II GSK 1078/22

II GSK 1078/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-05-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-22
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Dorota Dąbek /przewodniczący/
Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz
Marcin Kamiński /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne
Zawody prawnicze
Sygn. powiązane
III SA/Wr 780/20 - Wyrok WSA we Wrocławiu z 2022-02-24
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 134 par. 1.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 20, art. 22.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 2022 poz 1166
art. 60 pkt 8 lit. g), art. 40 ust. 2, art. 52 ust. 3 pkt 1.
Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - t.j.
Dz.U. 2015 poz 1255
art. 10 ust. 1 pkt 1 i 2, art. 5 ust. 1.
Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dorota Dąbek Sędzia NSA Marcin Kamiński (spr.) Sędzia del. WSA Henryka Lewandowska - Kuraszkiewicz po rozpoznaniu w dniu 26 maja 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 24 lutego 2022 r. sygn. akt III SA/Wr 780/20 w sprawie ze skargi J. . na czynność Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych we Wrocławiu z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] w przedmiocie wskazania listy radców prawnych wyznaczonych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od skarżącego kasacyjnie J. B. na rzecz Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych we Wrocławiu kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 24 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Wr 780/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę J. B. na czynność Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych z dnia [...] listopada 2020 r. w przedmiocie wskazania listy radców prawnych wyznaczonych do udzielenia nieodpłatnej pomocy prawnej na terenie powiatu wrocławskiego.
Sąd I instancji wyjaśnił, że pismem z dnia 2 listopada 2020 r., adresowanym do Starosty Powiatu Wrocławskiego, Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych we Wrocławiu, powołując się na przepisy ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (u.n.p.p.), wskazała listę radców prawnych wyznaczonych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej na terenie powiatu wrocławskiego.
Powyższe pismo, kwalifikowane jako czynność Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych we Wrocławiu w przedmiocie wskazania listy radców prawnych wyznaczonych do udzielenia nieodpłatnej pomocy prawnej, J. B. (skarżący) zaskarżył do WSA we Wrocławiu, domagając się stwierdzenia niezgodności z prawem tego aktu lub stwierdzenia bezskuteczności tej czynności.
Skarga oparta została na zarzutach naruszenia przepisów :
1) art.10 ust.1 pkt 2 w zw. z art. 5 ust.1 u.n.p.p. przez: a) przez pominięcie osoby skarżącego jako radcy prawnego na wspomnianej liście, b) uzależnienie wskazania radcy prawnego, o którym mowa w art.10 ust.1 pkt 2 u.n.p.p. od nieunormowanych w ustawie przesłanek typu: wpis na listę radców prawnych prowadzoną przez OIRP we Wrocławiu, niezaleganie ze składkami członkowskimi, niekaralności dyscyplinarnej, dopełnienie obowiązku w zakresie doskonalenia zawodowego;
2) art. 1, art. 23, art. 4 w zw. z art. 6 ust.1 ustawy z dnia 6 lipca 1982r. o radcach prawnych przez naruszenie zasady wolności wykonywania zawodu radcy prawnego skarżącego bez wykluczenia terytorialnego powiatu wrocławskiego;
3) art. 10 ust.1 pkt 2 u.n.p.p przez brak powiązania imiennego wskazania radcy prawnego z wykazem planowanych dyżurów.
Rada Okręgowa Izby Radców Prawnych we Wrocławiu w odpowiedzi na skargę wniosła o jej oddalenie jako niezasadnej. Organ wskazał, że deklaracja udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej z dnia 19 października 2020 r. skarżącego jako radcy prawnego nie została uwzględniona w procesie wyznaczania radców prawnych do świadczenia pomocy prawnej na terenie powiatu wrocławskiego, gdyż skarżący jako radca prawny jest wpisany na listę radców prawnych Okręgowej Izby Radców Prawnych w Rzeszowie i nie jest członkiem Okręgowej Izby Radców Prawnych we Wrocławiu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalając skargę podkreślił, że Krajowa Rada Radców Prawnych, na mocy art. 60 pkt 8 lit. g ustawy z dnia 6 lipca 1982r. o radcach prawnych (u.r.p.), podjęła w dniu 11 września 2015 r. uchwałę nr 97/IX/2015 w sprawie Regulaminu wyznaczania radców prawnych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej i udokumentowani tej pomocy. Uchwałą nr 365 /X/2018 Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 18 października 2018 r. ogłoszono tekst jednolity Regulaminu wyznaczania radców prawnych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej i udokumentowania tej pomocy (Regulamin). Z treści § 2 tego Regulaminu wynika, że dziekan ma obowiązek zakomunikowania o terminie składania deklaracji jedynie radcom danej okręgowej izby radców prawnych. Za taką interpretacją przemawia również brzmienie art. 52 ust.3 pkt 1 u.r.p., zgodnie z którym do zakresu działania rady okręgowej izby radców prawnych należy w szczególności reprezentowanie interesów zawodowych członków okręgowej izby radców prawnych, a więc nie każdej, tylko danej izby radców prawnych. Rada okręgowej izby radców prawnych ma kompetencje związane ze staraniem się o zapewnienie należytego wykonywania zawodu nie wobec wszystkich radców prawnych zamieszkujących na terenie danego okręgu, lecz wobec tylko, którzy są wpisani na prowadzoną przez nią listę radców prawnych. W świetle przepisu art. 10 ust.1 u.n.p.p. i art. 49 ust.1 u.r.p. nasuwa się wniosek, że skoro powiat corocznie zawiera z radą okręgowej izby radców prawnych (OIRP) właściwą dla siedziby władz powiatu porozumienie w sprawie udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej na obszarze tego powiatu, to można przyjąć, że intencją ustawodawcy było to, aby pomoc ta była świadczona przez radców prawnych zrzeszonych w izbie radców prawnych właściwej dla władz powiatu. W badanej sprawie pozostaje poza sporem, że skarżący nie jest wpisany na listę radców prawnych OIRP we Wrocławiu. Ponadto ze złożonej w dniu 19 października 2020 r. deklaracji skarżącego wynika, że nie był on karany dyscyplinarnie, dopełnił on obowiązku zawodowego w zakresie doskonalenia zawodowego w ostatnim cyklu szkoleniowym oraz nie zalega z opłatami z tytułu składek członkowskich w dniu składania deklaracji. Jednakże złożone w tym zakresie oświadczenie skarżącego nie mogło zostać – z przyczyn obiektywnych – poddane weryfikacji ze strony Rady OIRP we Wrocławiu z powodu braku dostępu do tychże danych, będących danymi osobowymi, zdefiniowanymi przez prawodawcę unijnego w art. 4 pkt 1 rozporządzenia ogólnego o ochronie danych osobowych jako wszelkie informacje dotyczące zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej. Powyższe dane są w posiadaniu Rady OIRP w Rzeszowie i ten podmiot jest administratorem uprawnionym do ich przetwarzania. Sąd I instancji stwierdził również, że nie można pod adresem Rady OIRP skutecznie wyartykułować zarzutu naruszenia Regulaminu wyznaczania radców prawnych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej i udokumentowania tej pomocy. W związku z tym pominięcie z przyczyn wskazanych wyżej deklaracji skarżącego w procedurze wskazania przez Rady OIRP we Wrocławiu listy radców prawnych wyznaczonych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej na terenie powiatu wrocławskiego nie naruszało prawa, w tym możliwości wykonywania zawodu radcy prawnego zgodnie z art. 3, art. 4 i art. 6 u.r.p. Za nietrafne WSA uznał też zarzuty skarżącego dotyczące naruszenia przez organ art. 20 i art. 22 Konstytucji RP, które gwarantują – jak wskazuje skarżący w piśmie procesowym – swobodę działalności gospodarczej prowadzonej przez radcę prawnego, bowiem zasada ta może być ograniczona w drodze ustawy (w tym przypadku w art. 60 pkt 8 lit. g u.r.p.).
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Wniósł także o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym i zrzekł się rozprawy.
Zaskarżonemu wyrokowi skarżący zarzucił naruszenie:
1) przepisów postępowania tj. art. 134 § 1 p.p.s.a. przez nierozstrzygnięcie w granicach danej sprawy wywołanej skargą (nie)konstytucyjności art. 60 pkt 8) lit. g) ustawy o radach prawnych oraz uchwały - Regulaminu wyznaczania radców prawnych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej, tego czy regulacja ustawowa spełnia wymaganie odpowiedniej szczegółowości i nakaz kompletności unormowania ustawowego, w takim rozumiej w jakim przyjął pełny skład Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z 12.01.2000 r. P 11/98, a przytoczony w piśmie procesowym skarżącego z 21.02.2022 r.;
2) prawa materialnego art. 22 w zw. z art. 20 Konstytucji RP przez brak pełnej oceny (nie)konstytucyjności podstaw prawnych stosowanych przez samorząd zawodowy radców prawnych przy czynności wskazywania radców prawnych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej, z zastosowaniem konstytucyjnych kryteriów materialnoprawnych zawartych w art. 22 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji, a także art. 65 ust. 1 Konstytucji;
3) prawa materialnego tj. art. 10 ust. 1 pkt 1) i pkt 2) ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim i edukacji prawnej (u.n.p.p.) przez błędną (zawężającą) wykładnię zwrotu "radców prawnych" imiennie wskazywanych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej w powiecie wrocławskim i ograniczenie zakresu możliwego wskazywania wyłącznie do radców prawnych wpisanych na listę prowadzoną przez okręgową radę z siedzibą odpowiadającą terytorialnie granicom powiatu wrocławskiego;
4) prawa materialnego tj. art. 5 ust. 1 (u.n.p.p.) przez jego niezastosowanie, pomimo że ten przepis wprost określa, że "nieodpłatnej pomocy prawnej udziela osobiście (...) radca prawny" i nie ma w nim różnicowania na radców prawnych uprawnionych do udzielania pomocy prawnej na terenie danego powiatu od radców prawnych nieuprawnionych do takich czynności.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie, zasądzenie od strony skarżącej na rzecz organu kosztów zastępstwa prawnego wg norm prawem przepisanych, a także o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna została oddalona jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z treścią art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę sądowoadministracyjną w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu – niezależnie od powyższych granic – nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji. Granice skargi kasacyjnej są wyznaczone przez zakres zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz podniesione i skonkretyzowane podstawy kasacyjne. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe ustawowe podstawy kasacyjne wymagają od skarżącego kasacyjnie konkretyzacji poprzez sformułowanie zarzutów kasacyjnych.
W przedmiotowej sprawie nie wystąpiły określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. podstawy nieważności postępowania sądowego, jak również nie stwierdzono podstaw do zastosowania art. 189 p.p.s.a. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył rozpoznanie sprawy sądowoadministracyjnej do weryfikacji zarzutów kasacyjnych.
Wynik weryfikacji powyższych zarzutów okazał się negatywny, co stanowi podstawę do utrzymania w mocy zaskarżonego wyroku.
W pierwszej kolejności oddaleniu podlegał zarzut naruszenia prawa procesowego w zakresie art. 134 § 1 p.p.s.a. przez "nierozstrzygnięcie w granicach danej sprawy" zagadnienia "konstytucyjności" art. 60 pkt 8) lit. g) ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (u.r.p.) oraz Regulaminu wyznaczania radców prawnych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej i dokumentowania tej pomocy, stanowiącego załącznik do uchwały Nr 97/IX/2015 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 11 września 2015 r., na tle zarzutu naruszenia zasad odpowiedniej szczegółowości i zupełności w zakresie upoważnienia ustawowego Krajowej Rady Radców Prawnych do uchwalania regulaminu dotyczącego zasad wyznaczania radców prawnych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej, o której mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej, i dokumentowania udzielonej nieodpłatnej pomocy prawnej.
Naczelny Sąd Administracyjny przypomina, że kwestionowanie prawidłowości wykładni i zastosowania przepisów statuujących zasady niezwiązania granicami skargi oraz orzekania w granicach sprawy w drodze zarzutu naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. nie może skutecznie prowadzić do podważenia prawidłowości przeprowadzonej przez Sąd pierwszej instancji kontroli legalności wykładni i stosowania przepisów prawa materialnego lub procesowego, które wchodziły w skład podstawy prawnej zaskarżonego aktu lub czynności organu administracji publicznej. Jeżeli strona skarżąca kasacyjnie zmierza do podważenia prawidłowości legalnościowej oceny Sądu pierwszej instancji w zakresie stanu faktycznego sprawy lub wykładni i stosowania prawa przez kontrolowany organ, powinna sformułować adekwatne zarzuty wadliwego zastosowania przepisów postępowania sądowoadministracyjnego w związku z błędną oceną legalności zaskarżonych aktów lub czynności albo zarzuty naruszenia określonych przepisów prawa materialnego przez ich błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przepis art. 134 § 1 p.p.s.a. może być samodzielnym wzorcem kontroli kasacyjnej jedynie w razie podniesienia zarzutu, że sąd pierwszej instancji wydając zaskarżony wyrok: 1) przekroczył granice sprawy administracyjnej, której dotyczy skarga; 2) orzekł w sprawie, która nie była przedmiotem zaskarżonego aktu lub zaskarżonej czynności; 3) wadliwie ograniczył rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy jedynie do jej części lub do określonego fragmentu jej podstawy prawnej lub faktycznej. W tym ostatnim wypadku zarzut kasacyjny naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. musi jednak zostać powiązany z innymi zarzutami naruszenia prawa materialnego i procesowego, z których będzie wynikać, w jakim zakresie i w świetle jakich wzorców prawnych sąd administracyjny – pomimo zasady niezwiązania granicami skargi (w tym podniesionymi zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną) – wadliwe ograniczył zakres kontroli legalności przedmiotu zaskarżenia.
W przedmiotowej sprawie strona skarżąca kasacyjnie sformułowała złożony zarzut kasacyjny naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 60 pkt 8) lit. g) u.r.p. oraz w zw. z uchwałą Nr 97/IX/2015 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 11 września 2015 r. przez pominięcie oceny zgodności konstytucyjnej powyższych regulacji. Zarzut ten jest jednak pozbawiony uzasadnionych podstaw.
Sąd pierwszej instancji dokonał pośredniej kontroli legalności powyższych wzorców (m.in. na tle ich zgodności z art. 20 i art. 22 Konstytucji RP), natomiast w pozostałym zakresie – działając w granicach samodzielności jurysdykcyjnej organu władzy sądowniczej – uznał, że nie zachodzą wątpliwości co do zgodności wskazanej podstawy kompetencyjnej oraz aktu organu samorządu zawodowego wykonującego kompetencję wynikającą z powyższej podstawy z normami wyższego stopnia, w tym z normami konstytucyjnymi. Jeżeli bowiem kontrolowany Sąd Wojewódzki nie przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego, o którym mowa w art. 193 Konstytucji RP, to należy przyjąć, że w ocenie tego Sądu poddane weryfikacyjnemu stosowaniu regulacje prawne spełniają warunek zgodności z normami wyższego stopnia. Odrębną sprawą jest oczywiście szczegółowość lub wyczerpujący charakter uzasadnienia wyników dokonanej oceny. Zagadnienie to nie podlega jednak kontroli kasacyjnej na podstawie zarzutu odwołującego się do art. 134 § 1 p.p.s.a.
Nie znajduje również usprawiedliwionych podstaw zarzut naruszenia prawa materialnego w zakresie art. 22 w zw. z art. 20 Konstytucji RP przez "brak pełnej oceny (nie)konstytucyjności podstaw prawnych stosowanych przez samorząd zawodowy radców prawnych przy czynności wskazywania radców prawnych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej, z zastosowaniem konstytucyjnych kryteriów materialnoprawnych zawartych w art. 22 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji, a także art. 65 ust. 1 Konstytucji". Powyższy zarzut jest dotknięty poważnym błędem konstrukcyjnym. Jest bowiem oczywiste, że sąd administracyjny nie jest upoważniony do bezpośredniego stosowania zasad konstytucyjnych, może natomiast (a w pewnych sytuacjach jest zobowiązany do tego) dokonać oceny legalności przedmiotu zaskarżenia lub wzorca legalności z punktu widzenia treści unormowań konstytucyjnych. W związku z powyższym strona skarżąca kasacyjnie może co najwyżej zarzucać sądowi, że naruszył przepisy postępowania sądowoadministracyjnego przez przeprowadzenie wadliwej oceny legalnościowej przedmiotu zaskarżenia lub przepisy prawa materialnego przez ich błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie na tle regulacji konstytucyjnej.
Niezależnie od powyższych deficytów zarzutu kasacyjnego, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że również w jego ocenie podstawa kompetencyjna wynikająca z art. 60 pkt 8) lit. g) u.r.p. oraz sposób jej wykonania w uchwale Nr 97/IX/2015 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 11 września 2015 r. nie budzą wątpliwości co do zgodności z art. 20, 22, 31 ust. 1 oraz art. 65 ust. 1 Konstytucji RP.
Jeżeli chodzi o zgodność z zasadami konstytucyjnymi z art. 20 i 22, to strona skarżąca kasacyjnie nie dostrzega, że ustrojowe zasady społecznej gospodarki rynkowej i wolności działalności gospodarczej oraz konstytucyjna zasada zakresu dopuszczalności ich ograniczania mają w odniesieniu do działalności gospodarczej i zawodowej osób wykonujących zawody zaufania publicznego oraz zrzeszonych z mocy ustawy w odpowiednich samorządach zawodowych ograniczone zastosowanie. Ustawodawca konstytucyjny już w art. 17 Konstytucji RP zastrzegł, że w drodze ustawy osoby wykonujące określone zawody zaufania publicznego mogą zostać poddane nie tylko obowiązkowi przynależności do samorządu zawodowego, lecz także szczególnej reglamentacji w zakresie szeroko rozumianego nadzoru nad wykonywaniem tych zawodów ze strony tak organów państwowych, jak i właściwych organów samorządowych. Zasada ta odnosi się także do samorządu radców prawnych oraz samego zawodu radcy prawnego. Granice w zakresie powyższego nadzoru wyznacza szeroko ujęta zasada ochrony interesu publicznego, która wykracza poza kryteria ograniczeń wynikających z art. 22 Konstytucji RP ("ważny interes publiczny"), z uwzględnieniem co oczywiste warunków zasady proporcjonalności w zakresie ograniczania konstytucyjnych wolności i praw (art. 31 ust. 3). Przywołany przepis art. 65 ust. 1 Konstytucji RP nie jest z kolei adekwatnym wzorcem do oceny zasad wykonywania zawodów zaufania publicznego poddanych ustawowemu obowiązkowi przynależności do samorządu zawodowego. Wolność wyboru i wykonywania zawodu zaufania publicznego, o którym mowa w art. 17 Konstytucji RP, podlega bowiem określonej reglamentacji prawnej, a jej przejawem są m.in. uregulowania wynikające z ustawy o radcach prawnych oraz ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (u.n.p.p./ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r.), w tym dotyczące świadczenia pomocy prawnej na terenie danego powiatu jedynie przez tych radców prawnych, którzy są zrzeszeni w okręgowej izbie radców prawnych właściwej dla siedziby władz powiatu (zob. m.in. art. 10 ust. 1 u.n.p.p.).
Odnosząc powyższe uwagi do regulacji kompetencyjnej z art. 60 pkt 8) lit. g) u.r.p. oraz uchwały Nr 97/IX/2015 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 11 września 2015 r., będącej wykonaniem upoważnienia do uchwalenia regulaminu dotyczącego zasad wyznaczania radców prawnych do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej, o której mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej, i dokumentowania udzielonej nieodpłatnej pomocy prawnej, Naczelny Sąd Administracyjny nie dostrzega (aczkolwiek należy pamiętać, że kontrola jednostkowa aktów podustawowych przez sądy administracyjne nie jest równoznaczna z kompetencją do wiążącego orzekania o obowiązywaniu sprzecznych z prawem uchwał organów samorządu radcowskiego – zob. art. 47 ust. 2 u.r.p.) podstaw do twierdzenia, że krajowy organ samorządu radców prawnych przekroczył swoje kompetencje, uchwalając sporny regulamin. Akt ten ma bowiem charakter ściśle wykonawczy i organizacyjny względem unormowań u.n.p.p. w takim zakresie, w jakim unormowania te dotyczą uprawnień i obowiązków radców prawnych jako członków samorządu zawodowego.
Na tle powyższych ocen nie może zatem zostać uwzględniony zarzut naruszenia prawa materialnego w zakresie art. 10 ust. 1 pkt 1) i pkt 2) u.n.p.p. przez "błędną (zawężającą) wykładnię zwrotu "radców prawnych", którzy są imiennie wskazywani do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej w danym powiecie, oraz "ograniczenie zakresu możliwego wskazywania wyłącznie do radców prawnych wpisanych na listę prowadzoną przez okręgową radę z siedzibą odpowiadającą terytorialnie granicom" danego powiatu. Zarzut powyższy, dotyczący błędnej wykładni i zastosowania art. 10 ust. 1 pkt 1) i pkt 2) u.n.p.p., zmierza do dokonania wybiórczej i powierzchownej oceny wyników interpretacji przyjętych przez kontrolowany Sąd Wojewódzki. Jakkolwiek sposób lub zakres uzasadnienia stanowiska interpretacyjnego zajętego przez Sąd pierwszej instancji może być oceniany jako niewyczerpujący w warstwie perswazyjnej, to jednak nie podważa to w niczym prawidłowości przyjętej wykładni i zastosowania art. 10 u.n.p.p. w przedmiotowej sprawie.
Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. przyjęła jako zasadę, że nieodpłatnej pomocy prawnej osobom uprawnionym udzielają adwokaci lub radcowie prawni (art. 5 ust. 1), którzy są zrzeszeni w tej lokalnej jednostce samorządu zawodowego (okręgowej izbie radców prawnych), która ma siedzibę w miejscowości będącej siedzibą władz powiatu (art. 10 ust. 1 in principio). Wybór ustawodawcy w tym zakresie, a więc co do formalnego powiązania uprawnienia do świadczenia nieodpłatnej pomocy prawnej mieszkańcom danego powiatu z terytorialną przynależnością danego radcy prawnego do właściwej okręgowej izby radców prawnych obejmującej obszar tego powiatu, należy uznać za zgodny z założeniami analizowanej ustawy i w pełni racjonalny. U jego podstaw leży założenie, że bieżący nadzór nad świadczeniem nieodpłatnej pomocy prawnej przez radcę prawnego, który został wskazany przez radę okręgowej izby radców prawnych (art. 10 ust. 1 pkt 2 w zw. z §§ 2-4 uchwały Nr 97/IX/2015 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 11 września 2015 r.) i zawarł umowę z powiatem, na którego terenie pomoc prawna ma być realizowana (art. 6 ust. 1), powinien być sprawowany przez organy tej jednostki organizacyjnej samorządu zawodowego (właściwej okręgowej izby radców prawnych), do której przynależy radca prawny świadczący tę pomoc (zob. m.in. § 5 uchwały Nr 97/IX/2015 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 11 września 2015 r.). Jest ponadto rzeczą oczywistą, że ustawodawca ustalając przyporządkowanie terytorialne radców prawnych do realizacji zadań z zakresu świadczenia nieodpłatnej pomocy prawnej kierował się ogólnym ustawowym kryterium przynależności radców do izb okręgowych, które zakresem swego terytorialnego działania obejmują miejsca zamieszkania radców prawnych (art. 49 ust. 1 w zw. z art. 40 ust. 2 u.r.p.). Jeżeli więc dany radca prawny jest członkiem danej izby okręgowej, to powstaje domniemanie, że zamieszkuje w jej okręgu, a jeżeli stan ten nie odpowiada temu domniemaniu, członek samorządu radcowskiego powinien dokonać w tym zakresie stosownej aktualizacji w trybie przewidzianym przez przepisy ustawy o radcach prawnych oraz przepisy korporacyjne. Ubocznie należy również uwzględnić, że powyższe ustawowe kryterium terytorialnego przyporządkowania radców prawnych według siedziby okręgowej izby, w której są zrzeszeni, zostało także skorelowane z zasadami finansowania i odpowiedzialności za wykonywanie zadań określonych w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ww. ustawy zadania polegające na udzielaniu nieodpłatnej pomocy prawnej, świadczeniu nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego oraz edukacji prawnej, o których mowa w art. 11 ust. 7 zdanie drugie, są zadaniami zleconymi z zakresu administracji rządowej realizowanymi przez powiat w porozumieniu z gminami albo samodzielnie, natomiast zgodnie z art. 19 ust. 1 tej ustawy powyższe zadania są finansowane z budżetu państwa z części będącej w dyspozycji wojewodów przez udzielanie dotacji celowej powiatom. Jak już wskazano, również sama umowa w sprawie udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej z określonym radcą prawnym jest zawierana z powiatem. Konieczność uwzględniania lokalnych potrzeb nieodpłatnej pomocy prawnej i nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego oraz dbania o fizyczną oraz czasową dostępność radców prawnych w punktach pomocy prawnej potwierdzają także przepisy art. 6 ust. 2 (pkt 1-1a, 6), art. 8 ust. 3-12 oraz art. 9 ust. 1-3.
Ostatni zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego w zakresie art. 5 ust. 1 u.n.p.p. przez "jego niezastosowanie, pomimo że ten przepis wprost określa, że nieodpłatnej pomocy prawnej udziela osobiście radca prawny" i "nie ma w nim różnicowania na radców prawnych uprawnionych do udzielania pomocy prawnej na terenie danego powiatu od radców prawnych nieuprawnionych do takich czynności", jest pozbawiony w stopniu oczywistym uzasadnionych podstaw. Stanowi on próbę zrekonstruowania treści normatywnej regulacji na podstawie izolowanej i niepełnej interpretacji pojedynczego przepisu z pominięciem jego systemowych i funkcjonalnych związków z pozostałymi przepisami rozważanej ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. oraz ustawy o radcach prawnych.
Należy zatem w ramach podsumowania powtórzyć, że przepis art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. pozostaje w bezpośrednim i nierozerwalnym związku treściowym z art. 6 ust. 1-2 i art. 10 ust. 1 tej ustawy oraz przepisami art. 49 ust. 1 w zw. z art. 40 ust. 2 i art. 52 ust. 3 pkt 1 ustawy o radcach prawnych. Ten ostatni przepis stanowi ponadto, że do zakresu działania rady okręgowej izby radców prawnych należy w szczególności reprezentowanie interesów zawodowych członków okręgowej izby radców prawnych, a zatem porozumienie z powiatem, o którym mowa w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r., może dotyczyć tylko tego radcy prawnego, który jest zrzeszony w izbie radców prawnych reprezentującej jego interesy i właściwej dla siedziby władz tego powiatu.
W tym stanie rzeczy, mając na względzie wszystkie podniesione argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 184 p.p.s.a., jak w punkcie pierwszym wyroku.
Na podstawie art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 w zw. z art. 207 § 1 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych w punkcie drugim wyroku zasądzono od skarżącego kasacyjnie na rzecz skarżonego organu kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.