II FZ 290/08

II FZ 290/08 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2009-08-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2008-06-25
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Aleksandra Wrzesińska- Nowacka /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
III SA/Wa 433/07 - Wyrok WSA w Warszawie z 2007-10-19
Skarżony organ
Minister Finansów
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 246 par. 1 pkt 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Aleksandra Wrzesińska - Nowacka po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. W. i B. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 maja 2008 r., sygn. akt III SA/Wa 433/07 odmawiające przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi P. W. i B. W. na postanowienia Ministra Finansów z dnia 23 listopada 2006 r., nr [...], [...] w przedmiocie odmowy wstrzymania postępowania egzekucyjnego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 8 maja 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącym – P. W. i B. W. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika.
Sąd przytoczył informacje podane przez skarżących we wniosku złożonym na urzędowym formularzu oraz w pismach procesowych, z których wynikało, że skarżący pozostają w związku małżeńskim od 18 lat, mają na utrzymaniu dwoje małoletnich dzieci. Jedynym źródłem ich utrzymania jest dochód uzyskiwany z działalności gospodarczej w wysokości brutto 4000 zł. Skarżący z tej kwoty pokrywają podatki, składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, opłacają czynsz, wodę, spłacają kredyt (698,45 zł miesięcznie), energię elektryczną i gaz (256 zł miesięcznie), pokrywają koszty leczenia dzieci i skarżącej chorej na depresję (400-500 zł miesięcznie) oraz opłacają żłobek (140 zł). Spłacają też pożyczki zaciągnięte na koszty leczenia oraz spłatę zaległości w podatku od wynagrodzeń. Dochód na jednego członka rodziny nie przekracza więc połowy minimum socjalnego. Skarżący poza mieszkaniem o powierzchni 71, 50 m 2 nie posiadają innego majątku ani przedmiotów wartościowych. Uzyskiwane środki nie pozwalają w ich ocenie na poniesienie kosztów pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika z wyboru bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona skarżąca przedstawiła dokumenty potwierdzające wysokość dochodów osiągniętych w 2006 r., rachunki dotyczące wydatków związanych z mieszkaniem, zużyciem gazu i energii, korzystaniem ze żłobka, a także wyciąg z rachunku bankowego. Przedstawiła kopie dodatkowych dokumentów (w tym zaświadczenie o dochodach), żądanych przez Sąd, powołując się na fakt złożenia ich w oryginale do innych spraw toczących się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie. Złożyła także oświadczenie, że rachunek bankowy wykorzystywany jest jedynie do opłacania składek ZUS. Skarżący wyjaśnili także, że nie korzystają z pomocy społecznej. Umowy pożyczek zostały zawarte w formie ustnej, zadłużenia z ich tytułu skarżący nie spłacają z uwagi na brak środków. Ponadto dodali, że poza udokumentowanymi wydatkami na utrzymanie, ponoszą miesięcznie wydatki nieudokumentowane w wysokości ok. 400-500 zł.
Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym Wojewódzki Sąd Administracyjny przywołał treść art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi( DZ.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.) i wskazał, że warunkiem przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie przez stronę ubiegającą się o to prawo, że nie jest w stanie ponieść żadnych kosztów postępowania . Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym wymaga zaś, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Kryterium uzasadniającym przyznanie prawa pomocy jest więc ubóstwo strony skarżącej.
W tym przypadku strona skarżąca zwolniona jest z mocy ustawy (art. 239 pkt 1 lit e p.p.s.a.) z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Koszty te ponosi za nią Skarb Państwa. Wniosek skarżących podlegał zatem rozpoznaniu tylko w zakresie przyznania pomocy prawnej adwokata. Kryteria przyznania pomocy w tym zakresie określa art.246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Sąd przypomniał ponadto, że zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania (art. 199 p.p.s.a.), instytucja prawa pomocy służyć ma zapewnieniu prawa do sądu i możliwości obrony swoich praw podmiotom, które znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej. Konieczne zatem jest porównanie wysokości kosztów, jakie strona winna ponieść w związku z jej udziałem w postępowaniu i jej możliwości finansowych.
Biorąc pod uwagę te zasady Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku skarżących o przyznanie im prawa pomocy w zakresie częściowym. Nie wykazali oni, że ich sytuacja majątkowa jest wyjątkowa i uniemożliwia im uzyskanie pomocy adwokata bez pomocy Państwa. Sąd zwrócił uwagę, że to strona ustala z profesjonalnym pełnomocnikiem, którego wybrała, wysokość honorarium tego ostatniego. Winna więc wykazać, ubiegając się o prawo pomocy, że żądania wybranego przez nią adwokata są niemożliwe do spełnienia z uwagi na jej sytuację finansową. Skarżący tych okoliczności nie wykazali we wniosku.
Sąd zauważył dalej, że skarżący mają stałe źródło utrzymania, uzyskując dochód z działalności gospodarczej, posiadają też nieruchomość. Wskazali oni na wysokość stałych miesięcznych wydatków, przedstawili jednak dowody na ich poniesienie dotyczące okresu przed grudniem 2007 r., mimo żądania Sądu przedstawienia dowodów aktualnie ponoszonych wydatków. Na rachunku bankowym, przedstawionym przez stronę , w okresie od 2 maja 2007 r. do 3 grudnia 2007 r. było saldo dodatnie.
Sąd podkreślił także, że w roku poprzedzającym ( 2006 r.) skarżący osiągnęli dochód z działalności gospodarczej w wysokości 27 027,60 zł, zaś przychód w tym okresie wyniósł ponad 900 000 zł. Środkami tymi mogli gospodarować w najkorzystniejszy dla siebie sposób, także uwzględniając koszty uzyskania przychodu. Również w latach poprzednich skarżący osiągali z prowadzonej działalności gospodarczej wysokie przychody (1 179 062,36 zł w 2004 r. i 1 867 062,43 zł w roku 2005). Sąd zauważył także, że według oświadczenia skarżących wskazany obrót jest tylko obrotem towarowym, natomiast prowizja ze sprzedaży wynosi 2 % brutto, z której firma opłaca koszty transportu, magazynowania towarów. Ponadto skarżący obowiązani są odprowadzać składki ZUS i podatki.
Sąd zwrócił także uwagę na sprzeczności w wyjaśnieniach skarżących dotyczących spłaty pożyczek zaciągniętych przez nich na pokrycie kosztów leczenia. Wskazał też, że poza zaświadczeniami o stanie zdrowia skarżącej i syna skarżących nie przedstawiono żadnych dowodów potwierdzających ponoszenie tak znacznych wydatków na koszty leczenia.
Skarżący nie przedstawili też zaświadczenia ośrodka pomocy społecznej o ich sytuacji rodzinnej. Usprawiedliwieniem tego nie może być ich twierdzenie, że w miejscu ich zamieszkania jest ogromna liczba rodzin, ubiegających się o tę pomoc.
W ocenie Sądu wskazane wyżej okoliczności nie dają podstaw do przyjęcia, że skarżący nie mogą ponieść kosztów pomocy prawnej adwokata bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Sąd pokreślił, że na treść rozstrzygnięcia decydujące znaczenie miało zwolnienie skarżących od ponoszenia opłat sądowych, a także prowadzenie dochodowej działalności gospodarczej.
Na postanowienie to skarżący złożyli zażalenie, domagając się jego uchylenia lub zmiany . Podnieśli, że jest ono dla nich krzywdzące. Wskazali, że Sąd dokonał błędnych ustaleń dotyczących posiadanego przez nich majątku, nie są ono bowiem właścicielami nieruchomości, a jedynie mieszkania lokatorskiego, za które spłacają kredyt. Powołali się na orzeczenie wydane przez Naczelny Sąd Administracyjny w innej ich sprawie, w którym uchylono postanowienie wojewódzkiego sądu administracyjnego odmawiające przyznania im prawa pomocy. Wskazali ponadto ,że spłacali jedynie te pożyczki zaciągnięte na koszty leczenia, których wysokość nie przekraczała 200 zł, innych spłacić nie byli w stanie z uwagi na brak środków. Podnieśli , że sprawą obecnie dla nich najważniejszą jest niesienie pomocy lekarskiej P. W. oraz małoletnim dzieciom. Ponownie podkreślili, że osiągany przez nich przychód nie odzwierciedla faktycznie osiąganego dochodu, który jest tylko znikomym procentem obrotu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Jak trafnie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym postanowieniu celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie stronie, nie posiadającej dostatecznych środków finansowych, możliwości obrony jej praw przed niezawisłym sądem. Prawo dostępu do sądu, składające się na ogólnie pojmowane prawo do sądu, może być ograniczone koniecznością poniesienia opłat sądowych. Państwo musi jednakże zapewnić możność skorzystania z tego prawa również osobom, które opłat takich z powodu ubóstwa ponieść nie mogą. Względy te powodują, że mimo wynikającej z art. 243 § 1 p.p.s.a. fakultatywności przyznania prawa pomocy (poprzez użycie słowa "może") wniosek strony o przyznanie jej prawa pomocy winien być rozpoznawany ze szczególną starannością, aby nie doprowadzić do sytuacji, w której strona zostanie pozbawiona prawa do sądu tylko z uwagi na względy majątkowe.
W tym przypadku Sąd nie poprzestał na informacjach, zawartych przez stronę skarżącą we wniosku o przyznanie jej prawa pomocy, zażądał od niej dodatkowych dokumentów (wymienionych w § 4 rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. Nr 227,poz. 2245). Strona istotnie nie wszystkie z nich złożyła (choć wyjaśniła także powody, dla których ograniczyła się do złożenia tylko niektórych z nich), jednakże jak wynika z końcowej konkluzji zaskarżonego postanowienia, zasadniczym powodem odmowy przyznania stronie prawa pomocy było korzystanie przez nią z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych oraz prowadzenia przynoszącej dochód działalności gospodarczej.
W tym ostatnim zakresie Sąd powołał się na znaczne przychody, osiągane z tej działalności w latach poprzedzających złożenie wniosku. Należy jednak zauważyć, iż znaczne przychody z działalności gospodarczej nie są równoznaczne z wysokimi dochodami. Należało zatem ocenić, zwłaszcza biorąc pod uwagę wyjaśnienia strony, poparte m.in. treścią zeznania podatkowego za rok 2006 r., czy ostateczny wynik działalności gospodarczej był dodatni i czy istotnie strona mogła, jak wskazał Sąd I instancji, dysponować uzyskanymi w ten sposób środkami w sposób jak najkorzystniejszy (np. poczynić oszczędności) czy też pozwalały one jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny. Zauważyć należy bowiem, że strona ponosiła wysokie koszty związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. Ponadto sam fakt osiągania dochodów z działalności gospodarczej nie jest jednoznaczny z posiadaniem środków na honorarium pełnomocnika. Należy bowiem wysokość osiąganych w ten sposób środków porównać z wysokością wydatków na koszty utrzymania koniecznego skarżących i ich rodziny i stwierdzić, czy poniesienie tych kosztów nie będzie możliwe mimo poczynienia oszczędności. Tego zaś Sąd I instancji nie uczynił.
Tym samym należy uznać, że nie ocenił on dostatecznie starannie, czy spełnione zostały wymienione w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przesłanki uprawniające stronę skarżącą do uzyskania prawa pomocy.
Z tych względów na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. zaskarżone postanowienie należało uchylić i sprawę przekazać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.
Naczelny Sąd Administracyjny nie odniósł się do pozostałych zarzutów zażalenia, odnoszą się one bowiem albo do innych postępowań, albo do kwestii nie objętych kognicją sądów administracyjnych (naruszenie dóbr prawnych skarżących), nie miały one zatem wpływu na ocenę prawidłowości zaskarżonego orzeczenia.