II GSK 1883/23

II GSK 1883/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-05-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Cezary Pryca
Gabriela Jyż /przewodniczący/
Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6172 Notariusze i aplikanci notarialni
Hasła tematyczne
Zawody prawnicze
Sygn. powiązane
VI SA/Wa 351/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-05-25
Skarżony organ
Komisja Orzekająca
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 145 par.1 pkt 1 lit.c; art. 153; art. 174; art.176.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Dz.U. 2020 poz 1192
art.7; art. 74 par.3 i par. 14; art. 74d par.2-3; art. 74e par. 2-4; art. 74f par.1; art.95c par. 1; art. 95aa par. 1; art. 95e par. 1 pkt 2.
Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - t.j.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 17 ust.1.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7; art. 77 par. 1; art. 80; art. 107 par. 3.
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia del. WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Konrad Piasecki po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej K. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 maja 2023 r. sygn. akt VI SA/Wa 351/23 w sprawie ze skargi K. S. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego z dnia 9 grudnia 2022 r. nr DZP-II.628.4.2022 w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od K. S. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 25 maja 2023 r., sygn. akt VI SA/Wa 351/23 oddalił skargę K. S. (dalej: Egzaminowana, Zdająca, Skarżąca) na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego z 9 grudnia 2022 r. w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego przeprowadzonego w 2021 r.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy:
Komisja Egzaminacyjna do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w Katowicach (dalej: Komisja Egzaminacyjna), uchwałą nr 33/2021 z 6 października 2021 r. stwierdziła, że Egzaminowana uzyskała wynik negatywny z egzaminu notarialnego, w oparciu o art. 74f § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 2022 r. poz. 1799, dalej: Pr.not.) mówiący, że pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu notarialnego uzyskał ocenę pozytywną. Zdająca z pierwszego projektu aktu notarialnego otrzymała ocenę dostateczną, z drugiego projektu aktu notarialnego -ocenę dostateczną, natomiast z projektu odmowy dokonania czynności notarialnej albo uzasadnienia jej dopuszczalności - ocenę niedostateczną, gdyż otrzymała od poszczególnych egzaminatorów oceny niedostateczne.
Po rozpatrzeniu odwołania Egzaminowanej uchwałą z 17 marca 2022 r., Komisja Egzaminacyjna II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego (dalej: Komisja II stopnia, Komisja Odwoławcza), na podstawie art. 74h § 1, § 9 i § 12 Pr.not. utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę.
W wyniku skargi wniesionej przez Egzaminowaną, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA) wyrokiem z 1 sierpnia 2022 r., w sprawie o sygn. akt VI SA/Wa 1448/22, uchylił ww. uchwałę Komisji Odwoławczej. Zdaniem Sądu, wydając zaskarżoną uchwałę Komisja II stopnia naruszyła art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021r., poz. 735 z późn. zm.; dalej: k.p.a.) w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Deficyty uzasadnienia zaskarżonej uchwały wskazywały, że organ nie podjął wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 k.p.a.), nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący zgromadzonego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), co oznaczało, że ocena materiału dowodowego dokonana na podstawie art. 80 k.p.a. nie mogła zostać uznana za zgodną z prawem.
Sąd zalecił, aby ponownie rozpoznając sprawę organ odniósł się szczegółowo do argumentów Skarżącej i w sposób wyczerpujący ocenił i wyjaśnił, czy wiążąca Skarżącą treść zadania egzaminacyjnego uzasadniała możliwość powzięcia wątpliwości co do tego, czy stawiły się wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi A. S. (dalej: Spadkodawca), która to okoliczność miała znaczenie z punktu widzenia dopuszczalności sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia po nim. Ponadto Komisja II stopnia miała szczegółowo odnieść się do zarzutów Skarżącej podniesionych w odwołaniu, a dotyczących zasadności mankamentów pracy egzaminacyjnej wytkniętych w ocenach cząstkowych. Dokonując ponownej oceny Komisja II stopnia uwzględnić miała również pozytywne aspekty pracy egzaminacyjnej Skarżącej.
Po zweryfikowaniu zarzutów stawianych pracy egzaminacyjnej Skarżącej przez Komisję Egzaminacyjną w świetle argumentacji podnoszonej w odwołaniu, Komisja II stopnia miała zająć jednoznaczne stanowisko co do każdego z zarzutów, odwołując się do ocen cząstkowych, ewentualnie wyeksponować nowe, jeśli zostały wychwycone na etapie postępowania odwoławczego, a które dotąd nie były stawiane Skarżącej. Komisja II stopnia została zobowiązana do wskazania, czy, a jeżeli tak, to które konkretnie (rozpatrywane osobno bądź łącznie) zarzuty Komisji Egzaminacyjnej należałoby uznać za dyskwalifikujące pracę egzaminacyjną Skarżącej w stopniu uniemożliwiającym zastosowanie skali ocen, przewidzianej w art. 74d § 3 Pr.not.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Komisja powołana zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 sierpnia 2022 r., uchwałą z 9 grudnia 2022 r. utrzymała w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej. Pokreśliła, że obaj członkowie Komisji Egzaminacyjnej wskazując na różne uchybienia w pracy Skarżącej, jednoznacznie zarzucili, że Skarżąca nie rozwiązała poprawnie zadania. Niezasadnie bowiem przyjęła, że zachodzą podstawy do odmowy sporządzenia poświadczenia dziedziczenia. Przyjęcie przez Egzaminowaną podstaw do odmowy sporządzenia aktu, jednoznacznie zdyskwalifikowało pracę i w takiej sytuacji brak było przesłanek do dokonywania oceny innych uchybień wskazanych przez Komisję Egzaminacyjną. Nie ulega wątpliwości, że Skarżąca wykluczyła sporządzenie przez spadkodawcę testamentu, wskazała również na określone przepisy i instytucje prawa spadkowego, obejmujące dziedziczenie ustawowe. Jednakże okoliczności te nie mogły wpłynąć na wartościowanie oceny końcowej, ponieważ miałyby one znaczenie tylko wówczas, gdyby Skarżąca przyjęła, że zachodzą podstawy do poświadczenia dziedziczenia i jednoznacznie określiła spadkobierców ustawowych spadkodawcy oraz wielkość ich udziałów bądź wykazała, że brak podstaw do sporządzenia takiego aktu, ale Skarżąca nie sprostała temu zadaniu.
Komisja II stopnia doszła do wniosku, że Egzaminowana nie posiadła przygotowania do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza na poziomie przynajmniej dostatecznym, o czym świadczyły błędy w pracy egzaminacyjnej. Podniosła też, że w postępowaniu dotyczącym ustalenia wyniku egzaminu notarialnego obowiązkiem organów administracyjnych jest ochrona interesu publicznego, który należy rozumieć jako zapewnienie możliwości wykonywania zawodu zaufania publicznego przez osoby do tego należycie przygotowane.
Egzaminowana wystąpiła ze skargą na ww. uchwałę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który zaskarżonym wyrokiem oddalił ją na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
(Dz. U. z 2023 r., poz. 259 z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.), nie dopatrując się naruszenia prawa przez zaskarżoną uchwałę.
Sąd I instancji odwołał się do art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym organ administracji rozpatrując ponownie sprawę obowiązany był zastosować się do oceny prawnej zawartej w orzeczeniu o sygn. akt VI SA/Wa 1448/22, co obecnie miał WSA skontrolować. Zauważył jednocześnie, że wskazania te nie dotyczyły związania wykładnią norm prawa materialnego, lecz kwestii proceduralnych, jak: uzupełnienia ustaleń faktycznych pozwalających na ponowną ocenę materiału dowodowego. Organ był przede wszystkim zobowiązany do ustalenia w sposób jednoznaczny, czy w świetle zapisów zadania egzaminu zachodziły podstawy do uznania, że istnieją uzasadnione podstawy do odmowy dokonania czynności notarialnej - poświadczenia dziedziczenia, jak uczyniła to Skarżąca.
Analizując wskazania we wcześniejszym wyroku i ich realizację, WSA stwierdził, że Komisja II stopnia wykonała je w należytym stopniu i odniosła się do wszystkich zarzutów Skarżącej, w związku z czym niezasadny okazał się zarzut skargi dotyczący naruszenia przez organ art. 153 p.p.s.a.
Komisja odwoławcza szczegółowo wymieniła i uzasadniła, które z wad pracy egzaminacyjnej zostały uznane za przesądzające o wystawionej ocenie. Sąd prezentował stanowisko, że jedynie praca egzaminacyjna spełniająca wszystkie kryteria wymienione w art. 74e § 2 Pr.not., może uzyskać pozytywną ocenę. Praca taka musi więc spełniać podstawowe wymogi formalne, a zdający powinien właściwie zastosować przepisy prawa oraz poprawnie je zinterpretować. Z kolei postawiony problem co do istoty musi zostać w sposób trafny rozstrzygnięty.
Reasumując, Sąd stwierdził, że Komisja II stopnia rozpoznała odwołanie Skarżącej w zakresie określonym w wyroku WSA w sprawie VI SA/Wa 1448/22 i wbrew twierdzeniom skargi nie można skarżonej uchwale zarzucić naruszenia wskazanych w niej przepisów. Rozstrzygnięcie organu zostało także wydane na podstawie kompletnego i prawidłowo zebranego materiału dowodowego sprawy.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) Egzaminowana, zaskarżając orzeczenie w całości. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA oraz zasądzenie kosztów postępowania przed sądami administracyjnymi obu instancji oraz oświadczyła, że wnosi o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Na podstawie art. 174 p.p.s.a. (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 z późn. zm.) zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie:
1. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a w szczególności art. 74d § 3 w zw. z art. 95e § 2 pkt 2 Pr.not. (Dz. U. z 2020 r., poz. 1192 z późn. zm.) poprzez błędną ich wykładnię, a w efekcie uznanie, iż:
a) Komisja II stopnia dokonała prawidłowej i wyczerpującej oceny trzeciej części egzaminu notarialnego, oceniając pracę Skarżącej na ocenę niedostateczną z uwagi na sporządzenie przez Skarżącą projektu odmowy dokonania czynności notarialnej,
b) prawidłowym jest stanowisko Komisji, iż "dopóki protokół jest w toku sporządzania, nie można twierdzić, iż którakolwiek z okoliczności wskazanych w art. 95e § 2 pkt 2 stanowi bezwzględną przeszkodę sporządzenia aktu, choćby z prostej przyczyny możliwości uzupełnienia wskazanych negatywnych przesłanek
- podczas gdy zadania egzaminacyjnego z dnia trzeciego nie wolno było dowolnie uzupełniać, a stan faktyczny przedstawiony w zadaniu był wiążący, a zatem zgodnie z treścią obowiązujących przepisów rozwiązanie zadania, zaproponowane przez Skarżącą, było jednym z możliwych prawidłowych rozwiązań zadania egzaminacyjnego;
2. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a w szczególności art. 74e § 2 Pr.not. poprzez błędną jego wykładnię, a w efekcie uznanie, że Komisja II stopnia prawidłowo przyjęła, iż zaproponowane przez Skarżącą rozwiązanie zadania było niepoprawne, przez co w rezultacie Skarżąca nie zachowała wymogów formalnych sporządzenia uzasadnienia dopuszczalności czynności notarialnej, nie zastosowała właściwych przepisów prawa, dokonując ich niewłaściwej interpretacji, podczas gdy z treści uzasadnienia wyroku WSA z 1 sierpnia 2022r,, sygn. akt VI SA/Wa 1448/22 wynika, iż:
- ,,(...) zdaniem Sądu, w zaskarżonej uchwale przede wszystkim brak jest wyczerpującego odniesienia się do zasadniczego zarzutu skarżącej, że świetle treści zadania egzaminacyjnego, były podstawy do powzięcia wątpliwości odnośnie do tego, czy stawili się wszyscy potencjalni spadkobiercy, co z kolei-stosownie do art. 95e § 2 pkt 2 ustawy Prawo o notariacie, nakładało obowiązek odmowy sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia'';
-,,(...) nie sposób wywnioskować z jakich sformułowań zadania egzaminacyjnego Komisja Egzaminacyjna II stopnia wywodzi jednoznaczność okoliczności, że E. H. jest jedyną córką K. H. (...) w ocenie Sądu z całą pewnością jednoznacznie nie wynika to z analizy treści zadania egzaminacyjnego ";
3. przepisów prawa procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 1 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77, 80 k.p.a. (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 z późn. zm.), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i zaniechanie przez Sąd wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej uchwały oraz oddalenie skargi, pomimo że w toku postępowania nie odniesiono się do kryteriów pozwalających na obiektywną ocenę pracy egzaminacyjnej Skarżącej, nie ustalono nowego wzorca oceny pracy, tzw. "klucza rozwiązania zadania", podczas gdy:
- skarżąca precyzyjnie i szczegółowo odniosła się do zarzutów podniesionych w obu ocenach cząstkowych,
- skarżąca uzasadniła swoje stanowisko w przedmiocie przyjętego rozwiązania, poparła je orzecznictwem oraz doktryną,
- WSA w uzasadnieniu wyroku z dnia 1 sierpnia 2022r., sygn. akt VI SA/Wa 1448/22 wskazał, iż:
-"(...) w przypadku, gdyby za prawidłowe - w .świetle wyrażonych przez zdająca argumentów, a także sformułowań zadania egzaminacyjnego - uznać na potrzeby tej konkretnej sprawy również rozwiązanie polegające na sporządzeniu opinii o odmowie dokonania czynności notarialnej, to inny byłby wzorzec oceny pracy, z punktu widzenia którego należałoby oceniać wiedzę skarżącej, weryfikowaną w czasie egzaminu notarialnego.";
4. przepisów prawa procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 107 § 3 w zw. z art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a., poprzez uznanie, że uzasadnienie sporządzone przez Komisję II stopnia nie zawiera deficytów wskazujących na to, że Komisja nie podjęła wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, nie rozpatrzyła w sposób wyczerpujący zgromadzonego materiału dowodowego, podczas gdy uzasadnienie uchwały z 9 grudnia 2022r. było niezwykłe lakoniczne i w dalszym ciągu nie odnosiło się do argumentów Skarżącej, a przede wszystkim zupełnie abstrahowało od uzasadnienia wyroku WSA z 1 sierpnia 2022r., sygn. akt VI SA/Wa 1448/22;
5. przepisów prawa procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 153 p.p.s.a., poprzez przyjęcie, iż Komisja II stopnia nie naruszyła wiążącej oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu WSA z 1 sierpnia 2022r., podczas gdy z treści uzasadnienia uchwały Komisji z 9.12.2022r. wynika, iż tę wiążącą ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania - Komisja całkowicie zignorowała.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Egzaminowana powołała argumenty na poparcie zarzutów.
Komisja Egzaminacyjna II Stopnia w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnosiła o jej oddalenie w całości oraz oświadczyła, że wnosi o rozpoznanie skargi na rozprawie oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Obecni na rozprawie przed NSA pełnomocnicy stron podtrzymali dotychczasowe stanowiska.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna Egzaminowanej nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. (Dz. U. z 2023 r., poz. 1364 z późn. zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził aby w rozpoznawanej sprawie wystąpiła którakolwiek z przesłanek nieważności postępowania – określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. – jak też aby zachodziły przesłanki wymagające uchylenia wydanego w sprawie orzeczenia oraz odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania (art. 189 p.p.s.a.). Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny (dalej także jako: NSA) rozpoznając sprawę związany był granicami skargi kasacyjnej.
Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1); naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). W rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach.
Ze względu na zakres i konstrukcję zarzutów oraz ich uzasadnienie, wstępnie przypomnieć należy, że skarga kasacyjna powinna być sporządzona zgodnie z wymogami określonymi w art. 174 i art. 176 p.p.s.a. Dlatego wprowadzony został obowiązek sporządzania skargi kasacyjnej przez osoby mające odpowiednie przygotowanie zawodowe. Prawidłowe sformułowanie podstaw kasacyjnych i ich należyte uzasadnienie ma kluczowe znaczenie dla wyniku sprawy, ponieważ Naczelny Sąd Administracyjny, mocą art. 183 § 1 p.p.s.a., jest związany granicami skargi kasacyjnej, czyli wnioskami skargi kasacyjnej i jej podstawami. Zatem zakres kontroli instancyjnej dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny jest ograniczony w tym sensie, że jest wyznaczony zarzutami i żądaniami strony zawartymi w skutecznie wniesionej skardze kasacyjnej. Innymi słowy, NSA może uwzględnić tylko te zarzuty kasacyjne, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej. Nie może natomiast zastępować strony i uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych oraz badać, czy sąd administracyjny pierwszej instancji nie naruszył innych przepisów. Sąd odwoławczy nie może również modyfikować zgłoszonych zarzutów kasacyjnych i ich uzasadnienia pod kątem okoliczności danej sprawy. Musi opierać się na zarzutach i ich uzasadnieniu sformułowanym przez wnoszącego skargę kasacyjną.
W niniejszej sprawie istotne było, że kontrolowane postępowanie toczyło się po wyroku przez WSA w sprawie VI SA/Wa 1448/22, którym uchylono wcześniejszą uchwałę Komisji Odwoławczej na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.
W wyroku tym Sąd uznał, że z uwagi na brak wyczerpującego rozważenia przez Komisję Egzaminacyjną II ujęcia w zadaniu egzaminacyjny kwestii, czy E. H. jest jedynym dzieckiem K. H. i wobec tego ewentualnych podstaw do powzięcia wątpliwości czy stawili się wszyscy potencjalni spadkobiercy Spadkodawcy oraz argumentów podniesionych w odwołaniu, że za przedwczesne, a przez to za błędne Sąd uznał ocenę pracy egzaminacyjnej Skarżącej przy przyjęciu założenia, że prawidłowym rozwiązaniem zadania egzaminacyjnego było wyłącznie sporządzenie opinii o dopuszczalności sporządzenia protokołu dziedziczenia i aktu poświadczenia dziedziczenia. Sąd podniósł, że gdyby prawidłowe – w świetle wyrażonych przez Zdającą argumentów, a także sformułowań zadania egzaminacyjnego – uznano na potrzeby oceny tej konkretnej sprawy również rozwiązanie polegające na sporządzeniu opinii o odmowie dokonania czynności notarialnej, to inny byłby wzorzec oceny pracy egzaminacyjnej, z punktu widzenia którego należałoby oceniać wiedzę Skarżącej weryfikowaną w czasie egzaminu notarialnego.
Skoro Komisja II stopnia nie rozpatrzyła w wyczerpujący sposób zgromadzonego materiału dowodowego i nie rozważyła wystarczająco podnoszonych w pracy egzaminacyjnej i odwołaniu argumentów, mających znaczenie dla oceny pracy egzaminacyjnej i ustalenia wyniku egzaminu notarialnego, WSA przyjął, że organ ten nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego (przede wszystkim dowodów w postaci pracy egzaminacyjnej Skarżącej z części trzeciej zadania egzaminacyjnego oraz treści tego zadania).
W konsekwencji stan faktyczny sprawy nie został ostatecznie ustalony w postępowaniu administracyjnym i dlatego za przedwczesne WSA przyjął dokonywanie kontroli legalności zastosowania przez Komisję Odwoławczą przepisów prawa materialnego wskazanych w skardze.
Sąd I instancji zalecił, aby Komisja Odwoławcza, ponownie rozpoznając sprawę, odniosła się szczegółowo do argumentów Skarżącej i wyczerpująco oceniła i wyjaśniła w uzasadnieniu, czy wiążąca Skarżącą treść zadania egzaminacyjnego uzasadniała możliwość powzięcia wątpliwości co do tego, czy stawiły się wszystkie osoby - spadkobiercy ustawowi Spadkodawcy, co miało znaczenie z punktu widzenia dopuszczalności sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia po nim. Ponadto zalecił Komisji II stopnia, aby szczegółowo odniosła się do zarzutów Skarżącej podniesionych w odwołaniu co do zasadności mankamentów pracy egzaminacyjnej wytkniętych w ocenach cząstkowych, z uwzględnieniem także pozytywnych aspektów pracy egzaminacyjnej Zdającej.
Następnie, po dokonaniu weryfikacji zarzutów stawianych pracy egzaminacyjnej Skarżącej w świetle argumentacji podnoszonej w odwołaniu, Komisja II stopnia miała zająć jednoznaczne stanowisko co do każdego nich, odwołując się do ocen cząstkowych, ewentualnie wyeksponować nowe, jeśli zostały dostrzeżone dopiero na etapie postępowania odwoławczego, jak i wskazać, czy, a jeżeli tak, to które konkretnie (rozpatrywane osobno bądź łącznie) zarzuty uznała za dyskwalifikujące pracę egzaminacyjną Skarżącej, uniemożliwiające zastosowanie skali ocen, o której mowa w art. 74d § 3 Pr.not.
Sąd I instancji w obecnie skarżonym wyroku uznał, że Komisja Odwoławcza zastosowała się do oceny i wykonała prawidłowo wskazania wyroku w sprawie
VI SA/Wa 1448/22 (s. 6 uzasadnienia wyroku), co przedstawił w uzasadnieniu.
Skarżąca, odczytała wskazania WSA w sprawie VI SA/Wa 1448/22 jak wyżej uczyniono (uzasadnienie skargi kasacyjnej, k. -91verte akt sąd.). Mimo to uważała, że WSA w sprawie VI SA/Wa 1448/22 zaakceptował niejednoznaczność treści zadania egzaminacyjnego, a w konsekwencji możliwość jego rozwiązania w sposób, jak uczyniła Egzaminowana (por. zarzut 1.petitum skargi kasacyjnej, uzasadnienie skargi, k. -92 akt sąd.).
Przechodząc do analizy treści zarzutów skargi kasacyjnej i jej uzasadnienia, należy zauważyć, że skierowane są przede wszystkim wobec uchwały Komisji II stopnia i z jej treścią się rozprawiają, a uchybieniem WSA miała być akceptacja stanowiska organu i w konsekwencji wydanie wyroku stojącego w sprzeczności z przepisami prawa (k. 89 akt sąd. wobec braku numeracji stron skargi).
Przy takiej konstrukcji zarzutów skargi kasacyjnej, NSA kierował się stanowiskiem zajętym przez pełen skład NSA w uchwale z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09 (opubl. ONSAiWSA z 2010r. z. 1., poz. 1), że nie dochodzi do automatycznego dyskwalifikowania skargi kasacyjnej w sytuacji, gdy zarzuty kasacyjne nie w pełni spełniają wymogi konstrukcyjne określone w art. 176 p.p.s.a.
W skardze kasacyjnej zgłoszono zarzuty oparte na obu podstawach wymienionych w art. 174 p.p.s.a., tj. naruszenia prawa materialnego oraz naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, zasadą jest, że w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega zarzut naruszenia przepisów postępowania. Zachowanie takiej kolejności rozpoznawania zarzutów kasacyjnych wynika z tego, że ocena stosowania prawa materialnego może być dokonana dopiero wtedy, gdy zostanie stwierdzone, że stan faktyczny sprawy jest niesporny albo że nie może on być skutecznie zakwestionowany w postępowaniu kasacyjnym.
W niniejszej sprawie konstrukcja zarzutów i ich uzasadnienie, sformułowane w ten sposób, że zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego ściśle powiązano z naruszeniem prawa procesowego i odwrotnie – potencjalne błędy proceduralne skutkowały w ocenie Skarżącej uchybieniami materialnoprawnymi, nakazywały łączne ich rozpoznanie.
W sprawach takich, jak kontrolowana, przy wykładni przepisów regulujących przeprowadzenie egzaminu notarialnego, jak i rozpoznawanie odwołań od wyników tego egzaminu należy mieć na względzie cel ustanowienia wspomnianych uregulowań. Odwołując się do orzecznictwa NSA należy podkreślić, że w świetle regulacji art. 17 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 74 § 3 Pr.not., ustanowienie egzaminów ma za cel zapewnienie wysokiego stopnia profesjonalizmu osób dopuszczanych do wykonywania zawodu, tutaj: notariuszy, będących zawodem zaufania publicznego. Egzamin zawodowy, stanowi formę sprawdzenia, czy kandydat do tego zawodu nabył umiejętności i wiedzę wymaganą do jego pełnienia. Ustawodawca postawił wysokie wymagania w zakresie egzaminu zawodowego notariusza, a gwarancje obiektywnej i prawidłowej oceny egzaminacyjnej zostały zawarte zarówno w przepisach ustawy - Prawo o notariacie jak i w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 lipca 2009 r w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości (Dz.U. z 2016 r. poz. 45). Komisja egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości, rozpoznając odwołanie w zakresie kwestionowanej części egzaminu, ma obowiązek obiektywnego sprawdzenia przygotowania prawniczego zdających do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu zaufania publicznego (por. wyroki NSA z: 6 lutego 2024 r., sygn. akt II 1233/20; 26 kwietnia 2023 r., sygn. akt II GSK 601/21; 22 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 293/13; 17 czerwca 2014 r., sygn. akt II GSK 602/13; opubl. podobnie jak niżej cytowane: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Odnosząc się do zarzutów skargi kasacyjnej, z uwzględnieniem powyższych uwag, nie dały podstaw do uznania, aby zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem przepisów i powinien zostać uchylony, a tym samym, aby wystąpiły podstawy do podważenia oceny egzaminu notarialnego Skarżącej.
Sporne przede wszystkim było, czy Zdająca sprostała wymaganiom trzeciej części egzaminu notarialnego, proponując rozwiązanie w postaci sporządzenia protokołu odmowy dokonania czynności notarialnej i powinna uzyskać ocenę pozytywną z tej części egzaminu na mocy art. 74d § 3 i art. 74e § 2 Pr.not., a w efekcie także pozytywny wynik z egzaminu notarialnego, w myśl art. 74f § 1 Pr.not., podczas gdy zdaniem Komisji obu instancji i WSA prawidłowym rozwiązaniem było przygotowanie opinii uzasadniającej dopuszczalność sporządzenia protokołu dziedziczenia i aktu poświadczającego dziedziczenie po Spadkodawcy, co skutkowało oceną negatywną z tej części egzaminu i w rezultacie negatywną oceną całego egzaminu. Zdaniem składu orzekającego, jak już wspominano, należało przychylić się do stanowiska Sądu I instancji, który podzielił opinie i argumentację Komisji Egzaminacyjnych, zwłaszcza Komisji Odwoławczej Organ ten przedstawił bowiem wyczerpujący, uporządkowany prawniczo i trafny wywód co do oceny spornej pracy Zdającej, jednocześnie odnosząc się do cząstkowych ocen i ich pisemnego uzasadnienia, wystawionych przez egzaminatorów Komisji Egzaminacyjnej, jak to określa art. 74e § 3 i § 4 Pr.not.
Skarżąca uważała, że należało sporządzić protokół odmowy dokonania sporządzenia protokołu dziedziczenia i aktu poświadczenia dziedziczenia po Spadkodawcy, z uwagi na przeszkody z art. 95e § 2 pkt 2 Pr.not. Według ostatniego powołanego przepisu, notariusz odmawia sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli w toku sporządzania protokołu dziedziczenia ujawnią się okoliczności wskazujące, że przy jego sporządzeniu nie były obecne wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi, lub też osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne, albo istnieją lub istniały testamenty, które nie zostały otwarte lub ogłoszone. Uważała Zdająca, że nie stawiły się wszystkie osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy Spadkodawcy, gdyż były wątpliwości czy w miejsce E. H. doszły do dziedziczenia inne osoby, a także stawiły się osoby niezainteresowane w rozumieniu art. 95aa § 1 Pr.not.: małżonka Spadkodawcy i jego wnuk (s. 8 rozwiązania kazusu).
Przy ocenie kwestionowanych uchwał i podzielającego je wyroku WSA należało mieć na uwadze wiążącą ocenę wyrażoną w wyroku w sprawie VI SA/Wa 1448/22, że Skarżąca nie mogła uzupełniać treści zadania egzaminacyjnego z trzeciej części egzaminu, a nie, że nie mogła tego zadania uzupełniać dowolnie, jak wywodziła w zarzucie w pkt 1.petitum skargi kasacyjnej. Przy przyjęciu prawidłowości twierdzenia Zdającej oznaczałoby to, że była możliwość bliżej nieokreślonego, uzasadnionego uzupełniania treści zadania z trzeciej części egzaminu.
Komisja Odwoławcza, wykonując wskazania w sprawie VI SA/Wa 1448/22, wyjaśniła wyczerpująco i przekonująco, że treść omawianego kazusu była jasna, nie budziła wątpliwości co do liczby dzieci K. (a nie E.) H., która to okoliczność miała zasadniczy wpływ na sposób rozwiązania tej części egzaminu. Organ, wyjaśniając dlaczego z zadania wynikało, że E. H. była jedynym dzieckiem K. H. (s. 15-16 uchwały), oparł argumentację na treści zadania i zasadach spisywania protokołu dziedziczenia oraz sporządzania aktu poświadczenia dziedziczenia, uregulowanych w Rozdziale 3a Działu II Pr.not. Zapis, że "K. H. ma córkę E. H. ..." (bez dopisku, że tylko ją, wyłącznie, itp.) nie dawał podstaw do interpretacji przyjętej przez Egzaminowaną, że mogła K. H. mieć jeszcze inne dzieci, tylko dlatego że w przypadku pozostałych osób było dookreślenie, że są jedyni. K. H. oświadczenie składała w obecności pozostałych osób – potencjalnych spadkobierców, nie tylko zaineresowanych, w tym swojego męża i w warunkach art. 95c § 1 Pr.not. (Przystępując do spisania protokołu dziedziczenia notariusz poucza osoby biorące udział w spisywaniu protokołu o obowiązku ujawnienia wszelkich okoliczności objętych treścią protokołu oraz o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych oświadczeń), przedłożono odpis skrócony aktu urodzenia tylko E. H. Z analizy treści całego zadania wynikało, że K. H. ma tylko jedną córkę, jak wyjaśniły Komisje obu i instancji i przyjął za nimi WSA. Takie odczytanie treści zadania wprost nie stwarzało potrzeby wprowadzania jakichkolwiek założeń, bo wszystkie niezbędne dane były zawarte w kazusie.
Skarżąca nawet przy takim założeniu wprowadzała element, że K. H. mogła mieć także wolę odrzucenia spadku w imieniu małoletniej córki (s. 7 pracy).
Natomiast założenie, że K. H. ma więcej dzieci niż E. H., musiało prowadzić do dalszych założeń co do liczby dzieci, ich wieku (małoletnie czy pełnoletnie), kwestii przyjęcia lub odrzucenia spadku przez nich lub w ich imieniu. Było więc wbrew treści zadania oraz ocenie prawnej przyjętej przez WSA w sprawie VI SA/Wa 1448/22.
Rozwiązanie zadania w sposób, w jaki uczyniła to Skarżąca (sporządzenie protokołu odmawiającego sporządzenia protokołu dziedziczenia i w konsekwencji aktu poświadczenia dziedziczenia z powodu niestawiennictwa wszystkich osób mogących należeć do kręgu spadkobierców ustawowych Spadkodawcy, s. 8 pracy egzaminacyjnej) nie tylko było niezgodne z treścią zadania, co podnoszono jako największy mankament pracy egzaminacyjnej, ale też nie spełniało kryteriów z art. 74e § 2 Pr.not., którymi powinna charakteryzować się oceniana praca, tj. że zostały zachowane wymogi formalne, zastosowano właściwe przepisy prawa i wykazano umiejętność ich interpretacji, a zaproponowany przez zdającego sposób rozstrzygnięcia problemu jest poprawny. I przesłanki te muszą być spełnione łącznie, aby uzyskać jedną z pozytywnych ocen wymienionych w art. 74d § 3 pkt 1 Pr.not. Ponadto, jak już wspomniano, w myśl art. 74 § 3 Pr.not. celem egzaminu notarialnego jest sprawdzenie przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu notarialnego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza, na które to stanowisko egzaminowany może być powołany po zdaniu egzaminu notarialnego (por. art. 11 Pr.not.).
W świetle powyższego, trzecia część egzaminu notarialnego polegająca, zgodnie z art. 74d § 2 Pr.not, na opracowaniu projektu odmowy dokonania czynności notarialnej albo uzasadnienia jej dopuszczalności albo na opracowaniu projektu czynności notarialnej innej niż akt notarialny także powinna być tak przygotowana, aby umożliwiała jej rozwiązanie zgodnie z wymogami art. 74e § 2 Pr.not., aby kandydat na notariusza mógł wykazać się umiejętnościami wymaganymi przez ten przepis, a w rezultacie, że jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania tego zawodu.
Należy zauważyć, że w odniesieniu do spornego zadania polegającego na opracowaniu projektu odmowy dokonania czynności notarialnej albo uzasadnienia jej dopuszczalności, w tymże zadaniu zawarto pouczenie, że "na potrzeby egzaminu, sporządzenie projektu odmowy dokonania czynności notarialnej nie wymaga sporządzenia protokołu; również w przypadku uznania dopuszczalności czynności notarialnej nie wymaga się sporządzenia protokołu dziedziczenia i aktu poświadczenia dziedziczenia" (s. 4 zadania). Zatem przy ocenie rozwiązania omawianego zadania nie wystarczyło zachowanie wymogów formalnych, czyli zachowanie formy czynności (z pouczenia wynikało, że wystarczająca była opinia właściwie uzasadniona), jak tego oczekiwała skarżąca w pkt 2. petitum skargi kasacyjnej, ale przede wszystkim wykazanie się znajomością przepisów dotyczących dziedziczenia (s. 12 uchwały Komisji II stopnia), co podzielił WSA (s. 12 uzasadnienia wyroku).
Przyjęte przez Skarżącą rozwiązanie nie pozwalało na ocenę jej znajomości instytucji związanych ze spadkobraniem. Zresztą Skarżąca opierając rozwiązanie zadania na art. 95e § 2 pkt 2 Pr.not. nie zawarła rozważań co do kręgu uprawnionych do spadku po Sapdkodawcy, wysokości ich udziałów i podstaw prawnych dziedziczenia w warunkach rozwiązywanego zadania. Dlatego polemika Zdającej w odwołaniu z ocenami cząstkowymi wystawionymi przez egzaminatorów i ich uzasadnieniem co do zastosowanych przepisów: k.c., k.r.o. nie miała wpływu na wynik sprawy, co wyczerpująco i prawidłowo wyjaśniła Komisja Odwoławcza
(s. 16-17 uchwały). Byłaby ona zasadna, gdyby Zdająca jednoznacznie określiła spadkobierców ustawowych Spadkodawcy, wielkość ich udziałów i podstawy prawne spadkobrania, czy to przyjmując, że zachodzą podstawy do poświadczenia dziedziczenia, czy też w przypadku odmowy sporządzenia czynności notarialnej (jak uczyniła), zawarłaby w pracy stosowne wyjaśnienia w tym zakresie
(s. 16 uzasadnienia uchwały). Sąd I instancji uznał za trafne, i prawidłowo, merytoryczne wywody Komisji Odwoławczej (s. 12 uzasadnienia).
Dlatego nieusprawiedliwione okazały się zarzuty zgłoszone w pkt 1.lit. a) i w pkt 2. petitum skargi kasacyjnej.
W tym kontekście Skarżąca kasacyjnie niewłaściwie odczytała wywody uchwały Komisji II stopnia w kwestii powoływania się przez zdających na art. 95e § 2 pkt 2 Pr.not., zwłaszcza przy rozwiązywaniu zadań objętych egzaminem notarialnym (s. 13-15 uchwały), że powinno być wyjątkiem i tylko w sytuacjach, "w których na skutek nieobecności "wszystkich osób" niemożliwe jest ustalenie, kto, na jakiej podstawie i w jakich udziałach nabył spadek" (s. 15 uchwały). Zatem zarzut zgłoszony w pkt 1.lit.b) petitum skargi kasacyjnej należało uznać za nieusprawiedliwiony.
Na marginesie należy zauważyć, że czas na rozwiązanie zadania w ramach trzeciej części egzaminu wynosił 360 minut (pkt 3 pouczenia). W sytuacji, gdy omawiania część egzaminu była najmniej sformalizowana z punktu widzenia przepisów Pr.not., a wymagała uzasadnienia opartego na konkretnych przepisach prawa, to przewidziany czas na rozwiązanie zadania, był w tym przypadku wystarczający na przygotowanie nawet alternatywnego rozwiązania.
W świetle tego, co przedstawiono, niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 107 § 3 w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., zgłoszony w pkt 4. petitum skargi kasacyjnej, rozpoznany z uwagi na ww. uchwałę pełnego składu NSA w sprawie I OPS 10/09, mimo braku powiązania ich naruszenia z przepisami p.p.s.a. Zarzut ten stanowił polemikę Skarżącej ze stanowiskiem Komisji Odwoławczej, podzielonym przez WSA. Zdająca zresztą w uzasadnieniu skargi kasacyjnej (k. -91verte) stwierdziła, że Komisja II stopnia oceniła trzecią część zadania egzaminacyjnego w kontekście podnoszonych wątpliwości co do obecności wszystkich osób – potencjalnych spadkobierców, to jednak uzasadnienie organu było dla niej nieprzekonujące. Należy podnieść, że akta administracyjne w tego rodzaju sprawach obejmują zadania z poszczególnych części egzaminu notarialnego, ich rozwiązania przez zdającego, oceny cząstkowe egzaminatorów wraz z uzasadnieniem z poszczególnych części egzaminu, uchwały Komisji Egzaminacyjnej i w przypadku odwołania – uchwałę Komisji Odwoławczej, a wobec tego, że egzamin odbywa się w określonym terminie, nie ma możliwości ich uzupełniania.
Nieusprawiedliwiony okazał się także zarzut naruszenia art. 153 p.p.s.a. wskutek pominięcia przez organ oceny prawnej i wskazań WSA ze sprawy VI SA/Wa 1448/22, jednakże bez określenia w zarzucie (pkt 5 petitum skargi kasacyjnej), które z przepisów postępowania zostały naruszone. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej (k.-90 verte—91 akt sąd.) wynikało, że naruszenie ww. przepisu miało polegać na przyjęciu przez Komisję II stopnia braku podstaw do uzupełnienia treści zadania i odrzucenia założeń przyjętych w rozwiązaniu zadania przez Skarżącą. Kompletne i logiczne stanowisko w tym zakresie Komisja Odwoławcza przedstawiła, Sąd I instancji wyjaśnił, dlaczego je podzielił, a Sąd odwoławczy nie dopatrzył się uchybień, które jednocześnie stanowiłyby naruszenie art. 153 p.p.s.a.
Nietrafny także był zarzut ujęty w pkt 3.petitum skargi kasacyjnej, naruszenia art. 1 § 2 p.p.s.a. (takiej jednostki redakcyjnej nie ma w art. 1 p.p.s.a.) w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. wskutek braku obiektywnej oceny pracy egzaminacyjnej oraz nieustalenia nowego wzorca oceny pracy Zdającej. Jak zostało przedstawione wyżej praca Skarżącej sporządzona w ramach trzeciej części egzaminu notarialnego, została oceniona zgodnie z wytycznymi z art. 74e § 2 w zw. z art. 74 § 3 Pr.not., a wystawiona ocena mieściła się w skali określonej w art. 74d § 3 Pr.not.
Skoro, po wykonaniu wskazań WSA w sprawie VI SA/Wa 1448/22, treść zadania z trzeciej części egzaminu nie budziła wątpliwości, nie było podstaw do ustalenia nowego klucza rozwiązania zadania. "Nowy klucz", nawet gdyby podzielono stanowisko Skarżącej, mógłby co najwyżej oznaczać nową interpretację dotychczasowego w kontekście przyjętych elementów pracy Zdającej, mając na uwadze treść art. 74 § 14 w zw. z § 7 Pr.not., że na każdą z części egzaminu notarialnego przed każdym egzaminem zadania wraz z opisami istotnych zagadnień sporządza wyłącznie zespół do przygotowania zadań na egzamin notarialny.
Wobec powyższego, skoro skarga kasacyjna Zdającej była pozbawiona usprawiedliwionych podstaw, na mocy art. 184 p.p.s.a. należało ją oddalić.
O kosztach orzeczono w myśl art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 2 lit. c) w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).