II GSK 1772/21

II GSK 1772/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-02-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-08-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko
Marcin Kamiński /przewodniczący sprawozdawca/
Marek Krawczak
Symbol z opisem
6209 Inne o symbolu podstawowym 620
638  Sprawy egzekucji administracyjnej;  egzekucja obowiązków o charakterze niepieniężnym
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Inspekcja sanitarna
Sygn. powiązane
VII SA/Wa 2369/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-03-26
Skarżony organ
Minister Zdrowia
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 134, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2018 poz 151
art. 5, art. 17 ust. 11
Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi - tekst jedn.
Dz.U. 2016 poz 849
§ 3, § 5
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych - tekst jedn.
Dz.U. 2025 poz 132
art. 33 § 1 pkt 2
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t. j.)
Dz.U. 1993 nr 61 poz 284
art. 8 ust. 1
Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 31 ust. 1 , art. 47 , art. 68, art. 87
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marcin Kamiński (spr.) Sędzia NSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędzia del. WSA Marek Krawczak Protokolant asystent sędziego Jarosław Lubryczyński po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 marca 2021 r. sygn. akt VII SA/Wa 2369/20 w sprawie ze skargi M. B. na postanowienie Ministra Zdrowia z dnia 20 października 2020 r. nr MDP.051.1343.2017(1) w przedmiocie oddalenia zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym w związku z niewykonaniem obowiązku szczepień ochronnych 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od M.B. na rzecz Ministra Zdrowia 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
I. Przedmiot kontroli kasacyjnej.
Wyrokiem z dnia 26 marca 2021 r., sygn. akt VII SA/Wa 2369/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. B. (skarżąca) na postanowienie Ministra Zdrowia (organ, Minister) z dnia 20 października 2020 r. nr MDP.051.1343.2017(1) w przedmiocie uznania zarzutów za bezpodstawne w postępowaniu egzekucyjnym w związku z niewykonaniem obowiązku szczepień ochronnych.
II. Stan sprawy wynikający z kontrolowanego wyroku.
W związku z unikaniem przez skarżącą, poddania dziecka (O. B.), obowiązkowym szczepieniom ochronnym, Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Proszowicach (PPIS), jako wierzyciel, po uprzednim upomnieniu rodzica dziecka, wystąpił do Wojewody Małopolskiego z wnioskiem o wszczęcie egzekucji załączając tytuł wykonawczy. Postanowieniem z 23 maja 2017 r. nr WP-I.3151.20.2017 Wojewoda Małopolski nałożył na skarżąca grzywnę w wysokości 500 zł z powodu uchylania się od poddania małoletniego dziecka obowiązkowym szczepieniom ochronnym zgodnie z tytułem wykonawczym oraz opłatę w związku z wydaniem postanowienia o ukaraniu grzywną w celu przymuszenia. Skarżąca została wezwana do uiszczenia grzywny w terminie do 8 września 2017 r., jak również do wykonania w tym terminie wskazanego obowiązku. Po rozpatrzeniu zażalenia skarżącej, organ postanowieniem z 20 października 2020 r., nr MDP.051.1343.2017(2) utrzymał w mocy kwestionowane postanowienie Wojewody Małopolskiego o nałożeniu grzywny. Skarżąca złożyła skargę na powyższe postanowienie, która została zarejestrowana w pod sygn. akt VII SA/Wa 2370/20.
Skarżąca zgłosiła również zarzuty w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego, które postanowieniem PPIS w Proszowicach z 14 lipca 2017 r. nie zostały uznane za zasadne. Małopolski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny postanowieniem z dnia 14 września 2017 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie PPIS. W tej sytuacji Wojewoda Małopolski postanowieniem z 19 stycznia 2018 r. nr WP-I.3151.20.2017 uznał zarzuty za nieuzasadnione. Skarżąca złożyła do Ministra Zdrowia zażalenie na ww. postanowienie Wojewody wydane w przedmiocie zarzutów, kwestionując je w całości i wnosząc o jego uchylenie.
Na powyższe postanowienie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła skarżąca.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
III. Ocena prawna wyrażona w kontrolowanym wyroku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie opisanym na wstępie wyrokiem oddalił skargę.
W ocenie Sądu I instancji stanowisko strony odnośnie do naruszenia przepisów ustawy egzekucyjnej poprzez niezbadanie dopuszczalności egzekucji administracyjnej, która była jej zdaniem niedopuszczalna ze względu na brak uprawnień PPIS oraz nieistnienie obowiązku, jest całkowicie chybione. WSA wskazał, że zgodnie z art. 5 pkt 3 ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej, do jej zadań należy ustalanie zakresów i terminów szczepień ochronnych oraz sprawowanie nadzoru w tym przedmiocie. Jest to zatem regulacja przyznająca organom Państwowej Inspekcji Sanitarnej kompetencje wierzyciela - uprawnionego do żądania wykonania obowiązku poddania się obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu (art. 1a pkt 13 u.p.e.a.). Zgodnie z art. 5 § 1 pkt 2 u.p.e.a., uprawnionym do żądania wykonania w drodze egzekucji administracyjnej obowiązków wynikających bezpośrednio z przepisów prawa jest organ lub instytucja bezpośrednio zainteresowana w wykonaniu przez zobowiązanego obowiązku albo powołana do czuwania nad wykonaniem obowiązku. WSA w Warszawie podniósł, że wbrew zarzutom skargi, nie było powodu, aby ustanowiony na podstawie powszechnie obowiązujących regulacji prawnych obowiązek nie mógł być wykonany. Nie zachodzi też sytuacja, iż obowiązek poddania się szczepieniom ochronnym wynika z norm znajdujących się poza konstytucyjnym katalogiem źródeł prawa, o którym mowa w art. 87 ust. 1 Konstytucji RP. Sąd I instancji odnosząc się do braku wymagalności ww. obowiązku wskazał, że o powyższym nie stanowi brak aktualnego badania kwalifikacyjnego spowodowany niestawiennictwem rodzica z dzieckiem we wskazanym podmiocie leczniczym, czy też określenie przedziału czasu dla możliwości zastosowania konkretnych szczepień względem jednostek chorobowych. Zgodnie z art. 17 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, wykonanie obowiązkowego szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego. Każdorazowo musi to być badanie kwalifikacyjne aktualne, wykonane w czasie nieprzekraczającym 24 godzin przed samym szczepieniem (art. 17 ust. 3 ww. ustawy). W przypadku, gdy lekarskie badanie kwalifikacyjne daje podstawy do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia ochronnego, lekarz kieruje osobę objętą obowiązkiem szczepienia ochronnego do konsultacji specjalistycznej (art. 17 ust. 5 ustawy). Sąd wskazał, że obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym oznacza również obowiązek poddania się uprzednim lekarskim badaniom kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego na podstawie art. 17 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych. Nie można zatem skutecznie podnosić zarzutu braku wymagalności obowiązku poddania się obowiązkowym szczepieniom, wskazując na brak badania kwalifikacyjnego wynikający wyłącznie z faktu niestawiennictwa w podmiocie leczniczym, pomimo wielokrotnych wezwań. Konieczność wykonania takiego badania bezpośrednio przed wykonaniem szczepienia sprawia, iż odmowa wzięcia w nim udziału uniemożliwia wykonanie szczepienia. Jest zatem w istocie odmową poddania się obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu sensu largo, któremu jak już wspomniano nie można przeciwdziałać wykorzystując art. 16 ustawy o prawach pacjenta. Sąd Wojewódzki wskazał, że w sprawie nie doszło do naruszenia art. 33 § 1 pkt 2 u.p.e.a. Obowiązek zaszczepienia dziecka w zakresie wskazanym w tytule wykonawczym jest w pełni wymagalny, zaś jego egzekucja dopuszczalna. Nie świadczy o jego niewykonalności czy niedopuszczalności wskazanie przez ustawodawcę zakresowo okresów, w których mogą być prowadzone szczepienia ochronne. Nie oznacza to, że skarżąca może zaszczepić dziecko ostatniego dnia tego terminu. Obowiązek ten musi zostać wykonany zgodnie z kalendarzem szczepień, a nie w dowolnym momencie. Sąd I instancji nie podzielił podnoszonych w tego rodzaju sprawach zastrzeżeń co do konstytucyjności, jak i zgodności z normami prawa międzynarodowego, rozwiązań ustanawiających system obowiązkowych szczepień ochronnych, w szczególności poprzez nadmierną ingerencję w prywatność czy wolność osobistą.
IV. Skargi kasacyjne i jej zarzuty.
Skarżąca w skardze kasacyjnej zaskarżyła wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, przeprowadzenie rozprawy, zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, oraz przeprowadzenie dowodów z badań laboratoryjnych szczepionki lnfanrix Hexa oraz badań brytyjskich naukowców M. Molda, D. Umara, A. Kinga, C. Exleya, Aluminium in brain tissue in autism, opublikowanych w Journal of Trace Elements in Medicine and Biology.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
"I. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.), poprzez jego niezastosowanie i oddalenie skargi, podczas gdy przy orzekaniu przez Sąd na mocy art. 134 p.p.s.a. w granicach sprawy, bez związania zarzutami skargi, istniały podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia jako wydanego z naruszeniem prawa materialnego polegającym na błędnej wykładni przepisów:
1. art. 87 Konstytucji RP w zw. z art. 17 ust. 11 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi poprzez zaliczenie Komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego do katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego i przyjęcie na tej podstawie, iż może nakładać na obywateli obowiązek zaszczepienia dziecka określoną ilością dawek szczepionek w ustalonych odgórnie okresach, mimo iż akt prawny o nazwie komunikat nie zalicza się do aktów stanowienia prawa powszechnego, a jest jedynie aktem prawa wewnętrznego, w ramach którego brak jest możliwości nakładania obowiązków i ograniczenia praw obywateli;
2. art. 5 ust. 1 pkt 1 b ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi w zw. z § 3 Rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych poprzez uznanie, iż obowiązek szczepień ochronnych u małoletniej Oliwii Buckiej w zakresie podania poszczególnych dawek szczepionek jest wymagalny ze względu na osiągnięcie przez nią przedziału wiekowego, mimo iż nawet sam sąd I instancji nie wskazuje z jakiego aktu normatywnego o charakterze powszechnie obowiązującym wynika obowiązek podania dziecku tych dawek szczepionek;
3. naruszenie art. 33 § 1 pkt 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w zw. z § 3 Rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych poprzez uznanie, iż szczepienia ochronne wymienione w tytule wykonawczym są wymagalne, a termin ich wymagalności wynika z treści Komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego, podczas gdy ten akt nie jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego, zaś programy zapobiegania i zwalczania określonych zakażeń lub chorób zakaźnych zgodnie z art. 4 w zw. z art. 2 pkt 26 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi może określać wyłącznie Rada Ministrów w drodze rozporządzenia, a nie Główny Inspektor Sanitarny, co wskazuje, iż skarżąca może zaszczepić córkę w terminie przewidzianym w treści Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r, tj. do ukończenia przez dziecko 6 roku życia, 15 roku życia, 19 roku życia;
4. naruszenie art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 31 ust. 1 w. zw. z art. 47 w zw. z art. 68 Konstytucji RP poprzez uznanie, iż zachodzą przesłanki do ograniczenia przysługującego skarżącej prawa do ochrony życia prywatnego oraz prawa do ochrony zdrowia, mimo iż wprowadzone ograniczenia nie spełniają przesłanek konieczności, proporcjonalności i wprowadzenia w drodze ustawy;
5. naruszenie art. 33 § 1 pkt 8 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi poprzez uznanie, iż nałożoną na skarżącą grzywna nie stanowi środka zbyt uciążliwego;
II. naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku aktu prawnego, z którego wynika wymagalność obowiązku podania małoletniej poszczególnych dawek szczepionek, dowodów na których oparł się organ oraz dowodów, którym odmówił wiary stwierdzając, iż obowiązek zaszczepienia małoletniej przeciwko chorobom wymienionym w tytule wykonawczym jest wymagalny i podlega egzekucji administracyjnej, jak również brak wskazania którego szczepienia dotyczy postępowanie.
Wniesiono także o "zwrócenie się z zapytaniem do Trybunału Konstytucyjnego, co do zgodności z Konstytucją art. 2, art. 5 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 1, 10 pkt 1 i pkt 2, ust. 11 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi z dnia 5 grudnia 2008 r. (Dz.U. Nr 234, poz. 1570 tj. z dnia 19 kwietnia 2013 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 947) z art. 2, art. 30, 31 ust. 1,2, 3, oraz art. 68 ust. 1,2,3, art. 87 ust. 1 Konstytucji w zakresie w jakim nie przewidują one wolności wyboru rodziców w zakresie szczepień tak jak to jest w większości krajów Unii Europejskiej, właściwego rejestru powikłań tzw. NOP, celowego funduszu przeznaczonego na wsparcie finansowe, rehabilitację osób, u których wystąpiły powikłania, jak i w zakresie w jakim to Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, czy też Minister Zdrowia w formie rozporządzenia określają Program Szczepień Ochronnych na dany rok, wykaz chorób, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek przez co rozstrzyga o wolnościach obywatelskich z pominięciem ustawy.". "Ewentualnie", wniesiono o "zwrócenie się" /tak w oryginale/ "Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej o wykładnię treści art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności czy system przymusu szczepień ochronnych państwa członkowskiego Unii Europejskiej, który nie przewiduje systemu odszkodowawczego dla dzieci rodziców dotkniętych powikłaniami poszczepiennymi nie stanowi naruszenia art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.".
Wskazując na fakt, iż "powyższe zagadnienia mają charakter prejudycjalny", wniesiono ponadto o "zawieszenie postępowania w sprawie do czasu wydania rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny, ewentualnie do czasu wydania rozstrzygnięcia przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.".
V. Stanowisko strony przeciwnej. Rozprawa kasacyjna.
Organ w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie.
W toku posiedzenia jawnego w dniu 18 lutego 2025 r. przedłożono Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wydruki pism pełnomocnika procesowego strony skarżącej kasacyjnie z dnia 18 lutego 2025 r., zawierające dodatkowe wnioski o dopuszczenie dowodów z dokumentów.
Na rozprawie w dniu 18 lutego 2025 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wnioski o dopuszczenie dowodów z dokumentów, zawarte w skardze kasacyjnej oraz w pismach uzupełniających skargę kasacyjną z dnia 18 lutego 2025 r., oddalił wnioski o skierowanie pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego RP oraz pytania prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a także oddalił wniosek o zawieszenia postępowania kasacyjnego.
Pełnomocnik procesowy Ministra złożył na rozprawie kasacyjnej wniosek o zasądzenie od skarżącej kasacyjnie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
VI. Uzasadnienie prawne wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:
1. Zgodnie z treścią art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę sądowoadministracyjną w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu – a więc niezależnie od powyższych granic – nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji. Granice skargi kasacyjnej są wyznaczone przez zakres zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz podniesione i skonkretyzowane podstawy kasacyjne. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe ustawowe podstawy kasacyjne wymagają od skarżącego konkretyzacji przez sformułowanie zarzutów kasacyjnych.
2. W przedmiotowej sprawie nie wystąpiły określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. podstawy nieważności postępowania sądowego, jak również nie stwierdzono przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył rozpoznanie sprawy do weryfikacji zasadności zarzutów kasacyjnych.
3. Wynik weryfikacji podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów – wobec ich formalnej wadliwości lub materialnej bezzasadności – okazał się negatywny, co stanowiło konieczną i wystarczającą podstawę do utrzymania mocy obowiązującej zaskarżonego wyroku.
3.1. Oddaleniu w pierwszej kolejności podlegał zarzut naruszenia przepisów postępowania sądowoadministracyjnego w zakresie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 134 p.p.s.a. przez ich "niezastosowanie i oddalenie skargi", podczas gdy "przy orzekaniu (...) w granicach sprawy, bez związania zarzutami skargi, istniały podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia jako wydanego z naruszeniem prawa materialnego polegającym na błędnej wykładni" określonych przepisów prawa materialnego wskazanych w pkt I.1-5 petitum skargi kasacyjnej.
Zarzut ten jest formalnie wadliwy, nie spełniając koniecznych warunków prawidłowości konstrukcyjnej. Autor skargi kasacyjnej nie tylko nie dokonał dostatecznej konkretyzacji przywołanej podstawy kasacyjnej, lecz także powiązał ją z nieadekwatnymi treściowo przepisami wchodzącymi w skład tzw. administracyjnej normy dopełnienia. Jeżeli w ocenie strony skarżącej kasacyjnie w sprawie doszło do wadliwego niezastosowania przepisu konsekwencyjnego, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. (także w zw. z art. 134 p.p.s.a.), to w zarzucie kasacyjnym należało wskazać odpowiednie przepisy postępowania administracyjnego, których istotne i co najmniej mogące mieć wpływ na wynik sprawy naruszenie nie zostało dostrzeżone przez kontrolowany Sąd Wojewódzki. Tymczasem w kolejnych punktach zarzutu nr I wskazano wzorce normatywne o charakterze materialnoprawnym, co stanowi przeszkodę formalną do merytorycznej i szczegółowej weryfikacji jego zasadności. Ponadto, podnosząc zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, autor skargi kasacyjnej nie wskazał postulowanego oraz uznanego za prawidłowy wyniku wykładni tych przepisów, które zostały przyjęte jako wzorce kontroli prawidłowości zaskarżonego wyroku, co uchybia treści art. 176 § 1 pkt 2 w zw. z art. 174 pkt 1 p.p.s.a.
Niezależnie jednak od powyższych defektów formalnych analizowanego zarzutu, Naczelny Sąd Administracyjny uznał za zasadne odniesienie się – w granicach możliwości procesowych – do zasadniczych problemów prawnych wynikających z jego treści.
3.1.1. Powszechnie obowiązująca ocena zgodności konstytucyjnej art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (u.z.z.ch.z.) z art. 87 Konstytucji RP została dokonana w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 maja 2023 r., sygn. akt SK 81/19, w którym stwierdzono, że ww. przepis ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Powyższy wyrok, uwzględniony przez Naczelny Sąd Administracyjny z urzędu, nie miał jednak bezpośredniego wpływu na ocenę legalności poddanego kontroli przez Sąd Wojewódzki postanowienia w przedmiocie oddalenia zarzutów egzekucyjnych. Ocena ta wynika z następujących przesłanek.
Po pierwsze, zastosowanie przez Trybunał Konstytucyjny klauzuli odraczającej skutek derogacyjny (zob. pkt II ww. wyroku TK) wpływa na wyznaczenie zakresu retroaktywnej skuteczności orzeczenia trybunalskiego oraz rodzi określone problemy intertemporalne w procesach stosowania prawa, w szczególności w postępowaniach administracyjnych oraz sądowoadministracyjnych dotyczących stanów faktycznych lub spraw, które zaistniały lub powstały w okresie przed wejściem w życie wyroku negatoryjnego (por. M. Kamiński, Prawo administracyjne intertemporalne, Warszawa 2011, s. 487 i n., 508 i n.). Na tle spornych stanów faktycznych związanych z powstaniem ustawowego obowiązku wykonania szczepień ochronnych oraz spraw egzekucyjnych dotyczących przymusowego wykonania tego obowiązku zastosowanie powyższej klauzuli oraz niepodważenie istoty samego obowiązku szczepień i ustawowych zasad ustalania jego wymagalności (pomimo dyskwalifikacji formy prawnej określenia szczegółowych terminów wymagalności powyższego obowiązku dla poszczególnych grup szczepień ochronnych oraz liczby obowiązkowych dawek szczepionkowych) brak jest uzasadnionych podstaw do przyjęcia, że analizowany wyrok TK wywołał skutki retroaktywne w płaszczyźnie walidacyjnej podstawy materialnoprawnej obowiązku szczepień ochronnych oraz podstawy wtórnych względem niej obowiązków egzekucyjnych.
Po drugie, z treści orzeczenia trybunalskiego – jak już stwierdzono – nie wynika zakwestionowanie materialnej konstytucyjności wprowadzenia oraz konkretyzacji ustawowego obowiązku szczepień ochronnych. Wyrok ten ma bowiem charakter negatoryjno-zakresowy, odnosząc się tylko do płaszczyzny formalnoprawnej spornego obowiązku prawnego. Trybunał podważył jedynie wybór ustawodawcy w zakresie formy prawnej określenia terminu wymagalności oraz pewnych elementów treści obowiązku (co do liczby koniecznych dawek szczepiennych). W ocenie TK termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, powinny były zostać określone przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, a nie w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu. Okoliczność ta nie pozwala jednak stwierdzić, że ustawowe obowiązki szczepień ochronnych realizowane w okresie obowiązywania powyższego komunikatu nie były co do istoty (materialnie) legalne i wymagalne. Termin wymagalności oraz liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych stanowią bowiem jedynie elementy składowe treści obowiązku administracyjnoprawnego w zakresie szczepień ochronnych, a skoro nie została zakwestionowana jego materialna podstawa, to sama wadliwość formy aktualizacji lub dookreślenia treściowego tego obowiązku nie jest wystarczająca do podważenia legalności aktów związanych z jego przymusowym wykonaniem. Nie ma więc podstaw do podważania legalności aktów wydawanych w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym (w tym postanowień co do zarzutów egzekucyjnych lub postanowień o zastosowaniu środków egzekucyjnych) w sprawach przymusowej realizacji obowiązkowych szczepień ochronnych zaktualizowanych w okresie przed wejściem w życie ww. wyroku TK w związku z jego treścią. W tym sensie wyrok ten wywiera skutki prospektywne.
Po trzecie, Naczelny Sąd Administracyjny przypomina, że jakkolwiek początkowo jego orzeczenia wydawane po dniu wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 maja 2023 r., sygn. akt SK 81/19, na tle tożsamych spraw związanych z kontrolą legalności postanowień wydawanych w ramach postępowań egzekucyjnych dotyczących przymusowego wykonania obowiązku szczepień ochronnych, wszczętych przed tym dniem (13 listopada 2023 r.), bazowały na przyjęciu stanowiska odmiennego od wyżej zaprezentowanego (zob. np. wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2023 r., II GSK 1709/23; wyrok NSA z dnia 19 marca 2024 r., II GSK 29/21; wyrok NSA z dnia 11 kwietnia 2024 r., II GSK 219/21; wyrok NSA z dnia 11 kwietnia 2024 r., II GSK 152/21; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2024 r., II GSK 1990/23; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2024 r., II GSK 2339/23; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2024 r., II GSK 2340/23), to jednak już od września 2024 r. linia orzecznicza w tym zakresie została zmieniona w kierunku odpowiadającym poglądowi przyjętemu w niniejszym wyroku, z odwołaniem się do nieco odmiennej argumentacji (zob. m.in. wyrok NSA z dnia 17 września 2024 r., II GSK 721/24; wyrok z dnia 24 września 2024 r., II GSK 957/24; wyrok z dnia 20 listopada 2024 r., II GSK 1077/24; wyrok z dnia 5 grudnia 2024 r., II GSK 1446/24; wyrok z dnia 10 grudnia 2024 r., II GSK 1273/24).
3.1.2. Nie można również zaakceptować twierdzenia, że "wymagalność" ustawowego obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym (art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.z.ch.z.) nie wynikała w przedmiotowej sprawie z przepisów prawa powszechnie obowiązującego. Podstawa normatywna do wyznaczenia zakresu wymagalności powyższego obowiązku administracyjnoprawnego wynikała bowiem zarówno z przepisów ustawowych (w tym art. 5 i 17 u.z.z.ch.z.), jak i z przepisów wydanego na podstawie art. 17 ust. 10 u.z.z.ch.z. oraz obowiązującego do dnia 30 września 2023 r. rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (w szczególności w § 3 tego aktu określono zakres podmiotowo-wiekowy wymagalności obowiązku w zakresie kolejnych kategorii chorób), natomiast dalsza konkretyzacja wymagalności tego obowiązku następowała zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, o którym mowa w art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. (§ 5 ww. rozporządzenia). Jak już stwierdzono, formalna i zakresowa niekonstytucyjność art. 17 ust. 11 u.z.z.ch.z. przez ustalenie, że pewne elementy treściowe (w tym co do wymagalności) ustawowego obowiązku (w zakresie terminów wykonania szczepień ochronnych w określonych grupach wiekowych oraz liczby dawek szczepionek przeciwko danemu typowi choroby zakaźnej) mają zostać określone w formie komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego, a nie w treści rozporządzenia ministra właściwego do spraw zdrowia, nie podważyła jednak materialnej konstytucyjności podstawy ustawowej tego obowiązku, co implikuje wniosek, że legalność procesu jego przymusowego wykonania nie może zostać zakwestionowana na podstawie ww. wyroku TK. Wniosek ten znajduje także potwierdzenie w treści klauzuli odraczającej wejście w życie wyroku trybunalskiego oraz w jego prospektywnym oddziaływaniu na procesy stosowania lub wykonywania prawa w odniesieniu do stanów faktycznych lub spraw, które zaistniały przed dniem wejścia w życie tego orzeczenia.
3.1.3. Bezzasadny jest także pogląd, że kontrolowany Sąd Wojewódzki błędnie ocenił legalność zaskarżonego postanowienia w przedmiocie oddalenia zarzutu egzekucyjnego, o którym mowa w art. 33 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (u.p.e.a.) w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 11 września 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 2070 ze zm.), zgodnie z art. 13 ust. 1 w zw. z art. 1 pkt 20 ww. ustawy nowelizującej, w zakresie braku wymagalności obowiązku z innego powodu niż odroczenie terminu wykonania obowiązku. Jak już podkreślono, istotne elementy treściowe (w tym wymagalności) spornego obowiązku zostały wyznaczone bezpośrednio na poziomie ustawowym i podustawowym, natomiast dalsze elementy konkretyzacji w tym zakresie (co do terminów wykonania szczepień ochronnych w określonych grupach wiekowych oraz liczby dawek szczepionek przeciwko danemu typowi choroby zakaźnej) zostały określone w niekonstytucyjnej formie komunikatu urzędowego Głównego Inspektora Sanitarnego ogłaszanego na podstawie art. 17 ust. 11 u.z.z.ch.z. (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 maja 2023 r., sygn. akt SK 81/19), jednak fakt ten nie podważył materialnych podstaw oraz konieczności ciągłej i nieprzerwanej realizacji obowiązku szczepień ochronnych. Zastosowanie wadliwej formy prawnej wyznaczenia pewnych elementów (w tym wymagalności) powyższego obowiązku nie skutkowało zatem brakiem aktualizacji terminów szczepień ochronnych lub liczby koniecznych dawek, określonych w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok. W związku z powyższym oddalenie zarzutów egzekucyjnych w zaskarżonym postanowieniu w tym zakresie było prawidłowe.
3.1.4. Nie mógł zostać poddany merytorycznej ocenie zarzut naruszenia art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPCz) oraz art. 31 ust. 1 w. zw. z art. 47 w zw. z art. 68 Konstytucji RP, gdyż został on skierowany na podważenie zgodności konstytucyjnej i konwencyjnej regulacji ustawowej (u.z.z.ch.z.) i rozporządzeniowej (uchylone rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych), która nie została precyzyjnie określona jako przedmiot kontroli legalnościowej.
Ubocznie należy jednak wskazać, że w świetle wyroku Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 8 kwietnia 2021 r. (47621/13, Vavřička i inni; LEX nr 3158481) nie ma podstaw do uznania, że wprowadzony przez polskiego ustawodawcę obowiązek szczepień ochronnych małoletnich stanowi naruszenie konwencyjnego prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego rodziców i dzieci (art. 8 ust. 1 EKPCz). Trybunał wskazał m.in., że "nie można uznać za nieproporcjonalny wymogu państwa, by te osoby, dla których szczepienie stanowi odległe zagrożenie dla zdrowia, korzystały z tego uniwersalnie stosowanego środka ochronnego, w drodze obowiązku prawnego oraz w imię solidarności społecznej, dla dobra niewielkiej liczby wrażliwych dzieci, które nie mogą skorzystać ze szczepionki.". Trzeba również pamiętać, że ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa jest wyjątkowo dopuszczalna w zakresie przewidzianym przez ustawę i koniecznym w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób (art. 8 ust. 2 EKPCz).
W zakresie naruszenia art. 31 ust. 1 w. zw. z art. 47 w zw. z art. 68 Konstytucji RP wystarczy natomiast odesłać do uwag wyrażonych w dotychczasowym orzecznictwie NSA (zob. np. wyrok NSA z 8.02.2023 r., II OSK 500/20, LEX nr 3568975; wyrok NSA z 23.03.2023 r., II OSK 443/20, LEX nr 3515253; wyrok NSA z 30.03.2023 r., II OSK 719/20, LEX nr 3594214; wyrok NSA z 17.04.2023 r., II OSK 2427/20, LEX nr 3558938; wyrok NSA z 27.04.2023 r., II OSK 1433/20, LEX nr 3600426; wyrok NSA z 27.04.2023 r., II OSK 1595/20, LEX nr 3600140).
3.1.5. Formalnemu oddaleniu podlegał także zarzut naruszenia "art. 33 § 1 pkt 8 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi poprzez uznanie, iż nałożoną na skarżącą grzywna nie stanowi środka zbyt uciążliwego". Zarzut ten jako niespełniający koniecznych przesłanek formalnych, o których mowa w art. 176 § 1 pkt 2 w zw. z art. 174 pkt 1 p.p.s.a., nie mógł zostać poddany merytorycznej ocenie. Przede wszystkim autor skargi kasacyjnej nie zauważył, że wskazał błędną nazwę aktu ustawowego, z którego pochodzi przywołany wzorzec kontroli (ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji).
3.2. Na uwzględnienie nie zasługiwał również zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Jego bezzasadność jest oczywista. Wbrew twierdzeniom autora skargi kasacyjnej uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest dostatecznie szczegółowe, zawiera ocenę zasadniczych zarzutów skargi oraz zwięzłe przedstawienie stanu sprawy i wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia. W tym sensie uzasadnienie to realizuje formalne wymogi treściowe określone w art. 141 § 4 p.p.s.a., umożliwiając Naczelnemu Sądowi przeprowadzenie efektywnej – w granicach podniesionych zarzutów – kontroli kasacyjnej zaskarżonego wyroku. Strona skarżąca kasacyjnie nie może natomiast oczekiwać, że na tle zarzutu naruszenia powyższego przepisu dojdzie do kontroli merytorycznej prawidłowości ocen prawnych Sądu Wojewódzkiego, albowiem zarzuty w tym przedmiocie zmierzają już nie do kontroli formalnej prawidłowości uzasadnienia, lecz do podważenia procesu lub rezultatu sądowoadministracyjnej oceny legalności wykładni lub stosowania prawa przez kontrolowane organy. Płaszczyzna merytoryczna (treściowa) oceny legalnościowej sądu administracyjnego może być natomiast weryfikowana w postępowaniu kasacyjnym jedynie za pośrednictwem szczegółowych i dotyczących istoty sprawy zarzutów naruszenia prawa materialnego lub formalnego.
4. Oddaleniu podlegały także zgłoszone w toku postępowania kasacyjnego (zob. s. 2-3 skargi kasacyjnej oraz pisma uzupełniające z dnia 18 lutego 2025 r.) wnioski o skierowanie pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego RP oraz pytania prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości UE, o zawieszenie niniejszego postępowania do czasu wydania rozstrzygnięć trybunalskich oraz o dopuszczenie dowodów z dokumentów.
Powyższe wnioski należało ocenić jako oczywiście bezzasadne. Stanowią one powtórzenie lub kompilacje składanych wielokrotnie i bezkrytycznie – pomimo utrwalonego negatywnego stanowiska NSA – procesowych żądań kasacyjnych w tożsamych problemowo sprawach. Nie ma zatem potrzeby powtarzania zasadniczych podstaw oddalenia tego rodzaju wniosków (zob. np. wyrok NSA z 27.04.2023 r., II OSK 1595/20, LEX nr 3600140; wyrok NSA z 30.03.2023 r., II OSK 803/20, LEX nr 3565442; wyrok NSA z 22.03.2023 r., II OSK 1605/20, LEX nr 3559119; wyrok NSA z 2.03.2023 r., II OSK 2209/20, LEX nr 3555617; wyrok NSA z 19.03.2024 r., II GSK 27/21, LEX nr 3710289), natomiast dodatkowe wnioski dowodowe zawarte w pismach procesowych z dnia 18 lutego 2025 r. nie miały znaczenia dla oceny prawidłowości zaskarżonego wyroku w świetle podniesionych zarzutów kasacyjnych oraz przesłanek uwzględnionych przez Sąd kasacyjny z urzędu (zob. powyżej pkt 3.1.1.).
5. W tym stanie rzeczy, mając na względzie całość podniesionej argumentacji oraz działając na podstawie art. 184, art. 204 pkt 1 oraz art. 207 § 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej oraz zasądzeniu od strony skarżącej kasacyjnie na rzecz skarżonego organu kwoty 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
-----------------------
2