II FZ 309/11

II FZ 309/11 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2011-08-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2011-06-06
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Beata Cieloch /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6119 Inne o symbolu podstawowym 611
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
I SA/Gd 990/10 - Postanowienie WSA w Gdańsku z 2012-01-30
II FSK 967/12 - Postanowienie NSA z 2012-06-14
Skarżony organ
Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono zażalenie
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 246 § 1 pkt 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Sygn. akt II FZ 309/ 11 POSTANOWIENIE Dnia 31 sierpnia 2011 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA ( del.) Beata Cieloch po rozpoznaniu w dniu 31 sierpnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 16 lutego 2011 r. sygn. akt I SA/Gd 990/10 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 19 lipca 2010 r., nr [...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością postanawia: oddalić zażalenie.
Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 lutego 2011r. sygn. akt I SA/Gd 990/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art.246§1 pkt1 w zw. z art.260 ustawy z dnia 31 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz.1270 ze zm.- dalej jako p.p.s.a.) odmówił M. J. przyznania prawa pomocy.
W uzasadnieniu Sąd wskazał, że wnioskiem z dnia 14 października 2010 r. M. J. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu sądowego określonego w kwocie 500 zł oraz o ustanowienie doradcy podatkowego w osobie M. G. , bądź V. W.
Braki formalne wniosku poprzez złożenie go na urzędowym formularzu PPF skarżący uzupełnił w dniu 12 listopada 2010 r. We wniosku skarżący podał, że pomiędzy małżonkami istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, nie osiąga on dochodów, jest osobą bezrobotną od 2007 r., nie posiada jakiekolwiek majątku, a od 2009 r. zajmuje się domem i wychowaniem dzieci.
Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 15 listopada 2010 r. (doręczonym w dniu 6 grudnia 2010 r.) wnioskodawca zobowiązany został do przedłożenia w terminie 14 dni następujących dokumentów: (1) wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych, z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji; w przypadku ich nieposiadania – oświadczenia złożonego przez każdego z małżonków w tym przedmiocie, (2) dokumentu potwierdzającego, że wnioskodawca jest osobą bezrobotną (decyzja/zaświadczenia z urzędu pracy), (3) w związku z zadeklarowanym brakiem dochodów – oświadczenia czy otrzymuje (jeśli tak to w jakiej wysokości) pomoc finansową, w tym także od członków rodziny, jak również czy korzysta obecnie z jakichkolwiek form pomocy społecznej; jeżeli tak – przedłożenia kopii dokumentów potwierdzających charakter pomocy oraz jej wysokość, (4) oświadczenia złożonego przez żonę wnioskodawcy w przedmiocie jej majątku, w szczególności posiadanych przez nią nieruchomości, przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, wysokości zasobów pieniężnych (oszczędności i papierów wartościowych) oraz zarejestrowanych na nią pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości), wskazania źródeł i wysokości osiąganych przez nią miesięcznych dochodów oraz przedłożenia dowodów dotyczących kwoty (brutto i netto) dochodów uzyskanych w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz uzyskiwanych aktualnie, (5) dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych miesięcznych wydatków związanych z bieżącymi kosztami utrzymania z okresu ostatnich trzech miesięcy (opłaty związane z eksploatacją mieszkania, za energię elektryczną, gaz, wodę, telefon, inne), (6) oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę pojazdów mechanicznych (podania rodzaju, marki, roku produkcji oraz aktualnej wartości).
Jednocześnie poinformowano skarżącego, że nie jest zobowiązany do przedstawienia danych i dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej małżonki w sytuacji, gdy został orzeczony rozwód lub separacja, a wnioskodawca przedłoży stosowne orzeczenie sądu w tym zakresie. Wyjaśniono także, iż niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować rozpoznaniem wniosku w oparciu o posiadane dokumenty.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący przedłożył kopie: faktur VAT za internet za okres od sierpnia do listopada 2010 r., za telefon, których termin płatności przypadał na 24 września, 25 października i 26 listopada 2010 r. oraz za energię elektryczną za okres od 28 października 2009 r. do 19 listopada 2010 r. wraz z prognozą za okres od czerwca 2010 r. do maja 2011 r., pism o zmianie opłat za eksploatację mieszkania od 1 października i 1 listopada 2010 r., zestawienia transakcji dokonanych na rachunku bankowym żony w okresie od 15 września do 13 grudnia 2010 r. oraz zaświadczenia z urzędu pracy z 6 grudnia 2010 r., z którego wynika, że od 18 listopada 2009 r. zarejestrowany jest on jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku.
Przedstawił także dodatkowe oświadczenia w przedmiocie nieposiadania rachunków i lokat bankowych, pojazdów mechanicznych oraz nieotrzymywania pomocy finansowej, w tym niekorzystania z pomocy społecznej. Oświadczył także, że żona zamieszkuje w lokalu stanowiącym własność jego matki, zaś matka w kawalerce żony.
Postanowieniem z dnia 17 stycznia 2011 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, które wobec wniesienia sprzeciwu utraciło moc.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpatrując ponownie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie dopatrzył się istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie takiego prawa.
Sąd powołując się na treść art. 245 i 246 §1 p.p.s.a. zaakcentował, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Ponadto Sąd wskazał ,że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych wyżej przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W ocenie Sądu instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby, które pozbawione są środków do życia bądź których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (post. NSA z dnia 19 października 2005 r., I GZ 107/05). Przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. co do zasady nie ma więc zastosowania do osób osiągających dochody z własnej pracy i posiadających jakikolwiek majątek, nawet jeśli koszty sądowe stanowią poważną kwotę w miesięcznym budżecie rodziny (por. postanowienie NSA z dnia 18 stycznia 2005 r., sygn. akt OZ 1099/04).
Przechodząc do oceny wniosku Sąd stwierdził, że wnioskodawca nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów, które potwierdziłyby zasadność złożonego wniosku oraz pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jego możliwości płatniczych. Nadto porównanie danych wynikających ze złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz nadesłanych przez niego dokumentów pozwoliło na przyjęcie , że wnioskodawca w dalszym ciągu przedstawił swoją sytuację majątkową i możliwości płatnicze selektywnie. Tym samym oświadczenie skarżącego uznał Sąd za niewiarygodne. W szczególności zwrócił Sąd uwagę na to ,że wnioskodawca oświadczył, że nie osiąga dochodów, nie posiada zasobów pieniężnych i nie otrzymuje pomocy finansowej w jakiejkolwiek formie. Natomiast z przedstawionego wyciągu z rachunku bankowego żony wynikało, że otrzymuje on z MOPS zasiłek rodzinny oraz świadczenie opiekuńcze, którego średnia wysokość wynosi 298 zł. Wnioskodawca wskazał także , że nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego z uwagi na istniejący w ich małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. Powyższe twierdzenie Sąd uznał za niewiarygodne, albowiem stwierdził on że jedynie "pomieszkuje" z żoną i dwójką dzieci w zamian za sprzątanie domu i pilnowanie dzieci. Sąd podkreślił także , że w uzasadnieniu wniosku skarżący wyraźnie wskazał, że będąc osobą bezrobotną od 2009 r. zajmuje się domem i wychowaniem dzieci. W konsekwencji Sąd uznał , że wnioskodawca stale zamieszkuje ze swoją rodziną. Nadto zarówno skarżący jak i jego żona podają ten sam adres do korespondencji. Za takim stanowiskiem przemawiał również fakt, że przyznane wnioskodawcy świadczenia rodzinne przekazywane są na rachunek bankowy żony. Nadto, we wrześniu 2010 r. skarżący dokonał wpłaty gotówkowej w kwocie 1.200 zł na konto małżonki. Zawarte w sprzeciwie wyjaśnienia skarżącego również podważają wiarygodność jego oświadczeń, bowiem z treści oświadczenia z dnia 7 grudnia 2010 r. wynika, że nie otrzymuje pomocy finansowej, natomiast z rachunku bankowego jego żony wynika, że w dniu 25 listopada 2010 r. R. J. przelał na nie kwotę 1400 zł.
Za pośrednictwem rachunku bankowego małżonki regulowane są także wszystkie należności związane z utrzymaniem mieszkania zajmowanego przez małżonków, w tym także te opłaty, do których regulowania zobowiązany jest tylko wnioskodawca na podstawie wystawionych na jego osobę faktur VAT (np. za telefon). Natomiast wnioskodawca dokumentując wydatki związane z kosztami swojego utrzymania przedłożył także faktury VAT wystawione na żonę. Ponadto skarżący nie podał również marki, modelu, roku produkcji samochodu swojej żony, co również Sąd miał na względzie. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia oraz konstrukcję formularza PPF, która nakłada na wnioskodawcę obowiązek podania majątku i dochodów osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym Sąd stwierdził , że skarżący pomijając stan majątkowy żony wypełnił wniosek w sposób nierzetelny, niezgodnie ze stanem rzeczywistym.
W ocenie Sądu wnioskodawca celowo uchylił się od przedstawienia wszystkich dokumentów w tym przedmiocie, bowiem istniejący w jego małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej nie zwalnia go z obowiązku przedstawienia sytuacji majątkowej współmałżonki. Wprawdzie na podstawie wyciągu z rachunku bankowego żony można ustalić wysokość osiąganych przez nią dochodów, które wynoszą 1.600,59 zł netto miesięcznie oraz kwotę wydatków związanych z utrzymaniem rodziny, o tyle wciąż nieznany jest jej majątek. W szczególności nie można ustalić czy małżonkowie posiadają oprócz dwóch mieszkań jeszcze inne nieruchomości, bowiem z rachunku bankowego małżonki skarżącego wynika również, że opłaca ona podatek rolny.
W ocenie Sądu wobec odmowy przyznania prawa pomocy (postanowieniem z dnia 17 stycznia 2011 r.) skarżący składając sprzeciw, w szczególności powinien wykazać okoliczności potwierdzające zasadność jego twierdzeń, np. przesyłając stosowne wyciągi z rachunku hipotecznego potwierdzającego, że rzeczywiście na ww. rachunku małżonkowie nie zgromadzili środków pieniężnych. Zatem powyższe ustalenia potwierdzają zasadność stwierdzenia, że wnioskodawca przedstawił swoją sytuację majątkową i finansową, w taki sposób by potwierdzała ona, iż nie ma on realnych możliwości poniesienia kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Powołane ustalenia faktyczne skutkują uznaniem za niewiarygodne oświadczenia złożonego przez skarżącego. Wnioskodawca nie dokonał wszelkich starań, by w sposób zupełny zobrazować swoją sytuację finansową. Tym samym dokonanie rzetelnej i pełnej analizy sytuacji finansowej wnioskodawcy zostało przez niego samego uniemożliwione.
Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że wnioskodawca nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy i na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 p.p.s.a.
Na powyższe postanowienie zażalenie złożył M. J. domagając się częściowego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego.
W uzasadnieniu zażalenia podniósł, że nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, a jedynie mieszka we wspólnym mieszkaniu z żoną i to żona utrzymuje rodzinę ze swojej pensji oraz zasiłków rodzinnych i opiekuńczych. Jako osoba bezrobotna nie ma możliwości samodzielnego zamieszkiwania , gdyż nie stać go na wynajęcie , nie mówiąc już o opłacaniu rachunków za utrzymanie mieszkania i siebie. Odnośnie wpłaty na konto żony kwoty 1200 zł wskazał ,że były to pieniądze od jego matki ,które zobowiązał się przekazać żonie na zakupy dla dzieci. Co do kolejnej kwoty 1400 zł oświadczył ,że została ona przekazana przez syna ,który te pieniądze zarobił na wakacjach.
Następnie co do tego ,że nie wskazał, iż posiada samochód osobowy stwierdził ,że jest to samochód żony a ponadto jest to Volkswagen Passat z 2002 roku z silnikiem 1.9 w wersji kombi, po stłuczce, mocno zużyty. Wartość samochodu jest niższa niż 3000 Euro i dlatego zgodnie ze wskazaniem na formularzu nie został umieszczony na wniosku.
Co do nieruchomości zaakcentował, że podał wszystkie mieszkania ,które są w jego i żony posiadaniu. Oświadczył także ,że nie ma żadnej działki budowlanej , domu ani nieruchomości rolnej .Ponadto przyznał, że opłaca podatek rolny dotyczący działki w B. o przybliżonej powierzchni 1600 m², która została nabyta dużo wcześniej, a od kilku lat leży odłogiem , w związku z tym nie jest częścią gospodarstwa rolnego, którego zresztą nie posiada, a działki nie udało się także sprzedać.
Na końcu podkreślił, że kwota wpisu jest dla niego od dłuższego czasu nieosiągalna do zdobycia i nie ma możliwości pożyczenia pieniędzy. Ponadto nie ma się jak bronić z uwagi na ubóstwo i problemy rodzinne z tego ubóstwa wynikające.
Do zażalenia skarżący dołączył zestawienie operacji bankowych żony A. J. dotyczących spłaty kredytu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje :
Zażalenie wobec braku usprawiedliwionych podstaw podlega oddaleniu.
Zgodnie z art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3).
W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie
i rodziny.
W realiach rozpoznawanej sprawy Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji wskazujące na niewskazanie we wniosku jak i jego uzupełnieniu pełnej sytuacji materialnej skarżącego, co uniemożliwiło Sądowi obiektywną ocenę, czy jest on w stanie ponieść koszty postępowania sądowego. Skarżący na skutek zwrócenia uwagi Sądu na pewne składniki majątkowe, w zażaleniu dopiero przyznaje np., że posiada nieruchomość rolną o powierzchni 1600 m² nie ujawniając tego składnika majątkowego na wcześniejszym etapie postępowania. Już tylko ta okoliczność uprawniała Sąd pierwszej instancji do stwierdzenia, że skarżący bardzo selektywnie i niewiarygodnie przedstawia swoją sytuację materialną. Ponadto w tym miejscu podkreślenia wymaga ,że w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, zgodnie z którym ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skarżącemu wskazać trzeba, że nieprzypadkowo ustawodawca w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. posłużył się zwrotem "wykaże". W związku z tym ustawodawca w art. 252 § 1 p.p.s.a. wskazał obligatoryjne elementy wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odniesieniu do osób fizycznych wniosek powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym.
Biorąc pod uwagę powyższe wywody, nie powinno budzić wątpliwości, że Sąd rozstrzygający kwestię przyznania prawa pomocy, orzeka przede wszystkim w oparciu o informacje zawarte przez stronę w złożonym wniosku, w tym na podstawie jej oświadczeń co do stanu majątkowego i rodzinnego (osoby fizyczne). Dlatego jest ważne, aby wnioskodawca w miarę jak najdokładniej przedstawił swoją (i swojej rodziny) aktualną sytuację życiową. Podkreślić bowiem trzeba, że Sąd może uzupełnić "obraz" sytuacji bytowej strony jedynie o informacje znane mu z urzędu lub dane wynikające z akt sprawy (np. informacje dotyczące postępowania egzekucyjnego). Instrumentem służącym wyjaśnieniu wątpliwości w tym zakresie jest wezwanie, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Uzyskanie dodatkowego oświadczenia strony lub dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego w trybie art. 255 p.p.s.a. służy uzupełnieniu stanu wiedzy sądu o sytuacji strony (por. postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2009 r. sygn. akt II GZ 332/08 – Lex nr 551914). Konsekwencją uchylenia się od tego obowiązku lub udzielenia niekompletnych informacji może być odmowa przyznania prawa pomocy (tak orzekł NSA w postanowieniu z dnia 30 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 180/09 – Lex nr 552208 i w postanowieniu z dnia 28 lipca 2009 r. sygn. akt I OZ 744/09 – Lex nr 552504).
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można zarzucić Sądowi pierwszej instancji dowolności w ocenie zebranego materiału dowodowego. W rozdziale dotyczącym postępowania w przedmiocie prawa pomocy nie umieszczono wprawdzie przepisu, który określałby, jakimi względami ma kierować się Sąd przy ocenie informacji i oświadczeń strony. Należy przyjąć więc, że Sąd jest nimi związany. Nie oznacza to jednak, że nie może oceniać ich wiarygodności. Powstaje jedynie problem, co uwidacznia niniejsza sprawa, do jakich granic i przy zastosowaniu jakich kryteriów Sąd może zakwestionować przedstawione przez stronę dane. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji ma prawo uznać za niewiarygodne informacje i oświadczenia strony, jeżeli jego ocena będzie opierała się na logicznej i przejrzystej argumentacji, wspartej doświadczeniem życiowym, z której jasno będzie wynikało, jakie twierdzenia strony Sąd uznał za nieprawdziwe i z jakich powodów. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia spełnia powyższe wymogi.
Sąd pierwszej instancji w sposób usystematyzowany wypunktował okoliczności przedstawione przez stronę, które uznał za niewiarygodne. Wyjaśnił również powody, dla których odmówił wiarygodności niektórym twierdzeniom Skarżącego. Na poparcie swoich argumentów Sąd odwołał się do informacji znanych mu z akt sprawy.
W tym miejscu Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla również, że do wyłącznej oceny Sądu należy uznanie czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia stosowne przesłanki. Skoro zatem strona przedstawiła niepełne bądź sprzeczne ze sobą dane - co miało miejsce w niniejszej sprawie - to powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Należy zatem uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo ocenił, że Strona nie wykonała w całości wezwania, a tym samym nie wykazała okoliczności uzasadniających udzielenie jej prawa pomocy.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał zaskarżone postanowienie za zgodne z prawem i w związku z tym oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.