II GSK 1509/24

II GSK 1509/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-02-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-23
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Izabella Janson
Joanna Kabat-Rembelska /przewodniczący/
Wojciech Kręcisz /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6179 Inne o symbolu podstawowym 617
Hasła tematyczne
Uprawnienia do wykonywania zawodu
Sygn. powiązane
II SA/Sz 502/23 - Wyrok WSA w Szczecinie z 2024-05-16
Skarżony organ
Prezes Sądu
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 2072
art. 157a pkt 2 , art. 157c § 1 pkt 5
Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych - t.j.
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c), art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia NSA Wojciech Kręcisz (spr.) Sędzia del. WSA Izabella Janson po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 16 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Sz 502/23 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Prezesa Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 28 lutego 2023 r. nr A-0132-1/23 w przedmiocie skreślenia z listy stałych mediatorów oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Sz 502/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę A. A. na decyzję Prezesa Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 28 lutego 2023 r., nr A-0132-1/23, w przedmiocie skreślenia z listy stałych mediatorów.
Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Decyzją Prezesa Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 14 września 2021 r., nr Adm-0139-25/21, A. A. została wpisana na listę stałych mediatorów, prowadzoną przez Prezesa Sądu Okręgowego w Szczecinie. Natomiast decyzją z dnia 27 stycznia 2023 r., nr Adm-0139-54/22, wydaną na podstawie art. 157a pkt 2 i art. 157c § 1 pkt 5 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 roku poz. 2072, dalej "p.u.s.p."), Prezes Sądu Okręgowego w Szczecinie, skreślił A. A. z prowadzonej przez siebie listy stałych mediatorów.
W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że jego zdaniem skarżąca utraciła możliwość wykonywania obowiązków mediatora, ponieważ została tymczasowo aresztowana, jako podejrzana o popełnienie przestępstw określonych w art. 190a § 2, art. 207a § 1 i art. 284 § 1 Kodeksu karnego, w sprawie prowadzonej przez Prokuraturę Rejonową Szczecin-Zachód w Szczecinie. Niezależnie od powyższego, organ zwrócił uwagę, że przeciwko skarżącej toczyło się wówczas również drugie postępowanie karne, które było – w momencie wydania zaskarżonej decyzji – na etapie odwoławczym. W postępowaniu tym strona została oskarżona o popełnienie trzech przestępstw określonych w art. 190a § 1 Kodeksu karnego.
Organ podniósł, że w obu postępowaniach karnych A. A. została, na mocy postanowień odpowiednich organów, poddana badaniu przez biegłych psychiatrów na okoliczność jej zdolności do rozumienia znaczenia czynów i pokierowania swoim postępowaniem. W sprawie prowadzonej przez Prokuraturę Rejonową Szczecin-Zachód w Szczecinie, z treści opinii z dnia 14 listopada 2022 r. wynika rozpoznanie przez biegłych psychiatrów u skarżącej choroby psychicznej określanej jako utrwalone zaburzenia urojeniowe (dawniej nazywana paranoją), która była zaawansowana i skarżąca miała z jej powodu zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem. Z opinii wynikało również, że istniało wysokie prawdopodobieństwo popełnienia przez nią kolejnych czynów zabronionych, a tym samym wymagała ona leczenia w szpitalu psychiatrycznym, w ramach środka zabezpieczającego. Z treści opinii z dnia 25 stycznia 2023 r. sporządzonej dla potrzeb postępowania przed Sądem Okręgowym w Szczecinie wynika ta sama diagnoza. Postawiono w niej również identycznie wnioski co do rozpoznania choroby oraz konieczności leczenia poprzez umieszczenie skarżącej w szpitalu psychiatrycznym.
Mając powyższe na uwadze, organ uznał za oczywiste, że A. A. – jako osoba chora psychicznie, wymagająca leczenia w szpitalu psychiatrycznym oraz tymczasowo aresztowana – była niezdolna do pełnienia funkcji mediatora sądowego.
Prezes Sądu Okręgowego w Szczecinie podkreślił również, że mediator, stosownie do art. 157a pkt 2 p.u.s.p., musi mieć wiedzę i umiejętności w zakresie prowadzenia mediacji, natomiast o osobie dotkniętej chorobą psychiczną, która z tego powodu popełnia czyny zabronione, nie można w żadnym wypadku powiedzieć, że ma umiejętności w zakresie prowadzenia mediacji, skoro z powodu choroby urojeniowo postrzega otoczenie.
Prezes Sądu Apelacyjnego w Szczecinie, decyzją z dnia 28 lutego 2023 r., A-0132-1/23, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 104 § 1 k.p.a. i art. 157c § 3 p.u.s.p., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
Organ odwoławczy podzielił stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym osoba, co do której biegli psychiatrzy stwierdzili chorobę psychiczną, z powodu której ma zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem nie może być mediatorem sądowym, ponieważ rolą mediatora jest m.in. rozpoznawanie znaczenia czynów innych osób oraz kierowanie ich działaniem w taki sposób, aby znalazły satysfakcjonujące rozwiązanie konfliktu. Zdaniem organu zasady doświadczenia życiowego wskazywały, że osoba, która sama ma zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem nie może tego zrobić w stosunku do innych osób. Organ uznał, że A. A. utraciła umiejętności do prowadzenia mediacji i nie dawała gwarancji należytego jej prowadzenia, natomiast jej stan zdrowia, poparty opiniami lekarzy specjalistów, nie pozwalał na przyjęcie pozytywnej prognozy w zakresie odzyskania tych umiejętności.
Prezes Sądu Apelacyjnego w Szczecinie wyjaśnił również, że nie zachodziły podstawy prawne do zawieszenia postępowania do czasu rozstrzygnięcia wszystkich niejasności w procesach karnych, ponieważ nie występowały wątpliwości prawne, które uniemożliwiałyby rozpoznanie niniejszej sprawy, a rozstrzygnięte miałyby być w postępowaniach karnych. Podniósł, że powodem skreślenia skarżącej z listy stałych mediatorów sądowych była stwierdzona w opiniach specjalistów choroba psychiczna uniemożliwiająca wypełnianie czynności mediatora, a nie toczące się postępowania karne.
Kontrolując legalność zaskarżonej decyzji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie stwierdził, że nie jest ona niezgodna z prawem.
W punkcie wyjścia Sąd I instancji podniósł, że przyczyną wydania decyzji w przedmiocie skreślenia skarżącej z listy mediatorów było stwierdzenie przez biegłych lekarzy psychiatrów – co nastąpiło w toku prowadzonych przeciwko niej postępowań karnych – choroby psychicznej i utraty zdolności do pełnienia tej funkcji.
Sąd I instancji podkreślił w tym kontekście, że stosownie do art. 1832 k.p.c. mediatorem może być osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych, korzystająca w pełni z praw publicznych (§ 2). Organizacje pozarządowe w zakresie swoich zadań statutowych oraz uczelnie mogą prowadzić listy mediatorów oraz tworzyć ośrodki mediacyjne. Wpis na listę wymaga wyrażonej na piśmie zgody mediatora. Informację o listach mediatorów oraz ośrodkach mediacyjnych przekazuje się prezesowi sądu okręgowego (§ 3). Stały mediator może odmówić prowadzenia mediacji tylko z ważnych powodów, o których jest obowiązany niezwłocznie powiadomić strony, a jeżeli strony do mediacji skierował sąd - również sąd (§ 4). Stałym mediatorem, zgodnie z art. 157a p.u.s.p. może być osoba, która: 1) spełnia warunki określone w art. 1832 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego; 2) ma wiedzę i umiejętności w zakresie prowadzenia mediacji; 3) ukończyła 26 lat; 4) zna język polski; 5) nie była prawomocnie skazana za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe; 6) została wpisana na listę stałych mediatorów prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego.
Podniósł również, że na podstawie art. 157b p.u.s.p. wpisu na listę stałych mediatorów dokonuje prezes sądu okręgowego w drodze decyzji wydawanej na wniosek osoby ubiegającej się o wpis (§ 1). Do wniosku o wpis na listę stałych mediatorów dołącza się oświadczenia lub dokumenty potwierdzające spełnianie warunków, o których mowa w art. 157a pkt 1-5 (§ 2). Oświadczenie potwierdzające spełnianie warunku, o którym mowa w art. 157a pkt 5, osoba ubiegająca się o wpis składa pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.
Wyjaśnił, że w art. 157c p.u.s.p. przewidziano natomiast możliwość skreślenia stałego mediatora z listy, przez prezesa sądu okręgowego, które może nastąpić w przypadku: 1) śmierci stałego mediatora; 2) złożenia przez stałego mediatora wniosku o skreślenie z listy; 3) zaprzestania przez stałego mediatora spełniania któregokolwiek z warunków określonych w art. 1832 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego; 4) prawomocnego skazania stałego mediatora za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe; 5) stwierdzenia nienależytego wykonywania obowiązków przez stałego mediatora.
Wobec treści przywoływanych przepisów prawa Sąd I instancji podkreślił doniosłe znaczenie prowadzonej przez prezesa sądu okręgowego listy stałych mediatorów, która jest ogólnodostępnym dokumentem, z którego korzystać mogą zarówno sędziowie, kierujący sprawę do mediacji, jak i obywatele, którzy chcieliby z mediacji skorzystać. Podniósł, że umieszczenie na tej liście musi się wiązać z oceną kompetencji osoby ubiegającej się o wpis, a kompetencje te powinny zostać potwierdzone dokumentami i oświadczeniami, potwierdzającymi wiedzę i umiejętności w zakresie prowadzenia mediacji przez osobę ubiegającą się o wpis. Ocena ta ma na celu wyłonienie spośród osób ubiegających się o wpis najlepszych kandydatów, dających gwarancję rzetelnego i prawidłowego wykonywania powierzonych obowiązków, co istotne znaczenie, albowiem mediator uczestniczy w rozwiązywaniu istotnych i żywotnych problemów osób i podmiotów uczestniczących w mediacji.
Umieszczenie na liście powinno zatem dawać gwarancję z jednej strony najwyższego stopnia profesjonalizmu, a z drugiej dostępności i braku możliwości odmowy prowadzenia mediacji bez ważnych powodów.
Sąd I instancji podkreślił również, że przepisy k.p.c., ani też przepisy p.u.s.p. nie przewidują możliwości czasowego zawieszenia pełnienia funkcji mediatora, co oznacza, że zwrócenie się o przeprowadzenie mediacji czy to przez sąd, czy to przez podmioty prywatne powinno, co do zasady, skutkować podjęciem przez mediatora swoich obowiązków. Wyjątek od tej zasady stanowi sytuacja, w której mediator nie może podjąć prowadzenia mediacji z ważnej przyczyny. W takim wypadku jest jednak obowiązany do przekazania stosownych informacji stronom lub sądowi.
Oznacza to – jak podniósł – że stały mediator, którego dane widnieją na liście prowadzonej przez prezesa sądu okręgowego, powinien być dostępny i gotowy do prowadzenia mediacji w każdym czasie, a odmowa może nastąpić tylko w wyjątkowych i uzasadnionych wypadkach.
W ocenie Sądu I instancji, lista powinna zatem zawierać dane o tych mediatorach, którzy są w stanie bez zbędnej zwłoki podjąć prowadzenie mediacji i dają gwarancję wykonywania czynności z tym związanych na wysokim, profesjonalnym poziomie.
Skarżąca została wpisana na listę stałych mediatorów, prowadzoną przez Prezesa Sądu Okręgowego w Szczecinie, a następnie została z niej skreślona, z uwagi na liczne toczące się przeciwko niej postępowania, a także stwierdzoną chorobę psychiczną, która zdaniem organów obu instancji uniemożliwia skarżącej wykonywanie tej funkcji.
Zdaniem Sądu, jakkolwiek obowiązujące przepisy nie przewidują wprost takiej podstawy skreślenia stałego mediatora z listy, to jednak należało stwierdzić, że wydane w sprawie decyzje zostały prawidłowo oraz wyczerpująco umotywowane i nie są niezgodne z prawem.
Podkreślił, że osoba prowadząca mediacje powinna być stabilna i powinna posiadać umiejętność bezstronnej oceny sytuacji uczestniczących w mediacji podmiotów, bez osobistego zaangażowania w rozwiązywany problem. Skoro zatem ocena tych umiejętności i kwalifikacji odbywa się przed dokonaniem wpisu na listę, to należałoby – zdaniem Sądu I instancji – przyjąć, że może ona być dokonywana przez organ również po wpisaniu na listę, ponieważ nie można wykluczyć, że stały mediator, z przyczyn niezależnych od siebie utraci zdolności do prowadzenia mediacji. W tym też kontekście podkreślił, że wówczas rzeczą prezesa sądu okręgowego i jego obowiązkiem powinno być dokonanie rzetelnej oceny tych danych, które rzutują na prawidłowość wykonywania obowiązków mediatora i podjęcie odpowiedniej decyzji – stosownie do okoliczności.
Analizując akta sprawy Sąd I instancji doszedł do przekonania, że skarżąca nie może wykonywać obowiązków mediatora z uwagi na stwierdzoną u niej chorobę, która prowadzi do nieprawidłowego postrzegania rzeczywistości, a w konsekwencji ogranicza jej zdolność rozumienia własnego postępowania i kierowania nim w rozsądny sposób, co wynika z opinii biegłych psychiatrów, którzy jednocześnie wskazali, że skarżąca może uczestniczyć w toczących się przeciwko niej postępowaniach, jednak powinna być reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika.
W świetle powyższego Sąd I instancji uznał, że skarżąca utraciła zdolność do prowadzenia mediacji, a w sytuacji, w której się znalazła nie można było przewidzieć – nawet z dużym przybliżeniem – czy i kiedy zdolności te odzyska. Istotne zdaniem Sądu było również, że skarżąca aktualnie przebywa w Wojewódzkim Szpitalu Neuropsychiatrycznym w L., zatem również z tego względu wykonywanie obowiązków mediatora nie jest możliwe.
W rekapitulacji Sąd I instancji uznał, że zaktualizowała się przesłanka skreślenia skarżącej z listy stałych mediatorów, o której mowa w art. 157c § 1 pkt 5 p.u.s.p., jakkolwiek nie stwierdzono wprost nienależytego wykonywania obowiązków przez stałego mediatora.
Ze skargą kasacyjną od powyższego wyroku wystąpiła A. A., zaskarżając ten wyrok w całości oraz wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie. Skarżąca wniosła również o przyznanie na rzecz jej pełnomocnika z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, powiększonych o należny podatek od towarów i usług, według norm przepisanych, oświadczając, że takowe koszty nie zostały dotychczas uiszczone ani w całości, ani w części.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- naruszenie art. 157a ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej "p.u.s.p.") przez jego błędną wykładnię poprzez przyjęcie, że skarżąca ma zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem, a co za tym idzie – nie może być mediatorem sądowym, w sytuacji, gdy przepis ten w sposób klarowny wskazuje kto może być stałym mediatorem i które to przesłanki skarżąca spełnia,
- naruszenie art. 157c § 1 pkt 5 p.u.s.p. przez jego błędną wykładnię poprzez przyjęcie, że stwierdzona w opiniach specjalistów choroba psychiczna uniemożliwia wypełnianie czynności mediatora, podczas gdy organy nie są związane treścią opinii biegłego, a opinie te podlegają ocenie organu zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów. Natomiast organy po powzięciu informacji o chorobach psychicznych skarżącej nie dokonały np. zawiadomienia prokuratury o konieczności złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie. W tej sytuacji ciężko jest stwierdzić, że choroba skarżącej uniemożliwia jej wykonywanie czynności mediatora,
- naruszenie art. 157c § 1 pkt 5 p.u.s.p. wyrażające się w przyjęciu przez Sąd I instancji, że w oparciu o wiarygodne i niebudzące wątpliwości opinie biegłych skarżąca nie będzie mogła wykonywać obowiązków mediatora należycie, podczas gdy organy nie ustaliły żadnego przypadku (zdarzenia), w którym to skarżąca jako stały mediator dopuściłaby się nienależytego wykonywania obowiązków, a jedynie czysto hipotetycznie organy te stwierdziły, że do takich naruszeń może dojść,
- art. 7, 77 § 1 oraz 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (dalej "k.p.a.") w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. oraz art. 157c § 1 pkt 5 p.u.s.p. polegające na tym, że Sąd I instancji w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie dostrzegł, że zasadne było uchylenie decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., gdyż organy obu instancji nie poczyniły ustaleń, co do nienależytego wykonywania obowiązków mediatora przez skarżącą, a jedynie założyły, że z uwagi na chorobę psychiczną do takich naruszeń może dojść,
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a. przez ich błędne zastosowanie dokonane w oparciu o założenie, że w niniejszej sprawie zaskarżone decyzje zostały wydane przez organ administracji bez naruszenia prawa materialnego i postępowania, co spowodowało oddalenie skargi.
Odpowiadając na skargę kasacyjną organ administracji oświadczył, że podtrzymuje dotychczasowe stanowisko zawarte w odpowiedzi na skargę z dnia 26 maja 2023 r.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie jest zasadna i nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie przypomnienia wymaga, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, a mianowicie sytuacje enumeratywnie wymienione w § 2 tego przepisu. Skargę kasacyjną, w granicach której operuje Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 174 p.p.s.a., można oprzeć na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zmiana lub rozszerzenie podstaw kasacyjnych ograniczone jest natomiast, określonym w art. 177 § 1 p.p.s.a. terminem do wniesienia skargi kasacyjnej. Rozwiązaniu temu towarzyszy równolegle uprawnienie strony postępowania do przytoczenia nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych sformułowanych w skardze. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega więc zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.
Ze skargi kasacyjnej wynika, że spór prawny w rozpatrywanej sprawie dotyczy oceny prawidłowości stanowiska Sądu I instancji, który kontrolując zgodność z prawem decyzji Prezesa Sądu Apelacyjnego w Szczecinie w przedmiocie skreślenia z listy stałych mediatorów stwierdził, że decyzja ta nie jest niezgodna z prawem, co uzasadniało oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku – najogólniej rzecz ujmując – wynika, że przeprowadzone w sprawie ustalenia faktyczne uzasadniały – wobec ich prawidłowości – przyjęcie ich za podstawę wyrokowania w rozpatrywanej sprawie, a w konsekwencji zaakceptowanie dokonanej na ich podstawie oceny odnośnie do zaktualizowania się przesłanek wydania zaskarżonej decyzji.
Skarga kasacyjna, której zarzuty wyznaczają, zgodnie z zasadą dyspozycyjności, granice kontroli zgodności z prawem zaskarżonego wyroku nie uzasadnia twierdzenia, że rezultat tej kontroli powinien wyrazić się w krytycznej ocenie tego wyroku, której konsekwencją powinno być jego uchylenie.
Zwłaszcza, że – co trzeba podkreślić – ocena zasadności, a co za tym idzie skuteczności zarzutów zmierzających do podważenia zgodności z prawem zaskarżonego wyroku nie może pomijać, nie dość, że znaczenia konsekwencji wynikających z art. 174 pkt 1 i pkt 2 w związku z art. 176 p.p.s.a. oraz określonych tymi przepisami prawa koniecznych wymogów, którym w relacji do celu powinny odpowiadać stawiane na ich podstawie zarzuty (por. w tej mierze np. wyroki NSA z dnia: 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1925/21; 6 listopada 2020, sygn. akt II GSK 742/20; 13 października 2017 r., sygn. akt II FSK 1445/15 oraz wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt II GSK 2735/15 oraz wyroki NSA z dnia: 11 października 2022 r., sygn. akt II GSK 581/19; 4 sierpnia 2022 r., sygn. akt II FSK 187/20; 8 maja 2018 r., sygn. akt II GSK 289/18; 15 grudnia 2010 r., sygn. akt II FSK 1333/09), to również, że w przypadku skargi kasacyjnej będącej kwalifikowanym środkiem zaskarżenia, czytelność formułowanego w niej komunikatu jest o tyle istotna, że ustawa wiąże powstanie określonych skutków procesowych nie tylko z samym wniesieniem tego pisma (jak w przypadku skargi czy też zażalenia), ale także, jeżeli nie przede wszystkim, z jego treścią (zob. wyrok NSA z dnia 13 października 2017 r., sygn. akt II FSK 1445/17). W tym też kontekście podkreślenia i zarazem przypomnienia wymaga, że konsekwencją zasady dyspozycyjności, o której mowa była na wstępie jest to, że Naczelny Sąd Administracyjny nie może domniemywać granic zaskarżenia wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego, albowiem te wyznaczają zarzuty skargi kasacyjnej, a nie jest dopuszczalna rozszerzająca wykładnia zakresu zaskarżenia i jego kierunków, uzupełnianie, konkretyzowanie, uściślanie lub interpretowanie niejasno sformułowanych zarzutów kasacyjnych, czy też nadawanie im innego znaczenia niż wynika to z ich treści i towarzyszącej im argumentacji, czy też stawianie jakichkolwiek hipotez i snucie domysłów w zakresie uzasadnienia podstaw kasacyjnych i domniemywanie tym samym intencji wnoszącego skargę kasacyjną (zob. np. wyroki NSA z dnia: 14 października 2022 r., sygn. akt III OSK 5181/21; 6 maja 2021 r., sygn. akt I GSK 1542/20; 29 października 2020 r. sygn. akt I GSK 285/18; 16 lipca 2020 r. sygn. akt I GSK 611/20; 4 grudnia 2019 r. sygn. akt II FSK 2031/18; 17 lutego 2015 r. sygn. akt II OSK 1695/13).
Odpowiadając z perspektywy przedstawionych uwag wprowadzających na zarzuty skargi kasacyjnej wymaga podkreślenia, że przedmiot postępowania (przedmiot sprawy) determinują normy prawa materialnego, które wyznaczają zakres postępowania wyjaśniającego w sprawie i koniecznych do przeprowadzenia w nim ustaleń, wyznaczając tym samym zbiór koniecznych do załatwienia sprawy prawnie relewantnych faktów – albowiem to one stanowią podstawę zwolnienia z obowiązku, czy też przyznania uprawnienia, cofnięcia lub uszczuplenia uprawnień albo nałożenia obowiązku.
Wobec przedmiotu rozpatrywanej sprawy, zakres postępowania wyjaśniającego zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji wyznaczał więc przepis art. 157c § 1 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej: "p.u.s.p."), z którego wynika, że prezes sądu okręgowego, w drodze decyzji, skreśla stałego mediatora z listy w przypadku: 1) śmierci stałego mediatora; 2) złożenia przez stałego mediatora wniosku o skreślenie z listy; 3) zaprzestania przez stałego mediatora spełniania któregokolwiek z warunków określonych w art. 1832 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego; 4) prawomocnego skazania stałego mediatora za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe; 5) stwierdzenia nienależytego wykonywania obowiązków przez stałego mediatora, a ponadto – wobec zawartego w nim odesłania – art. 1832 § 1 i 2 k.p.c., z którego z kolei wynika, że mediatorem może być osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych, korzystająca w pełni z praw publicznych oraz, że mediatorem nie może być sędzia, co nie dotyczy sędziów w stanie spoczynku. Z art. 157a p.u.s.p. wynika natomiast, że stałym mediatorem może być osoba fizyczna, która: 1) spełnia warunki określone w art. 1832 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego 2) ma wiedzę i umiejętności w zakresie prowadzenia mediacji; 3) ukończyła 26 lat; 4) zna język polski; 5) nie była prawomocnie skazana za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe; 6) została wpisana na listę stałych mediatorów prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego.
Ponownie podkreślając, że ustawa wiąże powstanie określonych skutków procesowych nie tylko z samym wniesieniem skargi kasacyjnej (jak w przypadku skargi czy też zażalenia), ale także, jeżeli nie przede wszystkim, z jej treścią (wyrok NSA z dnia 13 października 2017 r., sygn. akt II FSK 1445/17) trzeba stwierdzić, że zgodności z prawem zaskarżonego wyroku nie podważa zarzut błędnej wykładni art. 157a p.u.s.p., ani też zarzut błędnej wykładni art. 157c § 1 pkt 5 p.u.s.p. (odpowiednio, tiret pierwsze i tiret drugie petitum skargi kasacyjnej).
Zwłaszcza, gdy w uzasadnieniu tej oceny podnieść, że błędna wykładnia prawa materialnego, to wadliwe zrekonstruowanie normy prawnej z konkretnego przepisu (przepisów) prawa, wyrażające się w mylnym zrozumieniu jego (ich) treści (w tym, poprzez wadliwą klaryfikację znaczeń), a przez to w wadliwym ustaleniu jego (ich) sensu normatywnego przez sąd administracyjny I instancji, co – aby zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię mógł być rozpatrzony – wymaga wykazania na czym dokładnie polegała błędna wykładnia przepisu prawa, którego zarzut kasacyjny dotyczy oraz jaka powinna być jego wykładnia prawidłowa, co jednocześnie oznacza potrzebę podjęcia merytorycznej polemiki ze stanowiskiem wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku odnośnie do tego rodzaju kwestii spornej, a więc innymi słowy wymaga przeciwstawienia stanowisku nieprawidłowemu stanowiska, które zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną jest prawidłowe (zob. np. wyroki NSA z dnia: 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1925/21; 6 listopada 2020, sygn. akt II GSK 742/20; 13 października 2017 r., sygn. akt II FSK 1445/15).
Odwołując się do przyjmowanego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozumienia błędu wykładni oraz koniecznych wymogów, które muszą spełniać zarzuty błędnej wykładni prawa materialnego stawiane na podstawie z pkt 1 art. 174 p.p.s.a., trzeba przede wszystkim stwierdzić – abstrahując już nawet od deficytów konstrukcji, zwłaszcza zaś deficytów uzasadnienia omawianych zarzutów (zob. s. 3 – 4 skargi kasacyjnej) – że z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika (zob. s. 5 – 9), aby w odniesieniu do art. 157a p.u.s.p. – którego treść została jedynie przywołana (s. 7) – oraz w kontekście wskazywanym przez stronę Sąd I instancji podejmował jakiekolwiek zabiegi interpretacyjne, w rezultacie których w błędny sposób ustalił treść normy prawnej oraz wyraził kwestionowany skargą kasacyjną pogląd, a mianowicie, że "[...] skarżąca ma zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem, a co za tym idzie – nie może być mediatorem sądowym", co prowadzi do wniosku o braku skuteczności omawianego zarzutu kasacyjnego, albowiem na jego gruncie strona skarżąca podjęła polemikę z poglądem nieistniejącym, a co więcej – co, wobec istoty oraz funkcji skargi kasacyjnej nie jest również bez znaczenia – z poglądem wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (s. 4).
Skutku oczekiwanego przez stronę skarżącą nie może również odnieść zarzut błędnej wykładni art. 157c § 1 pkt 5 p.u.s.p., albowiem wobec deficytów uzasadnienia skargi kasacyjnej nie podjęto w niej nawet próby wykazania na czym miałby polegać zarzucany błąd wykładni, natomiast teza strony skarżącej, jakoby ów błąd wykładni miał polegać na przyjęciu, że "stwierdzona w opiniach specjalistów choroba psychiczna uniemożliwia wypełnianie czynności mediatora, podczas gdy organy nie są związane treścią opinii biegłego, a opinie te podlegają ocenie [...] zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów. Natomiast organy po powzięciu informacji o chorobach psychicznych skarżącej nie dokonały np. zawiadomienia prokuratury o konieczności złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie. W tej sytuacji ciężko jest stwierdzić, że choroba skarżącej uniemożliwia jej wykonywanie czynności mediatora" w oczywisty wręcz sposób odnosi się do stosowania normy prawnej w okolicznościach sprawy, nie zaś jej wykładni.
Podkreślając w tym kontekście i zarazem w odpowiedzi na omawiany zarzut, że prezentowane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podejście do rozumienia art. 157c § 1 pkt 5 p.u.s.p. – a co za tym idzie do rekonstrukcji określonej nim przesłanki skreślenia z listy stałych mediatorów – zasadnie było motywowane istotą funkcji mediatora, nie ma podstaw, aby twierdzić, że wnioskowi o braku zaktualizowania się wymienionej przesłanki miałoby się sprzeciwiać niezawiadomienie prokuratury o konieczności wystąpienia z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie, czy też brak związania opiniami biegłych specjalistów odnośnie do stwierdzenia choroby psychicznej uniemożliwiającej wypełnianie czynności mediatora, skoro wskazane i eksponowane w skardze kasacyjnej okoliczności – a nie są to przecież, jak wynika z akt sprawy, okoliczności jedyne zwłaszcza, gdy odwołać się chociażby do postępowań karnych prowadzonych przeciwko stronie, czy też jej hospitalizowania w Wojewódzkim Szpitalu Neuropsychiatrycznym L. – stanowiąc oczywisty wręcz dowód utraty możliwości oraz zdolności do prowadzenia mediacji, w nie mniej oczywisty sposób dowodzą, że strona nie może należycie wykonywać obowiązków stałego mediatora. Wobec charakteru tych niespornych w sprawie okoliczności – spośród których zasadnicze znaczenie ma choroba, która prowadzi do nieprawidłowego postrzegania rzeczywistości oraz ograniczona zdolność rozumienia własnego postępowania i kierowania nim w rozsądny sposób – formułowane w skardze kasacyjnej oczekiwanie odnośnie do potrzeby stwierdzenia (wykazania) braku należytego wykonywania obowiązków stałego mediatora przez stronę – a więc innymi słowy, oczekiwanie odnośnie do swoistego rodzaju skonfrontowania tych okoliczności z wykonywaniem obowiązków stałego mediatora w praktycznym ich wymiarze, a co za tym idzie przy zachowaniu wymogu należytego ich wykonywania – nie może być jednak uznane za uzasadnione, ani też racjonalne, co nie pozostaje bez wpływu na wniosek, że nie jest zasadny zarzut adresowany wobec faktycznych podstaw wydanego w sprawie rozstrzygnięcia (tiret czwarte peitutm skargi kasacyjnej), ani też zarzut niewłaściwego zastosowania art. 157c § 1 pkt 5 p.u.s.p. (tiret czwarte petitum skargi kasacyjnej).
Skutku oczekiwanego przez stronę skarżącą nie może również odnieść zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a. oraz z art. 135 p.p.s.a.
Przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a. jest bowiem tzw. przepisem wynikowym, który reguluje sposób rozstrzygnięcia sprawy, i który tym samym nie może stanowić samoistnej podstawy skargi kasacyjnej (zob. np. wyroki NSA z dnia: 19 stycznia 2012 r. sygn. akt II OSK 2077/10; 26 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1925/12; 17 września 2014 r., sygn. akt II FSK 2458/12.). Błędne oddalenie skargi, samo w sobie nie polega na błędnym zastosowaniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a., a tym samym na naruszeniu art. 151 p.p.s.a. przez jego niezastosowanie, albowiem stanowi skutek błędu popełnionego na etapie poprzedzającym, a mianowicie na etapie kontroli zaskarżonego aktu z punktu widzenia jego zgodności z przepisami prawa, które wojewódzki sąd administracyjny stosował lub powinien był zastosować, jako normatywne wzorce kontroli legalności tego aktu. Błędne rozstrzygnięcie, jest więc jedynie następstwem błędu zasadniczego polegającego na wadliwym wykonaniu funkcji kontrolnej. W związku z tym, zarzutowi naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) lub lit. c) p.p.s.a. powinno towarzyszyć konieczne i niezbędne, w sytuacji jego postawienia, powiązanie z konkretnymi przepisami prawa materialnego lub procesowego, w odniesieniu do których zarzucane i wykazane ich naruszenie przez wojewódzki sąd administracyjny miałoby polegać na wadliwym przeprowadzeniu kontroli ich zastosowania lub kontroli ich wykładni przez organ administracji, który wydał zaskarżony akt.
Z kolei przepis art. 135 p.p.s.a. – z którego wynika, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia – stanowiąc o uprawnieniu wojewódzkiego sądu administracyjnego wyznacza jednocześnie zakres jego kompetencji orzeczniczych oraz uzależnia uruchomienie przewidzianych przez ustawę środków od "niezbędności" końcowego załatwienia sprawy, której dotyczy skarga, co prowadzi do wniosku, że warunkiem jego stosowania jest stwierdzenie braku zgodności z prawem zaskarżony aktu w stopniu uzasadniającym jego wzruszenie, a więc innymi słowy uwzględnienie skargi, co w rozpatrywanej sprawie nie nastąpiło (zob. w tej mierze również np. wyrok NSA z dnia 21 marca 2023 r., sygn. akt III OSK 1884/21).
W rekapitulacji należało więc stwierdzić, że skarga kasacyjna nie podważa zgodności z prawem zaskarżonego wyroku, albowiem stawiane w niej zarzuty nie zostały oparte na usprawiedliwionych podstawach.
W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeknie natomiast – co należy podnieść w odpowiedzi na wniosek o przyznanie na rzecz pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej stronie skarżącej z urzędu – Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie (art. 254 p.p.s.a.).
-----------------------
14