum skargi kasacyjnej, dążący do wykazania, że obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność podlega również wspólnik spółki z o.o. posiadający niemal całość udziałów w niej, będący wspólnikiem dominującym w tej spółce, chyba że wspólnik posiadający udział iluzoryczny w takiej spółce jest aktywny. Sąd I instancji zanegował stanowisko Prezesa NFZ i opierając się na tych samych, co organ, regulacjach: art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 5 pkt 21 ustawy o świadczeniach w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 8 ust. 6 u.s.u.s., wywiódł, że wspomnianemu obowiązkowi podlega wyłącznie jedyny wspólnik spółki z o.o., a istnienie w spółce z o.o. dwóch wspólników, bez względu na ich udziały, wyłącza możliwość stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego na mocy art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach.
Stanowisko Sądu I instancji należy uznać za trafne. W podejściu do tego zagadnienia stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwala się (por. wyroki NSA z 29 lutego 2024 r., sygn. akt II GSK 1427/23, 9 listopada 2023 r., sygn. akt II GSK 78/23; 24 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 188/22, opubl. podobnie jak dalej cytowane orzeczenia: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Podobnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym kwestii podlegania ubezpieczeniom społecznym wspólnika jednoosobowej spółki z o.o., zresztą rozpatrywanej w oparciu o te same przepisy u.s.u.s. (do których odsyła ustawa o świadczeniach), przeważa stanowisko, że art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s. obejmuje wyłącznie jedynego wspólnika spółki z o.o. (por. uchwała składu trzech sędziów SN z 21 lutego 2024 r., sygn. akt III UZP 8/23; Lex nr 3686847, wydana na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., wskazująca na istotne znaczenie dla wykładni ww. przepisu wyroków: Sądu Najwyższego: z 15 września 2021 r., sygn. akt I USKP 44/21, opubl. OSNP z 2022 r. z. 9, poz. 91, oraz z 16 grudnia 2020 r., I UK 225/19, Lex 3224793).
W sprawie Skarżący, Prezes NFZ i WSA odwoływały się do tych samych, wyżej wskazanych regulacji. I tak w myśl art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach, obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, które są osobami prowadzącymi działalność pozarolniczą lub osobami z nimi współpracującymi, z wyłączeniem osób, które zawiesiły wykonywanie działalności gospodarczej na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców (Dz. U. z 2023 r. poz. 221, 641, 803, 1414 i 2029) lub przepisów o ubezpieczeniach społecznych lub ubezpieczeniu społecznym rolników. Przy definiowaniu osoby prowadzącej działalność pozarolniczą przepis art. 5 pkt 21 ustawy o świadczeniach odsyła do pojęcia takiej osoby uregulowanego w art. 8 ust. 6 u.s.u.s. Według ostatnio powołanego przepisu za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się, m.in.: osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców lub innych przepisów szczególnych, z wyjątkiem ust. 6a (pkt 1); wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej (pkt 4). Oznacza to, że do wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. ma zastosowanie art. 6 ust. 1 pkt 5 u.s.u.s., mówiący, że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi współpracującymi.
Niewielka różnica dzieląca wspólnika (wyłącznego) jednoosobowej spółki z o.o. i wspólnika dwuosobowej spółki z o.o. posiadającego 99/100 udziałów w spółce ma istotne znaczenie dla odmowy objęcia tego drugiego ubezpieczeniem społecznym i w konsekwencji obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego na podstawie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach w zw. z art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s. Nie chodzi bowiem o aspekt ekonomiczny i podmiotowe znaczenie dominującego udziału w spółce z o.o., gdyż ubezpieczeniom społecznym (zdrowotnym) nie podlega spółka a tylko wspólnik jednoosobowej spółki z o.o. Tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym z art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s. obejmuje tylko wspólnika jednoosobowej spółki z o.o., a więc nie wspólnika w dwuosobowej spółce z o.o., nawet gdy jest właścicielem niemal wszystkich udziałów w spółce (por. uchwała SN w sprawie III UZP 8/23).
W sprawie decyduje jednoznaczna regulacja u.s.u.s. – jej art. 8 ust. 6 pkt 4, zgodnie z którym, za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. Wspólnik jednoosobowej spółki z o.o. jest jeden, dlatego w drodze wykładni nie można twierdzić, że ubezpieczeniom społecznym (zdrowotnym) na podstawie tej samej regulacji podlega drugi wspólnik w spółce z o.o. Nie ma zatem znaczenia czy jest to wspólnik "dominujący" czy "niemal jedyny". Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie definiuje odrębnie wspólnika spółki z o.o., dlatego wspólnik jednoosobowej spółki z o.o. to wspólnik spółki wymienionej w art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h., czyli jednoosobowej spółki kapitałowej, w której wszystkie udziały należą do jednego wspólnika. Wspólnikiem jednoosobowej spółki z o.o. nie jest zatem wspólnik, do którego nie należą wszystkie udziały tej spółki. Taki wspólnik nie podlega ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s., a w konsekwencji obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego (por. ww. wyroki NSA w sprawach: II GSK 188/22, II GSK 1427/23, II GSK 78/23 i uchwała SN o sygn. III UZP 8/23).
W powołanych orzeczeniach jednoznacznie wskazano, że ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych oraz odwołująca się w art. 66 ust. 1 pkt 1 ustawa o świadczeniach (obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników) oparte są na ścisłej egzemplifikacji tytułów podlegania tym ubezpieczeniom. Wobec ścisłego unormowania nie można wykreować tytułu podlegania ww. ubezpieczeniom, który nie jest określony w ustawie. Ustawodawca decyduje o podleganiu ww. ubezpieczeniom poszczególnych osób, zważając na ich sytuacje faktyczne i prawne, co oznacza, że poza zakresem regulacji ustawy nie jest uprawnione w drodze wykładni obejmowanie regulacją z art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s., a w rezultacie – regulacją art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach wspólnika dwuosobowej spółki z o.o.
Należy dodać, że SN w ww. uchwale przedstawił inne warianty, mające podstawę w u.s.u.s. możliwości objęcia wspólnika dwuosobowej spółki z o.o. ubezpieczeniem społecznym (pkt 6 i 7 uzasadnienia uchwały SN).
Z powyższych przyczyn nie zasługiwało na uwzględnienie stanowisko Prezesa NFZ. Zatem w odniesieniu do rozstrzygnięcia Sądu I instancji uchylającego decyzję Prezesa NFZ w części dotyczącej stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego Strony jako wspólnika jednoosobowej spółki z o.o. skargę kasacyjną organu na mocy art. 184 p.p.s.a. należało oddalić (pkt 2 wyroku).
Natomiast uzasadniony okazał się zgłoszony w pkt 1.lit.b) petitum skargi kasacyjnej zarzut naruszenia przez WSA prawa materialnego, wskutek błędnej wykładni art. 82 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach, że od 1 lipca 2022 r. na mocy ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1265; dalej: ustawa zmieniająca) nastąpiła nowelizacja ww. przepisu, że rodzajami działalności są: działalność gospodarcza prowadzona w formie spółki jawnej, będącej podatnikiem podatku dochodowego od osób prawnych. Zdaniem WSA w realiach sprawy oznaczać to miało, że, jeżeli wspólnikami ww. spółki jawnej są osoby fizyczne, podlegające regulacjom podatku PIT, to od dnia 01 lipca 2022 r. Strona nie powinna podlegać obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego jako wspólnik spółki jawnej.
Powyższe stanowisko WSA należało uznać za nieuzasadnione, bo wywiedzione przedwcześnie, bez wszechstronnej interpretacji zastosowanych przez organ przepisów. Należy bowiem zauważyć, że i w tym przypadku jako podstawę objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym Skarżącego Prezes NFZ powołał art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach w zw. z art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s. Natomiast WSA przytoczył jedynie treść art. 82 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach (zmieniony na mocy art. 10 pkt 7 lit. c) ustawy zmieniającej), stanowiący, że rodzajami działalności jest m.in. działalność gospodarcza prowadzona w formie spółki jawnej, będącej podatnikiem podatku dochodowego. Jednakże, jak zasadnie podnosił skarżący kasacyjnie organ, przepis art. 82 znajduje się w Rozdziale 2 Składki na ubezpieczenie zdrowotne Działu IV Zasady podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu ustawy o świadczeniach. Należy natomiast zauważyć, że obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego, w tym art. 66 owszem został określony też w Dziale IV, ale Rozdziale 1 ustawy o świadczeniach, co jednoznacznie wskazuje, że przepisy każdego z powołanych rozdziałów regulują inne etapy ustalania podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Potwierdza to chociażby regulacja art. 79 ust. 1 ustawy o świadczeniach, w którym zapisano, że składka na ubezpieczenie zdrowotne wynosi 9% podstawy wymiaru składki, z zastrzeżeniem art. 79a, art. 80, art. 82 i art. 242, a w art. 79a ust. 1 tego aktu zawarto regulację co do wysokości składki na ubezpieczenie zdrowotne osób prowadzących działalność pozarolniczą, o których mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1, 3, 4 i 5 u.s.u.s. oraz w art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców, opłacających podatek dochodowy na zasadach określonych w art. 30c ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1128, z późn. zm.).
Wobec powyższego podzielić należało argumentację Prezesa NFZ, że przepis art. 82 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach nie miał zastosowania przy ustalaniu, czy Strona jako wspólnik spółki jawnej podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego od 1 lipca 2022 r., a przy ustalaniu składki z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego.
W tej sytuacji, skoro Sąd I instancji nie przeprowadził wyczerpującej kontroli decyzji Prezesa NFZ w przedmiocie podlegania przez Stronę jako wspólnika spółki jawnej (Spółki III) obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego w kwestionowanym okresie od 1 lipca 2022 r. do nadal, bo bez uwzględnienia wskazanych wyżej uregulowań, WSA zobowiązany będzie ją dokonać, mając na uwadze przedstawione wyżej stanowisko Sąd kasacyjnego.
Z powyższych względów wyrok Sądu I instancji w części dotyczącej rozstrzygnięcia o stwierdzeniu podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego Strony jako wspólnika spółki jawnej (Spółki III) należało uchylić, i w tym zakresie sprawę przekazać do ponownego rozpoznania WSA na mocy art. 185 § 1 p.p.s.a. (pkt 1 wyroku).
Na mocy art. 206 w zw. z art. 207 § 1 p.p.s.a Sąd odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Przepis art. 206 p.p.s.a. stanowi, że sąd może w uzasadnionych przypadkach odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości lub w części, w szczególności jeżeli skarga została uwzględniona w części niewspółmiernej w stosunku do wartości przedmiotu sporu ustalonej w celu pobrania wpisu. Brzmienie art. 206 p.p.s.a. pozwala na stwierdzenie, że intencją ustawodawcy było pozostawienie do uznania sądu, czy ma zastosować ten przepis oraz w jakiej części należy zasądzić na rzecz strony skarżącej zwrot kosztów postępowania w przypadku uwzględnienia jej skargi.
Należy zauważyć, że w niniejszej sprawie skarga kasacyjna organu została uwzględniona w połowie. Mając na uwadze obowiązujące regulacje: wpis od skargi kasacyjnej został pobrany kwocie minimalnej 100 zł od całej skargi kasacyjnej (§ 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, opubl. Dz. U. z 2021 r., poz. 535), jak i przyznana opłata za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej byłaby w minimalnej kwocie 240 zł, i nie mogłyby być już pomniejszone (§ 14 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935), zasądzenie ww. kwot nie odzwierciedlałoby wyniku postępowania, że spośród dwóch zarzutów dotyczących odrębnych zagadnień materialnoprawnych, tylko jeden, nie dotyczący zagadnienia wywołującego rozbieżności w orzecznictwie, został uwzględniony.